Adhyaya 226

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामाद्युपायो नाम पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः त्रियवं कृष्णलं विद्धि पापस्तत्पञ्चकं भवेत्

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘सामाद्युपाय’ नावाचा २२५वा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘राजधर्म’ नावाचा २२६वा अध्याय सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—राजाला परमगती देणारे दंडप्रणयन मी सांगतो. ‘त्रियव’ हे ‘कृष्णल’ इतकेच समजा; पापजन्य अपराधांत दंड त्याच्या पाचपट होतो.

Verse 2

कृष्णलानां तथा षष्ट्या कर्षार्धं रामकीर्तितं सुवर्णश् च विनिर्दिष्टो राम षोडशमापकः

रामाने सांगितले आहे की साठ कृष्णला मिळून अर्धा कर्ष होतो. ‘सुवर्ण’ हेदेखील निश्चित केले आहे—तो सोळा (एककांचा) माप आहे.

Verse 3

निष्कः सुवर्णाश् चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः ताम्ररूप्यसुवर्णानां मनमेतत् प्रकीर्तितं

निष्क हा चार सुवर्णांचा असतो; आणि धरण हे त्या सुवर्णांच्या दहाने मोजले जाते. अशा प्रकारे तांबे, चांदी व सोन्याचे मान (वजनमान) सांगितले आहे.

Verse 4

ताम्रकैः कार्षिको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः पणानां द्वे शते सार्धं प्रथमः साहसः स्मृतः

हे राम, तांब्याच्या नाण्यांवरून ‘कार्षिक’ सांगितला असून तोच विद्वानांमध्ये ‘कार्षापण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. आणि अडीचशे पणांचा दंड हा प्रथम साहस मानला आहे.

Verse 5

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः चौरैर् अमूषितो यस्तु मूषितो ऽस्मीति भाषते

मध्यम दंड पाचशे जाणावा आणि उत्तम (उच्च) दंड हजार. परंतु जो चोरांनी लुटलेला नाही, तरी ‘मला लुटले’ असे म्हणतो, तोही दंडनीय आहे.

Verse 6

तत्प्रदातरि भापाले स दण्ड्यस्तावदेव तु यो यावद्विपरीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तं

राजरक्षक/न्यायाधीशासमोर जो कोणी तथ्याच्या उलट अर्थाचा जबाब देतो किंवा खोटे बोलतो, त्याला त्याच प्रमाणात दंड करावा.

Verse 7

तौ नृपेण ह्य् अधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमं कूटसाक्ष्यन्तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णांश् च प्रदापयेत्

ते दोघे अधर्म जाणणारे असल्याने राजाने त्यांच्याकडून त्या दंडाची दुप्पट रक्कम वसूल करावी. आणि जे कूटसाक्ष्य (खोटी साक्ष) करतात, त्या तीन वर्णांतील लोकांना त्यांच्या-त्यांच्या वर्णानुसार दंड द्यावा.

Verse 8

विवासयेद्ब्राह्मणन्तु भोज्यो विधिर् न हीरतः निक्षेपस्य समं मूल्यं दण्ड्यो निक्षेपभुक् तथा

ब्राह्मणाच्या बाबतीत दंड म्हणून केवळ निर्वासन; देहदंड त्याच्यासाठी विहित नाही. जो निक्षेप (ठेव) उपभोगतो किंवा अपहार करतो, त्यास त्या निक्षेपाच्या मूल्याइतका दंड द्यावा.

Verse 9

तथाचाष्टौ इति छ , ज च ताम्रिकैः कार्षिक इत्य् आदिः, साहसः स्मृत इत्य् अन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति यो यावदित्यादिः, तद्द्विगुणं दममित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति वस्त्रादिकस्य धर्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते

अशा प्रकारे काही पाठांत (च व ज) ‘आठ… ताम्रिकापासून कार्षिकपर्यंत’ असा आरंभ आढळतो; परंतु ‘साहस असे स्मृत’ हा शेवटचा भाग झ हस्तलिखितात नाही. तसेच ‘जो जितका… त्याचा दंड दुप्पट’ हा उताराही झ मध्ये नाही. वस्त्र इत्यादी प्रकरणांत धर्मज्ञाने असा निर्णय करावा की धर्माची हानी होऊ नये—दंडनीय: जो निक्षेप नष्ट/बिघडवतो, आणि जो ठेव न करता ठेव मागतो।

Verse 10

तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वा द्विगुणं दम अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात् परद्रव्यस्य विक्रयं

ते दोघेही चोराप्रमाणे शिक्षेस पात्र आहेत, किंवा संबंधित मूल्याचा दुप्पट दंड देण्यास पात्र आहेत. जो पुरुष अज्ञानाने परद्रव्याची विक्री करतो, तोही तशीच शिक्षा भोगण्यास पात्र आहे.

