Adhyaya 235

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आजस्रिकं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रणदीक्षा पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्ग्रामिकं विधिं सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘आजस्रिक’ नावाचा २३४वा अध्याय समाप्त झाला. आता २३५वा अध्याय ‘रणदीक्षा’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—राजयात्रेच्या विधीपूर्वक मी संग्रामविधी सांगतो, जेव्हा सात दिवसांत राजाची यात्रा होणार असेल.

Verse 2

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर् विनायकः द्वितीये ऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत्

हरि (विष्णू) व शंभू (शिव) यांची पूजा करावी आणि मोदक इत्यादींनी विनायक (गणेश) याचे पूजन करावे. दुसऱ्या दिवशी दिक्पालांचे सम्यक् पूजन करून शयन-व्रत पाळावे.

Verse 3

शय्यायां वा तदग्रे ऽथ देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् नमः शम्भोः त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च

शय्येवर (जागे होताना) किंवा शय्येसमोर, प्रथम देवांचे पूजन करून हा मंत्र स्मरावा—“त्रिनेत्र शंभूस नमस्कार, वरद रुद्रास नमस्कार।”

Verse 4

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः संविशेदिति ज भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन

“वामनास नमस्कार, विरूपास नमस्कार, स्वप्नाधिपतीस नमस्कार”—असे म्हणत शयन करावे. “हे भगवन्, देवदेवेश, शूलधारी, वृषवाहन!”

Verse 5

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्

हे शाश्वत! झोपलेल्या पुरुषाच्या स्वप्नाचे इष्ट-अनिष्ट फल मला सांग. असे विचारून पुरोहित हा मंत्र उच्चारील—“जे जागृतास दूर आहे ते.”

Verse 6

तृतीये ऽहनि दिक्पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत् ग्रहान् यजेच्चतुर्थे ऽह्नि पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्

तिसऱ्या दिवशी दिशांचे पालक—दिक्पती रुद्र—यांचे पूजन करावे. चौथ्या दिवशी ग्रहांचे, आणि पाचव्या दिवशी अश्विनीकुमारांचे पूजन करावे.

Verse 7

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः

मार्गात भेटणाऱ्या देवतांचे तसेच नद्या इत्यादींचे पूजन करावे; आणि स्वर्ग, अंतरिक्ष व पृथ्वीस्थ देवतांना तसेच बलि अर्पण करावी.

Verse 8

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः

रात्री भूतगणांचे तसेच वासुदेव आदींचेही पूजन करावे. भद्रकालीच्या श्री-समृद्धीसाठी विधी करावा आणि सर्व देवतांना प्रार्थना करावी.

Verse 9

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः नारायणो ऽब्जजो विष्णुर् नारसिंहो वराहकः

तो वासुदेव आहे, संकर्षण आहे, प्रद्युम्न आहे आणि अनिरुद्ध आहे. तो नारायण आहे, कमलज (ब्रह्मा) आहे, विष्णु आहे, नरसिंह आहे आणि वराह आहे.

Verse 10

शिव ईशस्तत्पुरुषो ह्य् अघोरो राम सत्यजः सूर्यः सोमः कुजश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश् चराः

शिव, ईश, तत्पुरुष आणि अघोर; तसेच राम व सत्यज—ही सूर्य व चंद्र यांची नावे आहेत; आणि कुज (मंगळ) तसेच ग्रहदेवता—बुध (चंद्रज), बृहस्पती (जीव), शुक्र व शनैश्चर।

Verse 11

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्य् उमा लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः

राहू, केतू, गणपती, देवसेनापती (सेनानी); चंडिका, उमा, लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा आणि ब्रह्माणीप्रमुख गण—या देवतांचे स्मरण/आवाहन करावे।

Verse 12

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर् नागास्तार्क्ष्यो ऽपरे सुराः दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे

रुद्र, इंद्रादी देव, अग्नी, नाग, तार्क्ष्य (गरुड) आणि इतर देवता—जे दिव्यलोक, अंतरिक्ष व पृथ्वीवर स्थित आहेत—माझ्या विजयासाठी असोत।

