Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
हा अध्याय राजनिती-प्रकरणाची सुरुवात करतो. मंत्र (सल्ला), कोश (राजकोष) आणि चतुरंग सेनेचा शिस्तबद्ध समन्वय करून राजबल ठरविले आहे. राम सांगतो—युद्ध देवपूजेनंतरच आरंभावे आणि षड्विध बल समजावे: स्थायी सेना, बोलावलेले/उठावलेले दल, मित्रसेना, द्रोही/शत्रुतत्त्व, तसेच वन्य-आटविक/आदिवासी दल—यांची महत्त्वक्रम व दुर्बलता ओळखून. पुढे दुर्गम प्रदेशात सेनापतींची हालचाल, राजगृह व कोषाचे संरक्षण, आणि अश्व–रथ–गज–वन्यदल अशा स्तरित पार्श्वव्यूहाची रचना दिली आहे. मकर, श्येन, सूची, वीरवक्त्रा, शकट, वज्र, सर्वतोभद्र इ. व्यूहांचे वर्णन व प्रसंगानुसार उघडे युद्ध की गुप्त/छलयुद्ध—काळ, देश, थकवा, रसदताण व मानसिक दुर्बलता पाहून—नियमित केले आहे. शेवटी दलमाप, व्यूह-अंग (उरस, कक्षा, पक्ष, मध्य, पृष्ठ, प्रतिग्रह) आणि दंड/मंडल/भोग मांडणीचे वर्गीकरण करून युद्धकला धर्म्य विज्ञान म्हणून मांडली आहे—विजय, सुव्यवस्था व संरक्षण यासाठी।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं
अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘सामादि’ नावाचा २४०वा अध्याय समाप्त झाला। आता २४१वा अध्याय ‘राजनीती’ आरंभ होतो। राम म्हणाले—षड्विध बल व्यूहबद्ध करून व देवांची विधिपूर्वक पूजा करून शत्रूकडे कूच करावे—मौल (वंशपरंपरागत/स्थायी), भृत (वेतनभोगी), श्रेणी (गण/निगम), सुहृत् (मित्र), द्विषद् (शत्रुपक्षातून आलेले), आणि आटविक (वन्य) बल।
Verse 2
पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः
पूर्वीचा घटक पुढीलापेक्षा अधिक महत्त्वाचा; तसेच सैन्यांच्या व्यसनस्थिती (दुर्बलता/आपत्ती)ही जाणावी। षडंग शक्ती म्हणजे—मंत्र (सल्ला) व कोष (खजिना), तसेच पदाती, अश्व, रथ आणि द्विप (हत्ती)।
Verse 3
नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः
नदीउतार, दलदली प्रदेश व दुर्ग येथे जिथे-जिथे भय उत्पन्न होईल, तिथे-तिथे सेनापतीने व्यूहबद्ध सैन्यासह जावे।
Verse 4
नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं
नायकाने पुढे चालावे, सिद्ध वीरांनी वेढलेला. मध्यभागी गृहजन (स्त्रिया), स्वामी/राजा व कोश ठेवावा; आणि जे बलाने दुर्बल आहे तेही तेथे ठेवून संरक्षण करावे.
Verse 5
पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं
दोन्ही पार्श्वांवर घोडे ठेवावेत; घोडदळाच्या पार्श्वांवर रथ असावेत. रथांच्या पार्श्वांवर हत्ती; आणि हत्तींच्या पार्श्वांवर आटवी-बल (वन्य/अरण्यसेना) तैनात करावे.
Verse 6
पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः
यानंतर कुशल सेनापती सर्व व्यवस्था यथाविधी पुढे लावून स्वतः निघावा. सन्नद्ध सैन्यसमूहासह तो हळूहळू चालत थकलेल्यांना धीर देत जावा.
Verse 7
यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया
मोठ्या व्यूहाने पुढे जावे—अग्रभागाच्या दोन्ही बाजूंवर प्रहार करण्यासाठी ‘मकर’ व्यूह, किंवा उंचावलेल्या पंखांचा ‘श्येन’ व्यूह, किंवा ‘सूची’ व्यूह, अथवा ‘वीरवक्त्रा’ व्यूह.