Verse 11

निर्दोषो ज्ञानपूर्वकन्तु चौरवद्दण्डमर्हति मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याद् दण्ड्य एव सः

निर्दोष असल्याचे म्हणाला तरी, जो जाणूनबुजून कृत्य करतो तो चोराप्रमाणे दंडास पात्र आहे. जो मोबदला घेऊनही शिल्प/सेवा देत नाही, तो निश्चयच दंडनीय आहे.

Verse 12

प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः भृतिं गृह्य न कुर्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः

जो वचन देऊनही सुवर्ण देत नाही, त्यास राजा दंड देईल. आणि जो मजुरी घेऊन काम करत नाही, त्याचा दंड आठ कृष्णला आहे.

Verse 13

अकाले तु त्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत्

अकाली भृत्याला काढून टाकणारा तितक्याच दंडास पात्र होतो. तसेच काही वस्तू खरेदी किंवा विक्री करून नंतर पश्चात्ताप होऊन परत घ्यावी/द्यावी असे वाटल्यास, तोच नियम लागू होतो.

Verse 14

सो ऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत्

दहा दिवसांच्या आत असेल तर खरा मालक वस्तू द्यावी आणि परत आली तर स्वीकारावी. पण दहा दिवसांनंतर तो ना स्वीकारावा, ना दुसऱ्याकडून जबरदस्तीने देण्यास लावावे.

Verse 15

आददद्धि ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् वरे दोषानविख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह

वराचे दोष न सांगता जो येथे कन्येचे वरण करतो—घेणे किंवा देणे (धन) झाले तरी—त्यास राजाने सहाशे (पण) दंड करावा.

Verse 16

दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयं प्रदाय कन्यां यो ऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति

ती कन्या दिली असली तरी (त्याच्या दृष्टीने) न दिल्यासारखीच मानावी. जो कन्यादान करून तीच कन्या पुन्हा दुसऱ्यास देतो, त्यास राजाने दोनशे (पण) दंड करावा.

Verse 17

दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः सत्यङ्कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयं

नरेन्द्राने दंड करावा; पण तोही अत्युच्च विवेक व संयमाने. सत्यप्रतिज्ञा आणि सत्यवाणी युक्त दंड निःसंशय पुण्यकारक आहे.

Verse 18

लुब्धो ऽन्यत्र च विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति दद्याद्धेनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनं

जो लोभी मनुष्य ठेवलेली वस्तू/धन दुसरीकडे विकतो, तो सहाशे दंडास पात्र होतो. आणि जो गोपाल पोषण व वेतन घेऊनही गाय मालकाला देत नाही, तोही तसाच दंडनीय आहे.

Verse 19

स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं वाप्यरक्षिता चौरवद्वधमर्हतोति घ , ञ च वरयेद्यदि इति घ , ञ च धनुःशतं परीणाहो ग्रामस्य तु समन्ततः

असा निष्काळजी रक्षक राजाने शंभर सुवर्णांचा दंड देऊन दंडित करावा. आणि जर ते अरक्षित राहिले तर तो चोराप्रमाणे वधास पात्र ठरतो. जर तो अपराध रोखतो, तर गावाची सीमा सर्व बाजूंनी शंभर धनुष्य-परिघापर्यंत मानावी.

Verse 20

द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य च कल्पयेत् वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत्

नगराची तटबंदी/प्राकार-परिघ नगराच्या मापाच्या दुप्पट किंवा तिप्पटही ठरवावी. तेथे अशी संरक्षण-भिंत उभारावी की उंटालाही तिच्यावरून डोकावता येऊ नये.

Verse 21

तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनं गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन्

तेथे धान्याची योग्य कुंपण/रक्षा नसेल तर ते नुकसान झाले तरी दंड नाही. तसेच भीती किंवा दबावाखाली घर, तळे, बाग किंवा शेत नेणारा देखील दंडनीय नाही.

Verse 22

शतानि पञ्च दण्ड्याः स्यादज्ञानाद् द्विशतो दमः मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसं

अज्ञानाने केलेल्या अपराधास पाचशे दंड होईल; आणि जाणूनबुजून केलेल्या अपराधास आणखी दोनशे अधिक दंड होईल. मर्यादा/सीमा भंग करणारे सर्वजण प्रथम साहस (कनिष्ठ श्रेणी) दंडास पात्र आहेत.

