Adhyaya 239

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं राम उवाच मण्डलं चिन्तयेत् मुख्यं राजा द्वादशराजकं अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परं

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘राजधर्म’ नावाचा २३८वा अध्याय समाप्त. आता २३९वा अध्याय ‘षाड्गुण्य’ आरंभतो. राम म्हणाले—राजाने मुख्यतः बारा राजांचा राजमंडळ विचारावा: शत्रू, शत्रूचा मित्र, शत्रू-मित्राचा मित्र, मित्र, मित्राचा मित्र, आणि यापुढील राजे क्रमाने।

Verse 2

राज्यं राष्ट्रञ्चेति ख , छ , ञ च लक्षयेदिति ञ तथारिमित्रमित्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्मृताः पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं

‘राज्य’ आणि ‘राष्ट्र’—ही (परंपरागत चिन्हांनुसार) लक्षात घ्यावीत. तसेच शत्रू, शत्रूचा मित्र आणि आपला मित्र हे विजिगीषूच्या पुढे मानले आहेत. त्याच्या मागे ‘पार्ष्णिग्राह’ आणि त्यानंतर ‘आक्रंद’ असे सांगितले आहे।

Verse 3

आसारावनयोश् चैवं विजगीषाश् च मण्डलं अरेश् च विजिगीषोश् च मध्यमो भूम्यनन्तरः

अशा प्रकारे विजय-इच्छुक राजाचे मंडळ शेजारील राजांनी बनते—मित्रही आणि शत्रूही. शत्रू व विजिगीषू यांच्या मध्ये ज्याची भूमी तात्काळ लागून आहे तो ‘मध्यम’ राजा होय।

Verse 4

अनुग्रहे संहतयोर् निग्रहे व्यस्तयोः प्रभुः मण्डलाद्वहिरेतेषामुदासीनो बलाधिकः

अनुग्रह करताना प्रभूने संहत (एकत्र) लोकांशी व्यवहार करावा; निग्रह/दंड करताना व्यस्त (विखुरलेल्या) लोकांशी. मांडलाबाहेर उभा असलेला उदासीन राजा बलाने त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ असतो.

Verse 5

अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च बुधे प्रभुः सन्धिञ्च विग्रहं यानमासानदि वदामि ते

हे बुध! संहत व व्यस्त—दोघांचे रक्षण व वृद्धी यासाठी अधिपती संधी, विग्रह, यान, आसन इत्यादी नीत्युपाय सांगतो; ते मी तुला स्पष्ट करतो.

Verse 6

बलवद्विग्रहीतेन सन्धिं कुर्याच्छिवाय च कपाल उपहारश् च सन्तानः सङ्गतस् तथा

शिवार्थ (कल्याणासाठी) बलवान आक्रमकासोबतही संधी करावी. कपाल-उपहार (बलिदान) अर्पण करावा; तसेच वंशपरंपरेची सातत्यता आणि मैत्री-संघटनेची एकता साधावी.

Verse 7

उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि स उपग्रहः

उपन्यास, प्रतीकार, संयोग, पुरुषांतर, अदृष्ट-नर, आदिष्ट आणि उपग्रह—हे नीतिशास्त्रातील पारिभाषिक प्रकार आहेत; आणि ‘आत्मापि’ म्हणजे ‘स्वतःही (कर्ता/पक्ष)’ असा अर्थ होतो.

Verse 8

परिक्रमस् तथा छिन्नस् तथा च परदूषणं स्कन्धोपयेयः सन्धिश् च सन्धयः षोडशेरिताः

परिक्रम, छिन्न, परदूषण, स्कंधोपयेय आणि संधी—हे संधीचे (जंक्शनचे) सोळा प्रकार म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 9

परस्परोपकारश् च मैत्रः सम्बन्धकस् तथा उपहाराश् च चत्वारस्तेषु मुख्याश् च सन्धयः

परस्पर उपकार, मैत्री, संबंधवृद्धी आणि उपहारदान—हे चार त्यांच्यातील संधी (गठबंधन) यांचे मुख्य प्रकार आहेत।

Verse 10

बालो वृद्धो दीर्घरोगस् तथा बन्धुवहिष्कृतः मौरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस् तथा

बालक, वृद्ध, दीर्घरोगी आणि नातलगांनी बहिष्कृत; तसेच मूर्ख, भित्रा, लोभी आणि लोभी लोकांची संगत करणारा।