Verse 13

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं सपुत्रमातृभृत्यो ऽहं देवा वः शरणङ्गतः

ते रणांगणात शत्रूंना चिरडोत, उपहार/कर आणणाऱ्यास पकडून. हे देवांनो, मी पुत्र, माता व सेवकांसह तुमच्या शरण आलो आहे।

Verse 14

तत्पुरत इति ख रात्रावित्यादिः, सत्यज इत्य् अन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति मर्दयन्तु च मे शत्रूनिति घ , ञ च अवन्तु मां स्वभृत्यो ऽहमिति ज , ट च चामूनां पृष्ठतो गत्वा रिपुनाशा नमो ऽस्तु वः विनिवृत्तः प्रदास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं

“‘तत्पुरत’—हा ख-पाठ; ‘रात्रावि’ इत्यादी—दुसरा पाठ. ‘सत्यज’ असा शेवट ग-पुस्तकात नाही. ‘आणि ते माझे शत्रू मर्दयन्तु’—घ व ञ पाठ. ‘ते मला वाचवोत; मी त्यांचा स्वतःचा सेवक आहे’—ज व ट पाठ. ‘चामूच्या पाठीमागे जाऊन, हे रिपुनाशकांनो, तुम्हांस नमस्कार. सुखरूप परतल्यावर, पूर्वी दिलेल्यापेक्षा अधिक बलि अर्पण करीन’—असा पाठ.”

Verse 15

षष्ठे ऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं चाभिषेकवत् यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिविक्रमं

सहाव्या दिवशी ‘विजय-स्नान’ करावे आणि प्रतिष्ठाविधीप्रमाणे अभिषेकही करावा। सातव्या दिवशी, जो यात्रा/उत्सवाचा दिवस आहे, त्रिविक्रम (विष्णू) याची पूजा करावी।

Verse 16

नीराजनोक्तमन्त्रैश् च आयुधं वाहनं यजेत् पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत्

नीराजनात सांगितलेल्या मंत्रांनी आयुध (शस्त्रे) व वाहन यांचे पूजन/संस्कार करावा. तसेच ‘पुण्याह’ आणि ‘जय’ या शब्दोच्चारांसह हा मंत्र यथाविधी पठण करावा।

Verse 17

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश् च ते देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव

आकाशात व भूमीवर स्थित, आयुष्य देणारे ते दिव्य देव प्रसन्न होवोत. तू देवसिद्धी प्राप्त कर; हीच तुझी ‘देवयात्रा’ होवो।

Verse 18

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रत

‘सर्व देवता रक्षण करो’ असे ऐकून राजा पुढे जावा. तो बाणांसह धनुष्य धारण करून मंत्रानुसार ‘धनुर्नाग’ हा मंत्र जपत जावा।

Verse 19

तद्विष्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुखे पदं दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात्

‘तद्विष्णोः…’ इत्यादी मंत्र जपून, नंतर शत्रूकडे मुख करून (मंत्र-)पद स्थापावे. पूर्वेपासून क्रमाने बत्तीस दिशांत ‘दक्षिण’ पदाचा न्यास करावा।

Verse 20

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश् चैवारुहेत् क्रमात् आरुह्य वाद्यैर् गच्छेत् पृष्थतो नावलोकयेत्

तो क्रमाने हत्ती, रथ, घोडा व धुर्य पशूंवर आरूढ व्हावा. आरूढ होऊन वाद्यांसह प्रस्थान करावे आणि मागे वळून पाहू नये.

Verse 21

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्

एक क्रोश इतके जाऊन तो थांबावा व देवता आणि द्विजांचा पूजन-सत्कार करावा. त्यानंतर स्वतःच्या सैन्याचे रक्षण करीत परदेशास जावे.

Verse 22

राजा प्राप्य देवेशन्तु देशपालन्तु पालयेत् देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु

राज्य प्राप्त झाल्यावर राजा देवेश व देशपाल यांचे रक्षण करावा. देवतांचे पूजन करावे आणि येथे त्यांच्या विधिसिद्ध आयात/हक्कात कपात करू नये.

