Adhyaya 242

Verse 1

यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा

यवव्यूह, दुर्जयव्यूह, भोगव्यूह, गोमूत्रिकाव्यूह, शकटव्यूह, अमरव्यूह आणि सर्वतोभद्र-व्यूह—हे व्यूह सांगितले. आता ‘पुरुषलक्षण’ हा दोनशे बेचाळीसावा अध्याय आरंभतो. अग्नि म्हणाले—हे राजन्, रामोक्त नीती मी पूर्वी सांगितली; आता स्त्री-पुरुषांच्या देहलक्षणांचे वर्णन करतो, जसे प्राचीनकाळी समुद्राने गर्गाला लक्षणशास्त्र सांगितले होते।

Verse 2

समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च

समुद्र म्हणाले—मी पुरुषांची लक्षणे आणि स्त्रियांचीही शुभ-अशुभ लक्षणे सांगतो। त्यांत ‘एकाधिक’, ‘द्विशुक्र’ आणि ‘त्रिगंभीर’ असे प्रकारही आहेत।

Verse 3

त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत

तो ‘त्रित्रिक’ व ‘त्रिप्रलंब’ असा आहे; आणि जो त्रिविध (लोक/अवस्था) व्यापतो तोही तसाच. तो ‘त्रिबलीमान’, ‘त्रिविनत’, ‘त्रिकालज्ञ’ आणि ‘सुव्रत’ आहे।

Verse 4

पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः

पुरुष सुलक्षणी, देहाने विपुल आणि त्रिषु (रेखा/प्रदेश) मध्ये चतुर्लेखयुक्त असावा. तो यशस्वी असावा आणि ‘चतुःसम’ म्हणजे चारही भागांत समता व संतुलन असलेला असावा।

Verse 5

चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु

तो ‘चतुष्किष्कु’ (चार अंग/भाग असलेला), ‘चतुर्दंष्ट्र’ (चार दंष्ट्रा असलेला) आणि श्वेत-कृष्ण वर्णाचा असेही म्हटले आहे। त्याच्यात ‘चतुर्गंध’ (चार प्रकारचा गंध), ‘चतुर्ह्रस्व’ (चार प्रकारची लघुता) आणि पंचांमध्ये ‘सूक्ष्मदीर्घ’ (सूक्ष्म व दीर्घ) गुण असतात।

Verse 6

षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः

षड्‌प्रकारे उन्नत, अष्टवंशयुक्त, सप्तस्नेहसमृद्ध, नवप्रकारे निर्मळ; दशपद्मसदृश, दशव्यूहयुक्त—असा समपरिमंडल विस्तार असलेला न्यग्रोध (वड) होय।

Verse 7

चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः

ज्या छंदात दोन्ही अर्ध सम असून प्रत्येकी चौदा अक्षरे असतात तो प्रशंसनीय; तसेच एका प्रकारात सोळा अक्षरांचा छंदही स्तुत्य आहे। धर्म-अर्थ-कामयुक्त रचनेत धर्म एक अंश अधिक प्रधान मानला आहे।

Verse 8

तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं

नेत्रे तारका (पुतळी) नसतात; दात शुक्रासारखे शुभ्र; द्विविध श्वेतता सांगितली आहे; स्वर गभीर; नाभी त्रिविध वलय/भ्रमरयुक्त; आणि सत्त्व एक मानले आहे, तर त्रिक त्रिविध स्मरणीय आहे।

Verse 9

अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता

अनसूया (असूयारहितता), दया, क्षान्ती, मंगळ व शिष्ट आचारयुक्तता, शौच, योग्य स्पृहा, अकार्पण्य (कंजूषपणाचा अभाव), अनायास (सहजता) आणि शौर्य—हे गुण सांगितले आहेत।

Verse 10

चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया

ज्या पुरुषावर ‘चित्रिक’ नावाचे चिन्ह आणि ‘त्रिप्रलम्ब’ नावाचे लक्षण असते—विशेषतः ते वृषणांवर किंवा भुजांवर असल्यास—तो तेज, यश आणि श्री यांच्या बळावर दिग्, देश, जाति व वर्गाने मान्य लोकांनाही मागे टाकतो।

Verse 11

व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु

जो पुरुष धडाच्या तीन भागांत व्यापलेला व तीन स्पष्ट वळ्या (रेषा) असलेला असतो, तो तसाच मानला जातो; आता ज्याच्या उदरावर तीन घड्या दिसतात त्या त्रिविनत पुरुषाविषयी ऐक।