Verse 8
पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्
मागून भय असल्यास शकटाकार व्यूह करावा. पार्श्वांवर ‘वज्र’ संज्ञक व्यूह ठेवावा; आणि सर्व बाजूंनी भय असल्यास ‘सर्वतोभद्र’ व्यूह रचावा.
Verse 9
कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं
पर्वतगुहेत, घन शैलवन्य दुर्ग प्रदेशात, निम्न दरी व अरण्य-घाटाच्या संकटात तो दीर्घ प्रवासाने अतिशय थकला; भूक-प्यासेसह श्रमक्लेशाने क्षीण झाला।
Verse 10
व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि
रोग, दुष्काळ व महामारीजन्य मृत्यूने पीडित, दस्यूंमुळे घबरलेले; चिखल, धूळ व पाण्याच्या राशींनी अडलेले; आणि रस्त्यावर वाहतूक विस्कळीत होऊन ढिगाऱ्यासारखी साचलेली—ही संकटाची लक्षणे होत।
Verse 11
प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं
जो झोपलेला, जो भोजनात गुंतून विचलित, जो जमिनीवर पडलेला, जो अस्थिर, जो चोर वा अग्नीच्या भयाने त्रस्त, आणि जो पाऊस-वाऱ्याने आहत—असे लोक असहाय मानून रक्षणीय होत।
Verse 12
इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली
अशा प्रकारे आरंभी स्वतःची चतुरंगिणी/सेनाव्यूह रक्षण करावा आणि शत्रूची अग्रभागी तैनात फौज घाव घालून विस्कळीत करावी. जो देश-कालानुसार विशेष रीतीने जुळवून घेतो व परिस्थितीनुसार नीती बदलतो, तोच बलवान सेनानायक।
Verse 13
कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं
घोषित व उघड युद्ध करावे; परंतु प्रतिकूल स्थितीत कूटयुद्ध—गुप्त व छलयुक्त युद्ध—अवलंबावे. अशा आकस्मिक धाड/हल्ल्याच्या वेळी शत्रू गोंधळलेला असता त्याचा संहार करावा।
Verse 14
वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः
“वज्रसंकट” (रक्षामंत्र) असे—‘ख’ आणि ‘छ’ ही अक्षरे. हे परक्या भूमीत असलेला, स्वभूमीत असलेला, तसेच स्वभूमीतच जन्मलेला/स्थापित झालेला याचे रक्षण करते; आणि परिस्थितीच्या जोराने ओढला गेलेला व वनचर इत्यादींनी पाशांनी पकडलेला याचेही रक्षण करते।
Verse 15
हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्
व्यूहभंग, (कपट) दान/सवलत देणे आणि शत्रूला ओढून वेगळे काढणे यात कुशल अशा अग्रवीर पुरुषांनी शत्रूवर प्रहार करावा। प्रथम समोर जाऊन दर्शन द्यावे, मग त्यांच्या लक्षणांवरून निश्चय करून कृती करावी।
Verse 16
हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः
मागून प्रहार करावा—बल व वेगयुक्त अशा प्रधान वीरासह पुढे जाऊन। किंवा मागून शत्रूला गोंधळात टाकून, नंतर पुढून शूर योद्ध्याने प्रहार करावा।
Verse 17
आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्
कूटयुद्धविद्येत हे दोन्ही पार्श्वप्रहार सांगितले आहेत। विषम प्रदेशात वेगवान योद्ध्याने प्रथम पुढून हल्ला करावा आणि नंतर मागून बलपूर्वक प्रहार करावा।
Verse 18
पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ
विषम प्रदेशात पुढे व मागे—आणि तसेच दोन्ही बाजूंनाही—असाच क्रम ठेवावा। प्रथम शत्रूची अग्रसेना व अटवी/वनबल रोखण्यासाठी सैन्य लावून युद्ध करावे, मग त्याच क्रमाने पुढील योजना राबवावी।
Verse 19
श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्
जो शत्रू श्रांत, मंद आणि रणघोषरहित झाला आहे त्याच्यावर धैर्यवान योद्ध्याने प्रहार करावा; आणि ज्याचे वाहन अजून न थकलेले आहे त्यालाही. शत्रुबळ बिघडवून किंवा व्यूहात भंग पाडून सतत प्रयत्नाने कार्य करावे।