Verse 23

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः पृष्ठश् चैव रिपुनाशो भवेद्यथेति ट जित्वा शत्रुं प्रदास्यामीति ट जैत्रा यात्रास्त्विति ट प्राप्तविदेशस्तु इति ग , घ , ञ च देशाचारन्तु पालयेदिति ख देशाचारणेण पालयेदिति ग , घ , छ , ज , ञ च जयं प्राप्यार्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिवः

विदेशात पोहोचल्यावर तो त्या देशातील लोकांचा अपमान करू नये. नंतर स्वनगरात परत आल्यावर योग्य रीतीने पाठीमागून शत्रुनाशाची व्यवस्था करावी. “शत्रू जिंकून मी दान देईन”—असे म्हटले आहे; ह्याच जैत्र यात्रा होत. विदेशात पोहोचल्यावर देशाचार पाळावा. विजय मिळाल्यावर राजा देवांची अर्चना करून दान द्यावे.

Verse 24

द्वितीये अहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा स्नपयेद्गजमश्वादि यजेद्देवं नृपसिंहकं

दुसऱ्या दिवशी संग्राम होणार असेल, तर त्या वेळी हत्ती, घोडे इत्यादींचे स्नापन (शुद्धिस्नान) करावे आणि नृपसिंहक देवाचे पूजन करावे.

Verse 25

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः

रात्री छत्रादि राजचिन्हे, शस्त्रे व गण यांची पूजा करावी. सकाळी नृसिंहाचे पूजन करून, वाहनादि सर्व वस्तूंची काहीही न सोडता पूजा करावी.

Verse 26

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुह्य वै व्रजेत्

पुरोहिताकडून हवन करून अग्नीचे दर्शन घ्यावे. हवनानंतर द्विजांचा सत्कार/यजन करावे. मग बाणांसह धनुष्य घेऊन हत्ती इत्यादीवर आरूढ होऊन प्रस्थान करावे.

Verse 27

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात् प्रकृतिकल्पनां संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून्

ज्या प्रदेशात तो शत्रूंना दिसणार नाही, तेथे तो सैन्यप्रदर्शनाची युक्ती करावी. थोड्या सैनिकांना जणू मोठ्या संख्येने एकत्र आहेत असे लढवावे, आणि गरजेनुसार अनेकांना पसरलेले दाखवावे.

Verse 28

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश् च द्रव्यरूपाश् च कीर्तिताः

अल्प सैन्याने मोठ्या सैन्यासह संयुक्त झाल्यास ‘सूचीमुख’ असे अग्रभागाचे मांडणी योग्य म्हणतात. व्यूह दोन प्रकारचे सांगितले आहेत—प्राण्यांच्या अंगरूप आणि द्रव्य/जडरूप.

Verse 29

गरुडो मकरव्यूहश् चक्रः श्येनस्तथैव च अर्धचन्द्रश् च वज्रश् च शकटव्यूह एव च

व्यूह असे—गरुड, मकरव्यूह, चक्र, श्येन, अर्धचंद्र, वज्र आणि शकटव्यूह.

Verse 30

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश् च ते नराः व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना

मंडल-व्यूह, सर्वतोभद्र-व्यूह आणि सूची (कील/वेध) व्यूह—हे नरांनो, हे प्रकार; तसेच सर्व व्यूहांमध्ये सैन्यरचना पाच प्रकारची असते.

Verse 31

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वावश्यं पञ्चमं भवेत् एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्

दोन पक्ष आणि दोन अनुपक्ष (सहायक पक्ष) असावेत; पाचवा विभागही अनिवार्य असावा. योग्यतेनुसार एका विभागाने किंवा दोन विभागांनी युद्ध करावे.

Verse 32

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च न व्यूहकल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित्

त्यांच्या रक्षणासाठीच तीन भागांची स्थापना करावी. राजाने कधीही (अनावश्यकपणे) व्यूह-रचना करू नये.

