Adhyaya 233

Verse 1

इत्य् आग्नेये महाओपुराणे यात्रामण्डलचिन्तादिर्नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘यात्रामंडलचिंता इत्यादि’ नावाचा दोनशे बत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘षाड्गुण्य’—नीतीचे सहा उपाय—विषयक दोनशे तेहतीसावा अध्याय आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले—साम व भेद, तसेच दान व दंड मी सांगितले आहेत. स्वदेशातील दंडविधान कथिले; आता परदेशासंबंधी तुला सांगतो।

Verse 2

शत्रुं जिहीर्षुरुच्छिन्द्यादिति घ , ञ च प्रकाशश्चाप्रकाशश् च द्विविधो दण्ड उच्यते लुण्ठनं ग्रामघातश् च शस्यघातो ऽग्निदीपनं

शत्रूला जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्याने त्याचे साधन-सहाय्य तोडून टाकावे—असा नियम सांगितला आहे. दंड दोन प्रकारचा—प्रकाश (उघड) व अप्रकाश (गुप्त) असा म्हटला आहे. त्यात लूट, गावघात, पिकघात आणि आग लावणे (अग्निदीपन) येतात.

Verse 3

प्रकाशो ऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर् बधः दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च दूषणं

तसेच गुपित उघड करणे, विषप्रयोग, अग्निप्रयोग, विविध व्यक्तींमार्फत वध, सज्जनांची बदनामी आणि जलस्रोतांचे दूषण—हेही (उपाय) आहेत.

Verse 4

दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां शृणु भार्गव यदा मन्यते नृपती रणे न मम विग्रहः

दंडनीतीचा प्रयोग सांगितला; आता हे भार्गव, ‘उपेक्षा’ ऐक—जेव्हा राजा युद्धात असे मानतो की ‘माझ्याशी संघर्ष करण्यासारखे काही नाही’।

Verse 5

अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं

संधीमुळे अनर्थांची साखळी लागू शकते; आणि शांतिसंधीनेही तसेच होऊ शकते. तसेच येथे, सामाने ठोस आधार न मिळाल्यास, दानही अर्थक्षयास कारणीभूत ठरते.

Verse 6

भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवं

भेद व दंड यांचा क्रम अवलंबून नंतर उपेक्षेचा आश्रय घ्यावा. कारण हा मनुष्य मला कोणताही उपद्रव किंवा हानी करू शकत नाही.

Verse 7

न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत्

मी त्या बाबतीत त्याच्याविषयी उपेक्षा धरण्यास समर्थ नाही; कारण अवमानाने जखमी झालेला मनुष्य तेथे शत्रू होतो, म्हणून राजाने त्याला शत्रूप्रमाणेच वागवावे।

Verse 8

मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैर् अनृतैश् चरत् शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः

मी एक मायोपाय सांगतो—कृत्रिम अपशकुन व खोट्या वार्ता पसरवत फिरून शत्रूला उद्विग्न करावे; विशेषतः शत्रूच्या छावणीत असलेल्या पक्ष्यांचा (उपयोग करून) भय निर्माण करावे।

Verse 9

स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज विसृजेच्च ततश् चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत्

हे द्विज! त्या स्थूल (यंत्र/प्रक्षेप्य) वस्तूच्या पुच्छभागी मोठी उल्का (अग्निशलाका) बांधून मग ती सोडावी; अशा रीतीने ‘उल्कापात’ असा दृश्यप्रभाव दाखविता येतो।

Verse 10

एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवो ऽपि च उद्वेजनं तथा कुर्यात् कुहकैर् विविधैर् द्विषां

याचप्रमाणे आणखीही अनेक दृश्य अपशकुन दाखविता येतात; तसेच विविध कुहक-उपायांनी शत्रूंमध्ये तशीच घबराट निर्माण करावी।

Verse 11

सांवत्सरास्तापसाश् च नाशं ब्रूयुः प्ररस्य च जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान्

जर सांवत्सर (वार्षिक ज्योतिषी) आणि तपस्वी शत्रूच्या नाशाची घोषणा करतील, तर पृथ्वी जिंकण्याची इच्छा असलेला राजा त्याच आधारावर परक्यांना भयभीत करावा।

Verse 12

देवतानां प्रसादश् च कीर्तनीयः परस्य तु आगतन्नो ऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्

देवतांचा प्रसाद व परब्रह्माची कृपा कीर्तनीय आहे; आणि शत्रुबल आपल्यावर आले असता, निर्भयपणे शत्रुसैन्यावर प्रहार करा।