Verse 23

शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति वैश्यश् च द्विशतं राम शूद्रश् च बधमर्हति

ब्राह्मणाचा अपमान केल्यास क्षत्रियास शंभर पणांचा दंड, हे राम; वैश्यास दोनशे पणांचा दंड; आणि शूद्रास वधदंड योग्य आहे।

Verse 24

पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने वैश्ये वाप्यर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः

क्षत्रियाची निंदा केल्यास ब्राह्मणास पन्नास पणांचा दंड; वैश्याची निंदा केल्यास त्याच्या अर्धा; आणि शूद्राची निंदा केल्यास बारा पणांचा दंड आहे।

Verse 25

क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात्

क्षत्रियाविरुद्ध अपराध झाल्यास वैश्यास पूर्वोक्त साहस-दंड लागू होईल; पण शूद्राने क्षत्रियास शिवी दिल्यास जिभ छेदनाचा दंड होतो।

Verse 26

धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश् च दण्डभाक् श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसं

जो शूद्र विप्रांना धर्मोपदेश करतो तो तो दंडास पात्र होतो; तसेच श्रुतीज्ञान, अध्ययनस्थान इत्यादींचा खोटा दावा करणाऱ्याकडून साहस-दंडाचा दुप्पट दंड वसूल करावा।

Verse 27

उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैर् उत्तमान् क्षिपेत् प्रमादाद्यैर् मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्धमर्हति

जो दुष्टांच्या साहाय्याने उत्तम जनांना पाडतो/ढकलतो, त्यास उत्तम साहस-दंड लागू होतो; पण प्रमाद इत्यादी कारणांनी झाले असल्यास—माझ्या कथनाप्रमाणे—कृपावश तो दंडाच्या अर्धास पात्र ठरतो।

Verse 28

मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं आक्षारयञ्च्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः

जो माता, पिता, ज्येष्ठ, भाऊ, सासरा किंवा गुरु यांना कटुवचनांनी अपमानित करतो, तो शंभर पण दंडास पात्र होतो; आणि जो गुरूचा मार्गाधिकार अडवितो किंवा हरण करतो, तोही दंडनीय आहे.

Verse 29

अन्त्यजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन्

अंत्यजातीतला मनुष्य द्विजाविरुद्ध ज्या अवयवाने अपराध करील, तो अवयव विलंब न करता त्वरितपणे छेदावा, असा दंड आहे.

Verse 30

अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः अपमूत्रयतो मेढ्रमपशब्दयतो गुदं

जो गर्वाने जमिनीवर थुंकतो, त्याचे दोन्ही ओठ राजा छेदो; जो निषिद्ध रीतीने मूत्रत्याग करतो, त्याचे मेढ्र छेदो; आणि जो अश्लील/अपशब्द बोलतो, त्याचा गुद छेदो.

Verse 31

उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्याधोनिकृन्तनं यो यदङ्गं च रुजयेत्तदङ्गन्तस्य कर्तयेत्

उत्कृष्ट आसनावर बसणाऱ्या नीचाचा दंड अधोभाग छेदन असा आहे; आणि जो ज्या अवयवाला इजा करतो, त्याचा तोच अवयव छेदावा.

Verse 32

अर्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः वृक्षन्तु विफलं कृत्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति

गाय, हत्ती, घोडा किंवा उंट मारणाऱ्यांकडून अर्धपाद कर/दंड वसूल करावा; आणि जो फळझाड निष्फळ करतो, तो एक सुवर्ण दंडास पात्र आहे.

Verse 33

द्विगुणं दापयेच्छिन्ने पथि सीम्नि जलाशये द्रव्याणि यो हरेद्यस्य ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपिवा

तुटलेल्या वाटेवर, सीमारेषेवर किंवा जलाशयाजवळ कोणी दुसऱ्याचे द्रव्य जाणून किंवा अजाणतेपणी घेतल्यास त्याच्याकडून दुप्पट मूल्य द्यावे लागेल।

Verse 34

स तस्योत्पाद्य तुष्टिन्तु राज्ञे दद्यात्ततो दमं यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेच्छिन्द्याच्च तां प्रपां