Verse 33

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः

मूळ (मुख्य आधार/रसद) छेदले गेले तर विनाश होतो. राजा स्वतः युद्ध करू नये; महीपतीने सैन्याच्या मागे सुमारे एक क्रोश अंतरावर राहावे.

Verse 34

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितं प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते

त्या ठिकाणी ‘भग्न-संधारण’ (तुटलेली रचना सावरून धरणे) हे योद्ध्यांचे कर्तव्य सांगितले आहे. प्रधान भंग पावल्यास सैन्याच्या नाशाचे स्थान ठरते.

Verse 35

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् आयुधानान्तु सम्मर्दो यथा न स्यात् परस्परं

व्यूह रचताना योद्धे न फार दाट न फार विरळ ठेवावेत, जेणेकरून त्यांच्या शस्त्रांचा परस्पर धक्का व गुंतागुंत होणार नाही।

Verse 36

भेत्तुकामः परानीकं संहतैर् एव भेदयेत् भेदरक्ष्याः परेणापि कर्तव्याः संहतास् तथा

शत्रूची रेषा फोडण्याची इच्छा असलेल्याने दाट रचनेतील सैन्यानेच भेदन करावे. तसेच भेदनापासून संरक्षणासाठी विरोधकानेही पंक्ती दाट ठेवाव्यात।

Verse 37

व्यूहं भेदावहं कुर्यात् परव्यूहेषु चेच्छया गजस्य पादरक्षार्थाश् चत्वारस्तु तथा द्विज

इच्छा असल्यास शत्रूच्या व्यूहांत भेद घडविणारा व्यूह करावा. तसेच, हे द्विजा, हत्तीच्या पायांच्या रक्षणासाठी चार योद्धे नेमावेत।

Verse 38

रथस्य चाश्वाश् चत्वारः समास्तस्य च चर्मिणः धन्विनश् चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्मिणो रणे

रथाला चार घोडे असावेत; आणि त्यासोबत ढालधारी असावेत. धनुर्धर ढालधाऱ्यांइतकेच असावेत; आणि रणात ढालधारी पुढे ठेवावेत।

Verse 39

पृष्ठतो धन्विनः प्रश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः रथानां कुञ्जराः पश्चाद्दातव्याः पृथिवीक्षिता

पाठीमागे धनुर्धर ठेवावेत; धनुर्धरांच्या मागे घोडदळ व रथ असावेत. रथांच्या मागे हत्ती द्यावेत—हे पृथ्वीचे रक्षक राजा।

Verse 40

पदातिकुञ्जराश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं

पायदळ, हत्ती व घोडदळ यांचे धर्मकार्य प्रयत्नपूर्वक करावे. शूरांना प्रथम बक्षीस द्यावे; केवळ पुढे खांदा दाखवून उभे राहिले तरीही.

Verse 41

कर्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः

भीरूंच्या तुकडीकडून शत्रूला पळवून लावणारे कार्य करून घ्यावे. पण भीरूंना पुढच्या रांगेत ठेवू नये; कारण ते पुढेच तुटून वाट देतात.

Verse 42

प्रोत्साहन्त्येव रणे भीरून् शूराः पुरस्थिताः प्रांशवः शकुनाशाश् च ये चाजिह्मेक्षणा नराः

रणात मागे उभे असलेले शूर भीरूंना प्रोत्साहन देतात—उंच देहयष्टीचे, शकुन जाणणारे आणि ज्यांची नजर सरळ व अडिग असते असे पुरुष.

Verse 43

संहतभ्रूयुगाश् चैव क्रोधना कलहप्रियाः नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश् च शूरा ज्ञेयाश् चकामिनः

ज्यांच्या भुवया एकत्र जुळलेल्या, जे क्रोधी व कलहप्रिय—तरीही जे नेहमी आनंदित व अत्यंत प्रफुल्लित असतात—ते शूर समजावेत; आणि ते कामी (आसक्त)ही जाणावेत.

Verse 44

संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया प्रतियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकञ्च यत्

यात एकत्रित सैन्य व मृत योद्धे यांना रणांगणातून हटविण्याची प्रक्रिया, हत्तींचे प्रतियुद्ध, तसेच त्यांना पाणी देणे इत्यादी उपचाऱ्यांचेही वर्णन आहे.