Verse 20
जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु
जो फक्त “मी जिंकलो” असे मानून निश्चिंत व विश्वासू झाला आहे, त्याला मंत्र-नीतीचा (गुप्त उपाय व सल्ला) आश्रय घेऊन घात करावा. हे सैन्यछावणी, नगर, ग्राम, शेतपीक, स्वामी, प्रजा इत्यादी ठिकाणीही लागू आहे।
Verse 21
विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्
विरोधी सैन्यव्यूह शिथिल व निष्काळजी झाला की सावध सेनापतीने त्याचा नाश करावा. किंवा मार्ग अडवून, जसे गायी पकडून ओढतात तसे त्याला बाहेर ओढून आणून त्याच लक्ष्यावर प्रहार करावा।
Verse 22
अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं
रात्रीच्या अचानक धाडसाच्या भीतीने जागून पहारा देत शत्रुसैनिक थकतात व दिवसा झोपतात; तेव्हा निद्रेमुळे गोंधळलेले व असहाय सैनिक झोपेत असतानाच ठार करावेत।
Verse 23
निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं
रात्री लक्ष्य निष्काळजी होऊन गाढ झोपेत असताना हत्तींच्या साहाय्याने किंवा खड्गधारी पुरुषांनी प्रहार करावा. मोहिमेत आधी अग्रदल पाठवून मग वनदुर्गात प्रवेश करावा।
Verse 24
अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च
यात एकत्र असलेल्या सैन्यदलांचे भेदन करणे; आधीच फुटलेल्या दलांचा पुन्हा संग्रह व पुनर्रचना करणे; भयप्रद उपाय व द्वारांवर आघात/बलपूर्वक प्रवेश; तसेच कोषरक्षणासाठी नेमलेल्या गजरक्षकाचे कर्तव्य व कार्य सांगितले आहे।
Verse 25
अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं
यात उघड फूट न पाडता शत्रुदलाचे विभाजन करण्याची नीति, मित्रसंधान (संधि-निर्मिती) कला, रथकर्म, वनातील दिशा व मार्ग यांचा विचार/परीक्षण, तसेच ‘वीवधा-सार’ म्हणजे युद्धहिंसेच्या साराचे लक्षणनिर्णय सांगितले आहेत।
Verse 26
अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च
येथे इतरांच्या मागे जाणे व माघार घेणे, कामे शीघ्र पूर्ण करणे, दीन/नीच जनांचे अनुसरण, तसेच घात/इजा—आणि कोटी (पार्श्व) व जघन (नितंब) यांची लक्षणेही सांगितली आहेत।
Verse 27
अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च
तसेच अश्वकर्म (घोड्यांशी संबंधित कर्तव्य), पायदळ सैनिकाने सदैव शस्त्र धारण करणे, शिबिर व मार्ग इत्यादींची स्वच्छता/शोधन, आणि परिखा/खंदकाचे काम (वस्तिकर्म)ही वर्णिले आहे।
Verse 28
संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता
ज्या भूमीत जाड ठोंब, वल्मीक (वाळवीचे ढिग), वृक्ष, झुडपे व लहान काटेरी वाढ नसते, तसेच सापांचा वावर/भय नसतो—ती भूमी पायदळासाठी अतिविषम मानली जात नाही।
Verse 29
स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः
ज्या भूमीत वृक्ष व दगड कमी, जी लवकर ओलांडता येते, स्थिर व दृढ, गोटे-खडीविरहित, चिखलरहित आणि नैसर्गिक निचरा असलेली—ती ‘वाजिभू’ म्हणजेच उत्तम (घोड्यांस योग्य) भूमी मानली जाते।
Verse 30
निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता
ज्या ठिकाणी ठोंठ किंवा अडथळा करणारी झाडे नाहीत, केदारबंध/शेतमेढ्यांनी भूमी तुटलेली नाही; रथ चालेल इतकी दृढ, चिखलरहित, सम व दाबून घट्ट करता येणारी, तोडावी लागतील अशी झाडे नसलेली आणि वारूळ, कडे व दलदलरहित—तो प्रदेश प्रशस्त मानला जातो।