प्रथम पीडितास त्याचे द्रव्य परत देऊन संतुष्ट करावे; त्यानंतर राजाला दंड (जुर्माना) द्यावा. जो विहिरीतून दोरी व घडा काढून नेतो किंवा सार्वजनिक पाणपोई (प्रपा) तोडतो, तो दंडनीय आहे।

Verse 35

स दण्डं प्राप्नुयान् मासं दण्ड्यः स्यात् प्राणितारने धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिकं बधः

त्याला एक महिन्याचा दंड होईल; परंतु प्राणी वाचविण्यासाठी (केल्यास) तो केवळ दंडनीय ठरेल. जो दहा कुंभांपेक्षा अधिक धान्य चोरतो, त्यास वधदंड आहे।

Verse 36

शेषे ऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् सुवर्णरजतादीनां नृस्त्रीणां हरणे बधः

उरलेल्या इतर प्रकरणांतही त्याच्यासाठी अकरापटीने दंड ठरवावा. सुवर्ण-रजत इत्यादींची चोरी तसेच पुरुष वा स्त्रीचे अपहरण यासाठी वधदंड आहे।

Verse 37

येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते तत्तदेव हरेदस्य् प्रत्यादेशाय पार्थिवः

चोर लोकांमध्ये ज्या ज्या अवयवाने आणि ज्या प्रकारे अपराध करतो, प्रत्यादेशरूप दंड म्हणून राजा त्याचाच तो अवयव कापून घेईल।

Verse 38

ब्राह्मणः शाकधान्यादि अल्पं गृह्णन्न दोषभाक् गोदेवार्थं हरंश्चापि हन्याद्दुष्टं बधीद्यतं

ब्राह्मणाने भाजीपाला, धान्य इत्यादी अल्प प्रमाणात घेतल्यास दोष लागत नाही. गाई व देवासाठी घेताना त्याने दुष्टाचा नाश करावा.

Verse 39

गृहक्षेत्रापहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनं अग्निदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्युद्यतायुधं

घर व शेत बळकावणारा, परस्त्रीगमन करणारा, आग लावणारा, विष देणारा आणि शस्त्र उगारणारा यांचा वध करावा.

Verse 40

राजा गवाभिचाराद्यं हन्याच्चैवाततायिनः परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि

राजाने गाईंवर जादूटोणा करणाऱ्यांना व आततायींना ठार मारावे. परस्त्रीशी बोलू नये आणि मनाई असल्यास प्रवेश करू नये.

Verse 41

अदण्ड्या स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्तो पतिं स्वयं उत्तमां सेवमानः स्त्री जघन्यो बधमर्हति

स्वतः पती निवडणाऱ्या स्त्रीला राजाने दंड देऊ नये. परंतु उच्च कुळातील स्त्रीशी संबंध ठेवणारा नीच पुरुष वधास पात्र आहे.

Verse 42

भर्तारं लङ्घयेद्या तां श्वभिः सङ्घातयेत् स्त्रियं सवर्णदूषितां कुर्यात् पिण्डमात्रोपजीविनीं

पतीचे उल्लंघन करणाऱ्या स्त्रीला कुत्र्यांकडून फाडून खाण्यास द्यावे. सवर्णाकडून दूषित झाल्यास तिला केवळ जगण्यापुरते अन्न द्यावे.

Verse 43

ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात् वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्रियस्यान्त्यजागमे

उच्च वर्णाच्या पुरुषाशी संग केल्याने दूषित झालेल्या स्त्रीने प्रायश्चित्तचिन्ह म्हणून मुण्डन करावे. तसेच ब्राह्मणाचा वैश्य स्त्रीशी आणि क्षत्रियाचा अंत्यजा स्त्रीशी संग झाल्यासही मुण्डन विधी आहे.

Verse 44

क्षत्रियः प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शूद्रागमे भवेत् गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति

क्षत्रिय किंवा वैश्याने प्रथमच शूद्र स्त्रीकडे गमन केल्यास तो दंडनीय ठरतो. तसेच वेश्या वेतन घेऊन लोभाने दुसरीकडे गेली तर तीही दंडास पात्र आहे.

Verse 45

वेतनन्द्विगुणं दद्याद्दण्दञ्च द्विगुणं तथा भार्या पुत्राश् च दासाश् च शिष्यो भ्राता च सोदरः

त्याने वेतन दुप्पट द्यावे आणि दंडही दुप्पटच द्यावा. हा नियम यथायोग्य पत्नी, पुत्र, दास, शिष्य तसेच सहोदर भाऊ यांच्यापर्यंत लागू होतो.