Verse 45

शत्रुद्रावकारणमिति ख , ग , घ , ञ च ये च जिह्मेक्षणा इति ख , ग , घ , ञ च वलापनयनक्रियेति ज आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं

काही पाठांत ‘शत्रू हुसकावण्याचे कारण’ व ‘वाकड्या नजरेचे’ असे वाचन आहे; तर अन्य पाठांत ‘वल (शत्रुबळ) दूर करण्याची क्रिया’ असे आहे. कोणत्याही प्रकारे, शत्रूंचा भेद करावयास इच्छिणाऱ्यांस व स्वसैन्याच्या रक्षणासाठी आयुध आणणे हे पायदळाचे कर्म (पत्तिकर्म) सांगितले आहे।

Verse 46

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म कीर्तितं विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते

एकत्रित व दाट जमलेल्या सैनिकांचे तसेच ढालधारकांचे कर्म ‘भेदन’ (शत्रुव्यूह फोडणे) असे कीर्तित आहे। आणि युद्धात धनुर्धारकांचे कर्म ‘विमुखीकरण’ (शत्रूला परत फिरवणे/हटवणे) असेही सांगितले आहे।

Verse 47

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते

जो फार जखमी झाला आहे त्याचे ‘दूर सरकणे’ हेच त्याचे ‘यान’ (गमन) असे म्हटले आहे। आणि शत्रुसैन्यात त्रास/भीती उत्पन्न करणे हे ‘रथकर्म’ असेही सांगितले आहे।

Verse 48

भेदनं संहतानाञ्च भेदानामपि संहतिः प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश् च सङ्गते

निकट संग्रामात दाट शत्रुव्यूहाचे भेदन करावे, तसेच आपल्या फुटलेल्या दलांचीही पुन्हा संहती (एकत्रीकरण) करावी। यासह प्राकार, तोरण, अट्टालिका आणि अडथळ्यासाठी उभे केलेले वृक्ष यांचा भंग/ध्वंस करणेही (उचित) आहे।

Verse 49

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता

पायदळासाठी भूमी विषम (खडबडीत) समजावी; रथ व अश्वांसाठी तशीच सम (सपाट) भूमी योग्य आहे। आणि हत्तींसाठी चिखलयुक्त युद्धभूमी योग्य असे उदाहृत केले आहे।

Verse 50

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः तथानुलोमशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः

अशा प्रकारे युद्धव्यूह रचावा—पाठीमागे दिवाकरास रक्षक म्हणून स्थापावे; आणि योग्य अग्रक्रमाने शुक्र, सूर्यपुत्र शनि, दिक्पाल व मृदु वारे यांची मांडणी करावी।

Verse 51

योधानुत्तेजयेत्सर्वान्नामगोत्रावदानतः भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च

तो सर्व योद्ध्यांना त्यांची नावे, गोत्रे व शौर्यकथा सांगून उत्तेजित करावा—विजय झाल्यास भोगलाभ, आणि रणात मृत्यू आल्यास स्वर्गप्राप्तीचे आश्वासन द्यावे।

Verse 52

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः

शत्रूंना जिंकून भोगसंपत्ती मिळते; आणि रणात मृत झाल्यास परमगती प्राप्त होते। स्वामीकडून घेतलेल्या अन्नाचा ऋणमोचन हा प्रायश्चित्त आहे; युद्धासमान दुसरा मार्ग नाही।

Verse 53

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते धातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः

शूरांचे रक्त सांडले गेले की त्याने ते पापांचा त्याग करतात; आणि रणात जखमादी दुःख सहन करणे—हे परंतप—हेच परम तप आहे।

Verse 54

वराप्सरःसहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तिनां

रणात मृत झालेल्या शूराकडे हजारो श्रेष्ठ अप्सरा जातात; पण जे रांग फोडून परत फिरतात, त्यांचे पुण्य स्वामी (राजा/नायक) घेऊन टाकतो।

Verse 55

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये

त्यांच्यासाठी ब्रह्महत्येचे फळ पावलोपावली असेच सांगितले आहे. जो सहकाऱ्यांना टाकून एकटा पुढे जातो, त्याच्या विनाशासाठी देव प्रवृत्त होतात.