Verse 31
निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि
धबधब्यांनी कापलेली दुर्गम शैलभूमी, विषम जमीन आणि ‘गजमेदिनी’ (हत्ती-दलास योग्य भूमी)—अशा भूप्रकारांमुळे सैन्यबळ वेगवेगळ्या रीतीने स्वीकारले व प्रभावित होते; विशेषतः उरःप्रदेश इत्यादी रचनेत भेद पडतो।
Verse 32
प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते
जो ‘प्रतिग्रह’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो राजकीय कार्यांत मधला अवकाश झाकून संरक्षण करण्यास समर्थ असतो; परंतु ज्यात तो नाही असा व्यूह जणू भंगलेला दिसतो।
Verse 33
जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता
जो विजय इच्छितो तो घाईघाईने युद्धात उतरू नये; बुद्धिमानाने लोभ/लाच न घेणारा (अप्रतिग्रह) राहावे. जिथे राजा तिथे कोष; कारण राजसत्ता खरोखर कोषावर अवलंबून असते।
Verse 34
योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने
त्यानंतर योद्ध्यांना काहीतरी दान द्यावे; काहीही न देणे योग्य नाही. राजवधाच्या प्रकरणी द्रव्यदंड एक लाख, आणि राजपुत्रवधात त्याचा अर्धा होय.
Verse 35
सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः
सेनापतीच्या वधातही तसाच प्रहार करावा; हत्ती इत्यादींचे मर्दन (चिरडणे) झाल्यासही तसेच आघात करावेत. अथवा विरोधी अश्व, रथ व दंती (हत्ती) यांच्या समोर उभे राहून युद्ध करावे.
Verse 36
निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः
सेनापतीने ‘निःशर्करा (खडीविरहित भूमी)’ व ‘गम्यशैल (जाण्याजोगा डोंगरमार्ग)’ असे संकेत-आदेश द्यावेत; तसेच ‘आता काय द्यायचे?’ असेही—जेणेकरून कवायत व माघारी फिरताना गर्दी होऊ नये. दलांचा संकर न करता युद्ध करावे; कारण संकरामुळे गोंधळ व अव्यवस्था वाढते.
Verse 37
महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः
अतिशय गोंधळलेल्या युद्धात हत्तीचा आश्रय घ्यावा. घोड्याच्या प्रतियोद्धा-रक्षणासाठी तीन पुरुष असावेत.
Verse 38
इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च
अशा रीतीने तीन घोडे नियत करावेत. आणि हत्तीकरिता पादगोपा (पायदळ रक्षक) म्हणून पंधरा पुरुष नेमावेत.
Verse 39
विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः
हत्ती-दल व रथ-दल यांसाठी ठरविलेला तांत्रिक शब्द ‘विधान’ असा आहे. ‘अनीक’ म्हणजे युद्ध-मुख/व्यूह-रचना असे समजावे; म्हणून नियमानुसार नऊ हत्तींची रचना करावी.
Verse 40
तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः
तसेच अनीकातील ‘रंध्र’ (फट/दुर्बल अंतर) पाच प्रकारचे सांगितले आहेत; म्हणून अनीकाचे त्या विभागानुसार विभाजन करून व्यूहाची योग्य संपदा (प्रभावी रचना) स्थापावी.
Verse 41
उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः
उरः-प्रदेशाबाबत जे विभाग कल्पून नामनिर्देश करावेत ते असे—उरः (वक्ष), कक्षा (बगल), पक्ष (पार्श्व), मध्य, पृष्ठ (पाठ) आणि प्रतिग्रह (आघात-ग्रहण/आश्रय-भाग)।
Verse 42
कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः
व्यूहशास्त्रज्ञ ‘कोटी’ नावाच्या व्यूहाला सप्तांग (सात अंगे असलेला) म्हणतात. हा उरः, कक्षा व पक्षांनी युक्त असून प्रतिग्रह (आघात-ग्रहण) करण्यासाठी रचलेला व्यूह आहे.