Verse 46

कृटापराधास्ताड्याः सूरज्वा वेणुदलेन वा पृष्ठे न मस्तके हन्याच्चौरस्याप्नोति किल्विषं

लहान अपराध करणाऱ्यांना पट्टा/चाबूक किंवा फाटलेल्या बांबूने ताडावे. मार पाठीवर करावा, डोक्यावर नाही; या नियमाविरुद्ध चोराला मारणारा पापास पात्र होतो.

Verse 47

रक्षास्वधिकृतैयस्तु प्रजात्यर्थं विलुप्यते तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात् प्रवासनं

रक्षणासाठी नेमलेला अधिकारी जर स्वार्थासाठी प्रजेला लुटत असेल, तर राजाने त्याची सर्व संपत्ती जप्त करून त्याला निर्वासित करावे.

Verse 48

ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युः कार्याणि कर्मिणां निर्घृणाः क्रूरमनसस्तान्निःस्वान् कारयेन्नृपः

जे अधिकारी आपल्या कर्तव्यावर नेमलेले असूनही निर्दय व क्रूर मनाने कष्टकरी लोकांची कामे अडवितात, अशा कठोरहृदयांना राजा धन‑पद हिरावून घेऊन निर्धन करील।

Verse 49

अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्यात् कार्यमन्यथा तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत्

मंत्री किंवा प्रधान न्यायाधीश जर एखादे प्रकरण विपरीत (अनुचित) रीतीने चालवील, तर राजा त्याचे सर्वस्व जप्त करून त्याला राज्याबाहेर हद्दपार करील।

Verse 50

गुरुतल्पे भयः कार्यः सुरापाणे सुराध्वजः स्तेयेषु श्वपदं विद्याद् ब्रह्महत्याशिरः पुमान्

गुरुतल्पगमनात ‘भय’ हे चिन्ह, सुरापानात ‘सुराध्वज’ (मद्यध्वज), चोरीत ‘श्वपद’ (हिंस्र पशू) हे चिन्ह जाणावे; आणि ब्राह्मणहत्यारा ‘ब्रह्महत्याशिर’ धारण करणारा पुरुष समजावा।

Verse 51

शूद्रादीन् घातयेद्राजा पापान् विप्रान् प्रवासयेत् महापातकिनां वित्तं वरुणायोपपादयेत्

राजा शूद्रादी (अब्राह्मण वर्गांतील) महापापी अपराध्यांचा दंडार्थ वध करील; पापी ब्राह्मणांना निर्वासित करील; आणि महापातक्यांचे धन वरुणदेवाला अर्पण म्हणून समर्पित करील।

Verse 52

ग्रामेष्वपि च ये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः भाण्डारकोषदाश् चैव सर्वांस्तानपि घातयेत्

गावांतही जे कोणी चोरांना अन्न‑आश्रय देऊन पोसतात, तसेच जे भांडार व कोष (खजिना) लुटतात—राजा त्या सर्वांना देखील मृत्युदंड देईल।

Verse 53

राष्ट्रेषु राष्ट्राधिकृतान् सामन्तान् पापिनो हरेत् सन्धिं कृत्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः

राज्यात राजााने पापी सामंत व प्रांतिक अधिकारी यांना पकडून दूर करावे. तसेच जे चोर परस्पर संधी करून रात्री चोरी करतात, त्यांनाही अटक करावी.

Verse 54

तेषां च्छित्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् तडागदेवतागारभेदकान् घातयेन्नृपः

त्यांचे हात छाटून राजा त्यांना तीक्ष्ण शूळावर चढवावा. तसेच तळे/जलाशय आणि देवतागृह/मंदिर फोडणाऱ्यांना राजा मृत्युदंड द्यावा.

Verse 55

समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि स हि कार्षापणन्दण्ड्यस्तममेध्यञ्च शोधयेत्

जो आपत्काल नसताना राजमार्गावर घाण टाकतो, त्यास एक कार्षापण दंड द्यावा; आणि ती घाणही त्याच्याकडून साफ करवावी.

Verse 56

प्रतिमासङ्क्रमभिदो दद्युः पञ्चशतानि ते समैश् च विषमं यो वा चरते मूल्यतो ऽपि वा

जे प्रतिमास-संक्रम (मासिक बदल/स्थानांतरण) नियम मोडतात त्यांनी पाचशे दंड द्यावा. तसेच जो समकक्षांशीही विषम/अन्याय व्यवहार करतो किंवा किमतीत फेरफार करतो, तोही दंडनीय आहे.