Verse 11

विरक्तप्रकृतिश् चैव विषयेष्वतिशक्तिमान् अनेकचित्तमन्त्रश् च देवब्राह्मणनिन्दकः

तो स्वभावतः (सदाचारापासून) विरक्त, तरीही विषयांमध्ये अतिशय आसक्त; त्याचा सल्ला चंचल व अनेकचित्त, आणि तो देव व ब्राह्मणांचा निंदक आहे।

Verse 12

दैवोपहतकश् चैव दैवनिन्दक एव च दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः

तो दैवाने आघात झालेला आणि दैव-व्यवस्थेचा निंदकही; दुर्भिक्षाच्या आपत्तीत ग्रस्त, तसेच सैन्य/बलावर येणाऱ्या व्यसन-आपत्तींनी गुंतलेला आहे।

Verse 13

पुरःस्थिता इति ख , छ च मैत्रः सुखकरस्तथेति ग स्वदेशस्थो बहुरिपुर्मुक्तः कालेन यश् च ह सत्यधर्मव्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी

‘पुरःस्थिता’—असा ख व छ पाठ सांगतात. ‘मैत्रः सुखकरस्तथा’—असा ग पाठ सांगतो. जो स्वदेशात असूनही अनेक शत्रूंनी वेढलेला, जो योग्य वेळी सोडून दिलेला/मुक्त झालेला, आणि जो सत्य व धर्मापासून च्युत—हेही येथे मोजलेल्या वीस प्रकारच्या पुरुषांपैकी आहेत।

Verse 14

एर्तैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात्तु केबलं परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः

अशा लोकांशी संधी करू नये; केवळ वैरभावच धारण करावा. कारण मनुष्यांत परस्पर अपकारामुळेच विग्रह उत्पन्न होतो.

Verse 15

आत्मनो ऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा देशकालबलोपेतः प्रारभेतेह विग्रहं

स्वतःच्या अभ्युदयाची इच्छा असो, किंवा शत्रूने पीडित केलेला असो—देश, काळ व बळ युक्त असता येथे विग्रह (युद्ध) आरंभ करावा.

Verse 16

राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च अपहारी मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा

मद व मान हे राज्य, स्त्री-संबंध, स्थान-देश, तसेच ज्ञान व बळ यांचे अपहारी आहेत; तसेच विषयजन्य पीडाही तशीच (विनाशक) आहे.

Verse 17

ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च मित्रार्थञ्चापमानश् च तथा बन्धुविनाशनं

ज्ञान, आत्मशक्ती व धर्म यांचा विघात; केवळ दैवाचे प्राबल्य; मित्राच्या अर्थ/हिताची हानी; अपमान; तसेच बंधूंचा विनाश—या आपत्ती मानल्या आहेत.

Verse 18

भूतानुग्रहविच्छेदस् तथा मण्डलदूषणं एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः

भूतानुग्रह (शब्द-अर्थसंबंध) यांचा विच्छेद, मण्डल (छंद/रचनाचक्र) याचे दूषण, आणि एकाच अर्थावर आसक्ती—हे रचनेतील विग्रह (दोष/विसंवाद) यांची कारणे सांगितली आहेत.

Verse 19

सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं वैरं पञ्चविधं प्रोक्तं साधनैः प्रशमन्नयेत्

वैर पाच प्रकारचे सांगितले आहे—सौत‑स्पर्धेतून, जमीन‑मालमत्तेतून, स्त्री‑निमित्ताने, वाणीमुळे, आणि अपराधामुळे. योग्य साधनांनी ते शांत करावे.

Verse 20

किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव च तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं

कर्माचे फळ कधी थोडे, कधी निष्फळ, कधी संशयास्पद असते; ते तत्काळ दोष निर्माण करते आणि पुढेही निष्फळ ठरते.

Verse 21

आयत्याञ्च तदात्वे च दोषसञ्जननं तथा अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितो ऽपि वा

हे पुढेही आणि तत्काळही दोष निर्माण करते; ज्याची खरी शक्ती माहीत नाही अशा दुसऱ्याच्या चिथावणीनेही अविचारी धाडस करू नये.

Verse 22

परार्थं स्त्रीनिमित्तञ्च दीर्घकालं द्विजैः सह अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च

परक्याच्या हितासाठी व स्त्री‑निमित्ताने, दीर्घकाळ द्विजांबरोबर संग; तसेच अकाळ‑दैवाने प्रेरित व बळाच्या मदाने उन्मत्त मित्राबरोबर संग—(हे बंधनास कारणीभूत ठरते).