Verse 43
गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः
गुरु व शुक्र यांच्या या नियमानुसार सेनापतींनी कक्षा (पार्श्व-स्थान) मोकळ्या ठेवून आपली स्थिती घ्यावी, आणि ते प्रवीर व समर्थ पुरुषांनी वेढलेले असावेत.
Verse 44
अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः
ते फळी न मोडता युद्ध करोत व परस्परांचे रक्षण करोत. मध्यव्यूहात दुर्बल सैन्य ठेवावे आणि युद्धाची मुख्य साधने मागील बाजूस मांडावीत.
Verse 45
युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्
युद्धाचा प्राण सेनानायकाचा जीव आहे; तो मारला गेला तर सेना नायकहीन होते. म्हणून पुढे वक्षरक्षणार्थ प्रचंड हत्ती ठेवावेत आणि दोन्ही कक्षांत उग्र रथ मांडावेत.
Verse 46
हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः
दोन्ही पंखांवर अश्वदल मांडले असता तो व्यूह ‘मध्यभेदी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. मध्यभागी अश्वनीक ठेवावे आणि कक्षांत रथनीक स्थापावे.
Verse 47
पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये
दोन्ही बाजूंना गजनीक ठेवला असता हा व्यूह ‘अंतर्भेद्य’ (अंतःप्रवेशी) मानला आहे. रथस्थानात घोडे द्यावेत आणि अश्वस्थानात पायदळ ठेवावे.
Verse 48
रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः
रथ नसतील तर व्यूहात सर्वत्र त्यांच्या ऐवजी हत्ती नेमावेत. आणि पायदळ (दंड) फार वाढले तर ते ‘आबाध’ म्हणजे अडथळा असे सांगितले आहे.
Verse 49
मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च
मंडलाकार संहत असा घट्ट गुंडाळलेला वळसा ‘भोग’ म्हणतात. ‘दंडा’चे अनेक भेद आहेत—ऐक. तिर्यक् (बाजूने) होणारी वृत्ती ‘दंड’ होय; आणि ‘भोग’ हा त्याहून भिन्न प्रकारचा वळणाचा आवर्त आहे.
Verse 50
मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च
धनुष्य मंडलाकार असेल तर ‘मंडल’ म्हणतात. सर्व बाजूंनी समगोल असेल तर ‘सर्वतोवृत्ति’. वेगवेगळ्या/असम वक्रता असतील तर ‘पृथग्वृत्ति’. नीट संहत किंवा जोडलेले नसेल तर ‘असंहत’. फाटले/तडे गेलेले असेल तर ‘प्रदर’. अतिशय कठीण असेल तर ‘दृढक’. ओढणे असह्य/अवघड असेल तर ‘असह्य’. आणि मधला भाग पोटासारखा फुगलेला असेल तर ‘कुक्षि’ म्हणतात.
Verse 51
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ
‘प्रतिष्ठ’ (दृढ प्रतिष्ठित) आणि ‘सुप्रतिष्ठ’ (अतिशय सुस्थापित); ‘श्येन’ (बाजासारखा वेगवान व दूरदृष्टी); ‘विजय’ व ‘संजय’ (विजय देणारा); ‘विशाल’; ‘विजय’ (विजयरूप); ‘शूची’ (पवित्र); ‘स्थूणाकर्ण’ (स्तंभासारखे कान असलेला); आणि ‘चमूमुख’ (सेनेच्या अग्रभागाचा नेता)—ही नावे/विशेषणे सांगितली आहेत.
Verse 52
सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः
‘सर्पास्य’ व ‘वलय’ ही आयुधे, तसेच ‘दंड’ व त्याचे विविध भेद—हे सर्व दुर्जेय आहेत. हे ‘अतिक्रान्त’ व ‘प्रतिक्रान्त’ असेही म्हणतात; आणि धारण/स्थितीच्या भेदाने—दोन्ही कक्षा (दोन्ही पार्श्व) तसेच एकाच कक्षा/पक्षातून—असेही वेगळे ठरतात.
Verse 53
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः
जेव्हा (रेषा/माप) दोन्ही पक्षांपलीकडे जाते, तेव्हा त्याला ‘अतिक्रान्त’ म्हणतात. त्या स्थितीच्या उलट क्रमाने आणखी तीन भेद होतात. आणि जेव्हा (रेषा/माप) पक्ष व उरस् (छाती) यांपलीकडेही जाते, तेव्हा ते ‘प्रतिष्ठ’ होय; व त्याच्या उलटाने आणखी एक भेद निर्माण होतो.