Verse 13

एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्या वाच्यः शत्रुर्हतस् तथा

युद्ध सुरू झाल्यावर असे जाहीर करावे—“सर्व शत्रुपक्ष भग्न झाला!”; मोठे रणनाद व किलकिलाट करावा, तसेच “शत्रू मारला गेला” असेही सांगावे।

Verse 14

देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत्

देवाज्ञेने बळवर्धित राजा, युद्धासाठी सज्ज होऊन समराकडे जातो। आता मी इन्द्रजाल (मायायुद्धविद्या) सांगतो; योग्य वेळी इन्द्राचे दर्शन घडवावे।

Verse 15

चतुरङ्गं बलं राजा सहायार्थं दिवौकसां बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चेन्द्रपौ

दिवौकसांच्या सहाय्यासाठी राजा चतुरंगिणी सेना दाखवावी; तसेच इन्द्रध्वजाशी संबंधित रक्तवृष्टीचा अपशकुन घडला आहे असेही ओळखावे।

Verse 16

छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ

शत्रूंची छिन्न शिरे प्रासादांच्या शिखरांवर दाखवावीत (धाक बसविण्यासाठी)। आता मी षाड्गुण्य—राजनीतीचे सहा उपाय—सविस्तर सांगतो; त्यात संधी आणि विग्रह (युद्ध/वैर) हे दोन श्रेष्ठ आहेत।

Verse 17

सन्धिश् च विग्रहश् चैव यानमासनमेव च द्वैधीभावः संशयश् च षड्गुणाः परिकीर्तिताः

संधी व विग्रह, यान (मोहीम) व आसन (स्थिर राहणे), द्वैधीभाव व संशय—हे राजधर्मातील षड्गुण म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 18

पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते

पणबन्ध (अट/प्रतिज्ञेने बांधलेला करार) हाच संधी; अपकार हाच विग्रह. जिगीषु (विजयाकांक्षी) राजाने शत्रुविषयी केलेले प्रस्थान ‘यान’ म्हणजेच ‘यात्रा/अभियान’ होय.

Verse 19

विग्रहेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते बलार्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते

विग्रह असताना स्वतःच्या देशातच स्थित राहणे ‘आसन’ म्हणतात; आणि अर्ध्या सैन्याने प्रयाण करणे ‘द्वैधीभाव’ असे म्हणतात.

Verse 20

उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात्संशयः स्मृतः समेन सन्धिरन्वेष्यो ऽहीनेन च बलीयसा

जो उदासीन किंवा मध्यस्थ राहतो, तो संश्रय (आश्रय) बाबतीत ‘संशय’ अवस्थेत मानला जातो. म्हणून संधी समकक्षाशी करावी, किंवा—हीनाशी नव्हे—बलवानाशी करावी.

Verse 21

हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्

बलवान राजाने स्वतःच हीनाशी विग्रह करावा; तरीही त्या प्रसंगी शुद्धपार्ष्णि (निर्दोष आचरण असलेला) पुरुषाने बलवानाचा आश्रय घ्यावा.

Verse 22

आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपोर्यदा अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः

जेव्हा राजा बसलेल्या अवस्थेतच शत्रूची कार्ये खंडित करण्यास समर्थ होतो, तेव्हा वसुधाधिपाने विरोधभावाने बसावे आणि त्याची टाच अस्थिर/अशुद्ध स्थितीत असावी।

Verse 23

अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् बलिना विगृहीतस्तु यो ऽसन्देहेन पार्थिवः

अस्थिर आधार (अशुद्धपार्ष्णि) असलेला बलवान राजा द्वैधीभावाची नीती स्वीकारावी; पण जो राजा अधिक बलवानाने दाबला/ग्रहण केला आहे, त्याने निःसंशय त्यानुसार वागावे।

Verse 24

संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामधमो गुणः प्रासादाग्रे प्रदर्शयेदिति ट विगृहीतस्तु इति ख बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितं

म्हणून संश्रय (आश्रय/समर्थन) सांगितला पाहिजे; गुणांमध्ये हा सर्वात कनिष्ठ गुण मानला आहे। ‘प्रासादाग्रे प्रदर्शयेत्’ हा ṭ-पाठ, आणि ‘विगृहीतस्तु’ हा ख-पाठ आहे। त्यांचे यान फार हानी, खर्च व श्रम करणारे असे सांगितले आहे।

Verse 25

बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयं

यानंतर राजाने बहुलाभ देणारा संश्रय स्वीकारावा; आणि जेव्हा तो सर्व शक्तीपासून वंचित होईल, तेव्हा निश्चयाने संश्रय (शरण) घ्यावा।