Verse 57

समाप्नुयान्नरः पूर्वं दमं मध्यममेव वा द्रव्यमादाय वणिजामनर्घेणावरुन्धतां

मनुष्याने प्रथम ठरलेले (पूर्वनिश्चित) मूल्य किंवा मध्यम (न्याय्य) मूल्यच घ्यावे. माल घेऊन अतिशय/अन्याय्य किंमत मागून व्यापाऱ्यांना अडवू किंवा दबावू नये.

Verse 58

राजा पृथक् पृथक् कुर्याद्दण्डमुत्तमसाहसं द्रव्याणां दूषको यश् च प्रतिच्छन्दकविक्रयी

राजा प्रत्येक प्रकरणात वेगवेगळा विचार करून माल भेसळ करणारा व बनावट माल विकणारा यांस उत्तम साहस-दंडाने दंडित करावा।

Verse 59

मध्यमं प्राप्नुयाद्दण्डं कूटकर्ता तथोत्तमं कलहापकृतं देयं दण्डश् च द्विगुणस्ततः

खोटे दस्तऐवज/पुरावा बनविणारा मध्यम दंडास पात्र होईल; तसेच कलह उभा करणारा उत्तम दंडास पात्र होईल। कलहामुळे झालेल्या हानीची भरपाई देऊन नंतर दंड दुप्पट करावा।

Verse 60

अभक्ष्यभक्ष्ये विप्रे वा शूद्रे वा कृष्णलो दमः तुलाशासनकर्ता च कूटकृन्नाशकस्य च

ब्राह्मण किंवा शूद्राने अभक्ष्य खाल्ल्यास एक कृष्णल दंड. तसेच तराजू/मापदंड बनविणारा किंवा त्यात छेडछाड करणारा आणि कूटकर्त्याचा पुरावा नष्ट करणारा यांनाही तोच दंड.

Verse 61

एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दममुत्तमं विषाग्निदां पतिगुरुविप्रापत्यप्रमापिणीं

या लोकांशी संबंधित व्यवहार/वाद करणारा देखील उत्तम दंड देण्यास पात्र ठरेल; म्हणजे विष किंवा अग्नी देणारा, तसेच पती, गुरु, ब्राह्मण किंवा बालकाचा वध करणारा।

Verse 62

विकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा गोभिः प्रवासयेत् क्षेत्रवेश्मग्रामवनविदारकास् तथा नराः

कान फाडणे, कान कापणे, तसेच नाक व ओठ कापून विकृती करून—त्यांच्या गायींसह—शेत, घर, गाव व वन उद्ध्वस्त करणाऱ्या पुरुषांना हद्दपार करावे।

Verse 63

राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना ऊनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनं

जो राजपत्नीशी संग करील त्यास तीव्र अग्नीत दग्ध करावे. तसेच जो राजाज्ञेत ऊण-अधिक करून (राजाभिप्राय बदलून) लेखन करील तोही दोषी ठरतो.

Verse 64

पारजायिकचौरौ च मुञ्चतो दण्ड उत्तमः राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसाहसः

जो परस्त्रीगामी व चोर यांना सोडून देतो, त्याच्यासाठी उत्तम (सर्वोच्च) दंड आहे. आणि जो राजयान किंवा राजासनावर आरोहण करतो, त्यास उत्तम साहस-दंड (अतिगंभीर दंड) आहे.

Verse 65

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः तमायान्तं पराजित्य दण्डयेद् द्विगुणं दमं

जो न्यायानेही पराभूत होऊन ‘मी जिंकलेलो नाही’ असे मानतो, तो पुन्हा वादासाठी आला तर त्यास पुन्हा पराभूत करून दुप्पट दंड (दाम) द्यावा.

Verse 66

आह्वानकारी बध्यः स्यादनाहूतमथाह्वयन् दाण्डिकस्य च यो हस्तादभिमुक्तः पलायते

जो अधिकाराविना हाक (समन्स) देतो तो बंधनास पात्र आहे; आणि जो न बोलावलेल्या व्यक्तीस बोलावतो तोही. तसेच दंडाधिकाऱ्याच्या हातातून सुटून जो पळतो तो दंडनीय आहे.

Verse 67

हीनः पुरुषकारेण तद् दद्याद्दाण्डिको धनं

जो पुरुषार्थाने (स्वतःच्या श्रमाने) हीन आहे, त्याबाबत दंडनीय व्यक्तीने ती रक्कम धनरूपाने द्यावी; कामाने देऊ न शकल्यास द्रव्याने प्रतिदान करावे.