Verse 54
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः
‘स्थूणापक्ष’ हा धनुष्याचा पक्ष/पंख; ‘धनुःपक्ष’ हेही त्याचेच दुसरे नाव. ‘दंड’ द्विस्थूण (दोन स्तंभांचा) व उर्ध्वस्थित असतो. ‘द्विगुण’ म्हणजे ज्याचा अंतर्भाग दुहेरी; ‘अतिक्रान्तपक्ष’ म्हणजे ज्याचा पक्ष मर्यादेपलीकडे गेलेला. दुसऱ्या प्रकारात रचना उलटी असते.
Verse 55
द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा
लक्षणांनुसार क्रमाने हे जाणावे—‘द्विदंड’ व ‘चतुर्दंड’; तसेच ‘गोमूत्रिका’, ‘अहिसञ्चारी’, ‘शकट’ आणि ‘मकर’ हे विन्यास.
Verse 56
भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये
‘भोगभेद’ हे विभाग सांगितले आहेत; तसेच ‘परिप्लवङ्गक’, ‘दंडपक्ष’चे दोन प्रकार, ‘युगारस्य’, ‘शकट’—आणि यांचे विपरीत विन्यासही.
Verse 57
मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ
‘मकर’ व ‘व्यतिकीर्ण’ तसेच ‘शेष’—हे हत्तींच्या रांगांनी विन्यस्त असतात. हे ‘मंडल’ प्रकारचे व्यूहभेद आहेत; त्यांत ‘सर्वतोभद्र’ व ‘दुर्जय’ हे विशेषतः दुर्जेय मानले जातात.
Verse 58
अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः
दुसरा व्यूह ‘अष्टानीक’ आहे; पहिला ‘सर्वतोमुख’ आहे. ‘अर्धचंद्रक’, ‘ऊर्ध्वाङ्ग’ आणि ‘वज्रभेद’—हे ‘संहति’ (सघन) रचनेचे व्यूहभेद आहेत.
Verse 59
तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः
तसेच ‘कर्कटशृंगी’, ‘काकपाद’ आणि ‘गोधिका’ हे व्यूह आकारभेदाने ओळखावेत; ते त्रि- व चतुर्दल सैन्यरचनेचे प्रकार आहेत.
Verse 60
दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे
संग्रामात दण्ड-प्रकारचे सतराह व्यूह, मण्डल-प्रकारचे दोन, असंघात-प्रकारचे सहा आणि भोग-प्रकारचे पाच व्यूह सांगितले आहेत.
Verse 61
पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्
पक्ष इत्यादींपैकी एका आघाताने शत्रूला पाडून, उरलेल्या अंगांनी/पकडींनी त्याला वेढावे. किंवा उरःप्रहाराने दाबून, दोन्ही कटिभागांनी त्याला आवळून धरावे.
Verse 62
परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्
प्रतिद्वन्द्वीच्या कटीकडे झेप घेऊन, पक्षांनी त्याला प्रतिग्रह/पकड करण्याची संधी न देता, दोन्ही कट्यांनी त्याच्या जघनभागावर आघात करावा आणि उरःस्थळाने दाबावे.
Verse 63
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्
ज्या दिशेने शत्रुबळ दुर्बल आहे, ज्या दिशेने ते विभक्त आहे, आणि ज्या दिशेने ते इतरांनी व्यापलेले/अधिष्ठित आहे—त्या दिशेनेच आक्रमण करून शत्रुसैन्याचा नाश करावा व आपले बळ वाढवावे.
Verse 64
सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं
शत्रूची अतिदृढ व्यूहरचना आपल्या दुप्पट बलाने दाबून पराभूत करावी; आणि दुर्बल रचना आपल्या सुसंहत (एकत्रित) बलाने चिरडावी. संहत शत्रुबळ प्रचंड गजदळांनी फोडून त्याची शक्ती मोडावी.