Verse 12

देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते

जो देवता, द्विज आणि गुरू यांना नम्रतेने प्रणाम करतो आणि धर्म-अर्थ-काम यांचा योग्य काळ जाणतो, तो ‘त्रिकालज्ञ’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 13

उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ

उर, ललाट आणि मुख हे त्रिगुण विस्तीर्ण व शुभ रेषांनी स्पष्ट असावे. दोन्ही हात व दोन्ही पाय ध्वज, छत्र इत्यादी मंगलचिन्हांनी युक्त असावेत।

Verse 14

अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः

बोटे, हृदयप्रदेश, पाठ आणि कटी यांचे माप चतुःसम (समप्रमाण) सांगितले आहे. एकूण उंची शहाण्णव अंगुळे असून ती चार किष्कु प्रमाणाने मोजली जाते।

Verse 15

द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च

मी तुला सांगतो—चार दंष्ट्रा चंद्रासारख्या उजळ असाव्यात; आणि चार गोष्टी कृष्णवर्णी—नेत्रतारे, भुवया, श्मश्रु (दाढी-मिशी) आणि केश।

Verse 16

नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं

नाक, तोंड, घाम व काखेत विष्ठेचा दुर्गंध येऊन लिंग व ग्रीवा ह्रस्व (कमी) झाल्यास जंघाही ह्रस्व होते—या अवस्थेला ‘वेदह्रस्वक’ म्हणतात.

Verse 17

सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं

बोटांच्या सांध्यांचे पर्व सूक्ष्म व सुसंगत असावेत; नखे, केस व दात तेजस्वी आणि त्वचा निर्मळ असावी. हनू, डोळे व कपाळ सुगठित; नाक दीर्घ आणि स्तनांमधील अंतर स्पष्ट असावे.

Verse 18

वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्

वक्ष, काखा, नखे, उन्नत नाक, मुख व मानेचा मागचा भाग; तसेच स्निग्ध त्वचा, केस व दात; अंगावरील लोम, दृष्टी, नखे व वाणी—ही लक्षणे परीक्षेसाठी पाहावीत.

Verse 19

जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं

जानू व ऊरूजवळ पाठीकडे स्थित दोन ‘वंश’ (नलिका) मानले आहेत. कर्म व वाणीकरिता दोन (इंद्रिये) आहेत; दोन डोळे, दोन नासापुटे, दोन कान; तसेच मेढ्र व पायु—ही देहाची निर्मळ द्वारे आहेत.

Verse 20

जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां

देहधारींसाठी दहा अवयव पद्मसदृश म्हणून प्रशंसित आहेत—जिभ, ओठ, टाळू, डोळे, हात, पाय, नखे, शिश्नाग्र आणि मुख.

Verse 21

पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश

पूज्य अशी दहा अंगे—हात व पाय, मुख, ग्रीवा, कान, हृदय, शिर, ललाट, उदर, पृष्ठ आणि वृहन्त (वक्ष/खांदा-प्रदेश)।

Verse 22

प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः

येथे ‘न्यग्रोध-परिमण्डल’ असा माप आहे की दोन्ही भुजा पूर्ण पसरवल्यावर मधल्या बोटांच्या टोकांतील अंतर व्यक्तीच्या उंचीइतकेच असते।

Verse 23

पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी

पाय, गुल्फ (घोटा), स्फिच (नितंब), पार्श्व (कूस), वङ्क्षण (कुंचकी), वृषण, कुच (स्तन), कर्ण व ओष्ठ, सक्थि (मांड्या), जङ्घा (पिंडरी), हस्त, बाहु तसेच नेत्र।

Verse 24

चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः

सामान्यतः मनुष्याने हे चौदा सम-द्वन्द्व (युग्म) असे जाणावे. जो द्व्यक्षर-खंडांनी रचलेल्या चौदा ‘विद्या’ पाहतो/समजतो, तो षोडशाक्षर (मंत्र/विद्या) जाणणारा होय.

Verse 25

रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया

जेव्हा देह रूक्ष होतो, शिरा उठून दिसतात, तो अशुभ भासतो व मांसवर्जित असतो; तसेच दुर्गंधीयुक्त व विकृत अवस्थेत असतो—तरीही तो प्रसन्न, शांत दृष्टीने दाखविला जातो—हे अमंगल शकुन-लक्षण मानले जाते.

Verse 26

धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्

धन्य पुरुषाची वाणी मधुर असते आणि त्याची चाल मत्त हत्तीप्रमाणे असते. एका रोमकूपातून उगवलेला एक केसही भयकाळी पुन्हा पुन्हा रक्षण करतो.