Verse 23

आत्मन इत्य् अदिः, विग्रहमित्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति अवहार इति घ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणामिति ञ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा

‘आत्मन’ असा आरंभ‑पाठ; ‘विग्रहम्’ असा अंत‑पाठ ग‑पुस्तकात नाही. घ‑पुस्तकात ‘अवहार’ आणि ञ‑पुस्तकात ‘ज्ञानार्थशक्तिधर्माणाम्’ असा पाठभेद आहे. जे तत्काळ फलयुक्त ते पुढील फलरहित; आणि जे पुढील फलयुक्त ते तत्काळ निष्फळ.

Verse 24

इतीमं षोडशविधन्नकुर्यादेव विग्रहं तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म राजा सदाचरेत्

अशा रीतीने सोळा प्रकारचे विचार करून राजाने विग्रह (युद्ध) करू नये; तर वर्तमान व भविष्य—दोन्हींच्या शुद्धतेस अनुरूप असे कर्म सदैव करावे।

Verse 25

हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा गृह्णीयाद्विपरीतकं मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः

मित्राचे बळ हृष्ट, पुष्ट व बलवान असे जाणून त्याच्याविरुद्ध उलटी नीती (प्रतिप्रयास) स्वीकारावी; आणि जेव्हा आर्तक्रंदन व आपत्तीचा वेग येईल, तेव्हा दृढभक्त अनुयायी असताना योग्य कर्म करावे।

Verse 26

परस्य विपरीतञ्च तदा विग्रहमाचरेत् विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः

परक्याची चाल विपरीत झाली तर तेव्हा विग्रह करावा; आधी वैर करून नंतर संधी करावी, आणि प्रसंगानुसार पुन्हा संयोग (मिलन)ही करावा।

Verse 27

उपेक्षया च निपुणैर् यानं पञ्चविधं स्मृतं परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं

उपेक्षा-नीतीने निपुणांनी ‘यान’ पाच प्रकारचे सांगितले आहे; आणि ‘आसन’ हे परस्परांच्या सामर्थ्याला अडथळा येण्यामुळे उत्पन्न होते असे म्हटले आहे।

Verse 28

अरेश् च विजगीषोश् च यानवत् पञ्चधा स्मृतम् बलिनीर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन्

राजा व विजय इच्छिणाऱ्यासाठी ‘यान’ पाच प्रकारचे सांगितले आहे; आणि दोन शत्रूंमध्ये बलवान राहून तो वाणीने आपला अभिप्राय अर्पण करावा (स्वतःला मांडावे)।

Verse 29

द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं

त्याने द्वैधीभावाच्या नीतीत राहून कावळ्याच्या डोळ्यासारखा आपला हेतू लपवावा; आणि दोन्ही पक्षांचा सामना झाला की अधिक बलवान पक्षाची सेवा/आश्रय घ्यावा।

Verse 30

यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ तदोपसर्पेत्तच्छत्रुमधिकं वा स्वयं व्रजेत्

जेव्हा दोन्ही पक्ष—आधीच संपर्कात येऊन परस्पर जाणूनही—घनिष्ठ संधि इच्छित नाहीत, तेव्हा त्या शत्रूकडे जावे; किंवा त्या शत्रूपेक्षा अधिक बलवानाकडे स्वतः जावे।

Verse 31

उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः कुलोद्धतं सत्यमार्यमासेवेत बलोत्कटं

जेव्हा एखादा अधिक बलवानाकडून चिरडला जातो आणि उपाय-प्रतिकार उरत नाही, तेव्हा त्याने कुलीन, प्रभावी, सत्यनिष्ठ, आर्यस्वभावी व बलात प्रचंड अशा पुरुषाचा आश्रय घ्यावा।

Verse 32

तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यन्तद्भावभाविता तत्कारितप्रश्रियता वृत्तं संश्रयिणः श्रुतं

त्याचे दर्शन मिळविण्याची आकांक्षा व उपासना, नित्य त्याच्याच भावात अंतःकरण तन्मय ठेवणे, आणि त्याच्यासाठी केलेल्या कर्मांतून उत्पन्न झालेली नम्रता—हेच शरणागताचे आचरण, असे परंपरेत ऐकिवात आहे।