Verse 65
स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्
जेव्हा हात/शस्त्राची स्थिती कक्षेत (बगलेत) व वक्षाच्या बाजूस ठेवली जाते, तेव्हा ती ‘दण्डक’ मुद्रा म्हणतात. त्या मुद्रेत दण्डाचा प्रयोग क्रमाने स्थानांतर दाखवून प्रदर्शित करावा.
Verse 66
स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः
नाडीचा वेग ‘दण्ड’ व ‘समपक्ष’ या दोन्ही मानांपेक्षा अधिक झाला तर तो ‘दृढ’ (स्थिर/प्रबल) मानला आहे. आणि तो ‘पक्ष’ व ‘कक्षा’ यांनाही ओलांडला तर त्याला ‘प्रदारक’ (विदारक/उग्र) म्हणतात.
Verse 67
कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः
कक्षा-रक्षकांनी (पार्श्व-रक्षणाने) सुरक्षित राहून जो व्यूह मागे सरकतो, तो ‘असह्य’ (अभेद्य) मानला आहे. त्या रचनेत कक्ष-पक्ष रक्षक व वक्ष (मध्य/कोर) सैनिक ठेवावेत; तसेच ‘कान्त’ व ‘खातक’ यांनाही यथास्थान नेमावे.
Verse 68
द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः
ज्या शस्त्रात दोन दंड असतात त्याला ‘बलय’ असे म्हटले आहे; तसेच ‘कान्त’ व ‘खातक’ ही नावेही (त्याच्या भेदांची) सांगितली आहेत. चार वलयांचा प्रकार ‘दुर्जय’ म्हणून ओळखला जातो—तो शत्रूच्या बळाचा मर्दन करणारा आहे.
Verse 69
कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः
कक्ष, पक्ष व उरस् यांच्या हालचालींनी विषयरेषा फिरवत ‘भोग’ असा परिवर्तक प्रहार करावा; त्याची मर्यादा दोन ‘कोटी’ (दोन टोकां)ने ठरवावी. यांत सर्पचारी, गोमूत्रिका, शर्कट व शकटाकृती असे व्यूहभेद सांगितले आहेत.
Verse 70
विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः
‘विपर्यय’ यास ‘अमर’ असे म्हटले आहे; तो सर्व शत्रूंचा विमर्दक मानला जातो. आणि कक्ष, पक्ष व उरस् यांचा एकीभाव ‘मंडल’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 71
चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्
चक्र, पद्म इत्यादी भेद हे मंडलाचे उपभेद आहेत. तसेच ‘सर्वतोभद्र’ मंडल वज्राक्ष व वरकाक या पद्धतीप्रमाणे रचावे.
Verse 72
अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः
अर्धचंद्र, शृंगाट आणि अचल—हे नाव-रूपाने भिन्न व्यूह आहेत. परिस्थितीनुसार यथासुख ते रचावेत, शत्रूंचे बळ रोखण्यासाठी व परावृत्त करण्यासाठी.
Verse 73
अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा
अग्नि म्हणाला—हे द्विज! रावणाचा वध करून राम अयोध्येस परत आला. पूर्वी लक्ष्मणाने रामाने सांगितलेल्या नीतीनुसार इंद्रजिताचा वध केला होता.
Frequently Asked Questions
It enumerates force as a sixfold aggregate: hereditary/standing troops (maula), levies/raised troops (bhūta), friendly/allied contingents (śroṇi-suhṛt), hostile defectors/deserters (dviṣad), and forest/tribal forces (āṭavika), framed as the operational strength to be arrayed before marching.
It presents a sixfold royal capability anchored in mantra (strategic counsel) and kośa (treasury), supported by the four arms of the army—infantry, cavalry, chariots, and elephants—implying that material force is effective only when guided by policy and funded by stable revenue.
It advises open battle as the norm, but prescribes kūṭa-yuddha in adverse or contrary situations—especially during raids, when exploiting confusion, fatigue, complacency, disrupted routes, or day-sleep after night vigilance.
For forward engagement it lists formations like Makara, Śyena, Sūcī, and Vīravaktrā; for rear-threat it recommends Śakaṭa (cart-shaped); for flank-threat Vajra; and for all-sided threat Sarvatobhadra.