Verse 56

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिर्वर्तिनां धर्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश् च समाः समैः

जे शूर युद्धातून मागे फिरत नाहीत, त्यांच्यासाठी अश्वमेधयज्ञासमान फळ सांगितले आहे. धर्मनिष्ठ राजाला विजय निश्चित; आणि समांनी समांशीच युद्ध करावे.

Verse 57

गजाद्यैश् च गजाद्याश् च न हन्तव्याः पलायिनः न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश् च अशस्त्राः प्रतितादयः

पळून गेलेल्यांना मारू नये—ते गजदलात असोत वा इतर दलांत. तसेच प्रेक्षक, युद्धाभिप्राय नसताना आत आलेले, निःशस्त्र आणि शरण आलेले इत्यादींवर प्रहार करू नये.

Verse 58

शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्

जेव्हा (शत्रू) निश्चिंत असतो, झोपेने ग्रस्त असतो, नदी ओलांडताना अर्धा उतरलेला असतो, नदीकाठच्या वनात असतो आणि दुर्दिन असतो—तेव्हा शत्रुनाशासाठी कूट/गुप्त युद्ध करावे.

Verse 59

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायको ऽत्र निपातितः

बाहू उंचावून तो मोठ्याने ओरडावा—“शत्रू भग्न झाला, भग्न झाला!” असे म्हणत तो जाहीर करतो की विपुल मित्रसेना आली आहे आणि येथे शत्रुनायक पाडला गेला आहे.

Verse 60

सेनानीर्निहताश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः विद्रुतानान्तु योधानां मुखं घातो विधीयते

सेनापती मारला जाऊन राजा देखील व्याकुळ झाला तर पळणाऱ्या योद्ध्यांना समोरून प्रहार करणे असे विधान आहे।

Verse 61

धूपाश् च देया धर्मज्ञ तथा च परमोहनाः पताकाश् चैव सम्भारो वादित्राणाम् भयावहः

हे धर्मज्ञ, धूपदान करावे, तसेच अत्यंत मनोहर वस्तू द्याव्यात; आणि ध्वज-पताका व वाद्यांचे सर्व साहित्य भयावह भव्यतेने सजवावे।

Verse 62

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश् च संयजेत् रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे

युद्धात विजय मिळवून देवांचे विधिपूर्वक पूजन व ब्राह्मणांचा सत्कार करावा; आणि मंत्रीने युद्ध केले तरी राजास जाणारी रत्ने व धन राजा कडे नेावे।

Verse 63

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश् च परस्य च शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत्

त्याच्या स्त्रियांवर कोणाचाही अत्याचार होऊ नये; तसेच परस्त्रियांचेही रक्षण करावे. आणि रणात मुक्त/शरण आलेला शत्रू मिळाल्यास त्याचे पुत्राप्रमाणे पालन व संरक्षण करावे।

Verse 64

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् ततश् च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं

मग त्याच्याशी पुन्हा युद्ध करू नये; देशाचार व प्रस्थापित रीतिरिवाज पाळावेत. नंतर स्वनगरास पोहोचून निश्चित शुभकाळी घरात प्रवेश करावा।

Verse 65

देवादिपूजनं कुर्याद्रक्षेद्योधकुटुम्बकं संविभागं प्रावाप्तैः कुर्याद् भृत्यजनस्य च

तो देवादी पूज्यांचे पूजन करील, योद्ध्यांच्या कुटुंबांचे रक्षण करील, आणि विधिपूर्वक मिळालेल्या धनातून सेवक व आश्रितांना योग्य वाटा देईल।

Verse 66

रणादीक्षा मयोक्ता ते जयाय नृपतेर्ध्रुवा

ही रण-दीक्षा मी तुला सांगितली आहे; राजासाठी ती विजयाचा निश्चित उपाय आहे।