Adhyaya 232

Verse 1

एये महापुराणे शकुनानि नाम एकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वामं दक्षिणेत्यादिः, सम्मुखमारुतादित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति अथ द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः यात्रामण्डलचिन्तादिः पुष्कर उवाच सर्वयात्रां प्रवक्ष्यामि राजधर्मसमाश्रयात् अस्तङ्गते नीचगते विकले रिपुराशिगे

या महापुराणात ‘शकुन’ नावाचा २३१वा अध्याय आहे; त्याचा आरंभ ‘वामं दक्षिणे…’ असा आहे. ‘सम्मुखमारुतात्…’ पासून ‘आदित्य…’ पर्यंतचा पाठ झा हस्तलिखितात नाही. त्यानंतर २३२वा अध्याय ‘यात्रामण्डलचिन्ता…’ पासून सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—राजधर्माच्या आधाराने मी सर्व यात्रांचे विधान सांगतो; (ग्रह) अस्त, नीच, विकल/पीडित किंवा शत्रुराशीत असता यात्रा अशुभ ठरते।

Verse 2

प्रतिलोमे च विध्वस्ते शुक्रे यात्रां विसर्जयेत् प्रतिलोमे बुधे यात्रां दिक्पतौ च तथा च ग्रहे

शुक्र प्रतिलोम (विपरीत) गतीत असून पीडित/विध्वस्त असेल तर यात्रा सोडावी. तसेच बुध प्रतिलोम असेल, आणि दिक्पती व संबंधित ग्रह प्रतिकूल असतील तरी यात्रा त्यागावी।

Verse 3

वैधृतौ च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा चतुष्पादे च किन्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत्

वैधृति व व्यतीपात या अशुभ योगांत, तसेच नाग व शकुनी, आणि चतुष्पाद व किंतुघ्न करणाच्या वेळी प्रवास सुरू करू नये; त्या काळी यात्रा वर्ज्य आहे।

Verse 4

विपत्तारे नैधने च प्रत्यरौ चाथ जन्मनि गण्डे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायाञ्च तिथावपि

विपत्तारा, नैधन व प्रत्यरी योग असताना, तसेच जन्म नक्षत्रकाळी, गंड (धोकादायक संधी) मध्ये आणि रिक्ता तिथीसुद्धा प्रवास टाळावा।

Verse 5

उदीची च तथा प्राची तयोरैक्यं प्रकीर्तितं पश्चिमा दक्षिणा या दिक् तयोरैक्यं तथैव च

उत्तर व पूर्व दिशा परस्पर एकत्र (युग्म) मानल्या आहेत; तसेच पश्चिम व दक्षिण दिशाही परस्पर एकत्र (युग्म) म्हणून कथिल्या आहेत।

Verse 6

वाय्वग्निदिक्समुद्भूतं परिघन्न तु लङ्घयेत् आदित्यचन्द्रशौरास्तु दिवसाश् च न शोभनाः

वारा, अग्नी किंवा दिशेमुळे उत्पन्न झालेला परिघ-प्रकारचा अडथळा लंघून (टाळून) जावा, त्यातून मार्ग काढू नये; तसेच सूर्य, चंद्र व ग्रहदोष (शौर) असलेले दिवसही शुभ नाहीत।

Verse 7

कृत्तिकाद्यानि पूर्वेण मघाद्यानि च याम्यतः मैत्राद्यान्यपरे चाथ वासवाद्यानि वाप्युदक्

कृत्तिकेपासून सुरू होणारे नक्षत्रसमूह पूर्वेकडे, मघेपासून सुरू होणारे दक्षिणेकडे, मैत्रा (अनुराधा) पासून सुरू होणारे पश्चिमेकडे, आणि वासवा (श्रवण) पासून सुरू होणारे उत्तरेकडे मानले आहेत।

Verse 8

सर्वद्वाराणि शस्तानि छायामानं वदामि ते आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश् चन्द्रे षोडश कीर्तिताः

सर्व दिशांचे द्वार शुभ मानले जातात. मी तुला छायामान (छायामापन) विद्या सांगतो—सूर्यासाठी वीस विभाग जाणावेत आणि चंद्रासाठी सोळा सांगितले आहेत.

Verse 9

भौमे पञ्चदशैवोक्ताश् चतुर्दश तथा बुधे विवर्जयेत् इति ख , ग , घ , ञ च दिक् पूर्वा या तथोदीचीति ज त्रयोदश तथा जीये शुक्रे द्वादश कीर्तिताः

मंगळवारी पंधरा सांगितले आहेत; बुधवारी चौदा—ख, ग, घ आणि ञ (वर्ग) वर्ज्य. दिशा पूर्व व उत्तर अशी सांगितली आहे, तसेच ‘ज’ (वर्ग). गुरुवारी तेरा आणि शुक्रवारी बारा कीर्तित आहेत.

Verse 10

एकादश तथा सौरे सर्वकर्मसु कीर्तिताः जन्मलग्ने शक्रचापे सम्मुखे न व्रजेन्नरः

एकादशी तसेच सौर दिन सर्व कर्मांसाठी प्रशस्त म्हणून कीर्तित आहेत. जन्मलग्नाच्या वेळी शक्रचाप (इंद्रधनुष्य) समोर दिसल्यास मनुष्याने प्रवासास निघू नये.

Verse 11

शकुनादौ शुभे यायाज्जयाय हरिमास्मरन् वक्ष्ये मण्डलचिन्तान्ते कर्तव्यं राजरक्षणं

शुभ शकुन इत्यादी दिसल्यास, हरि (विष्णु) यांचे स्मरण करून विजयासाठी प्रस्थान करावे. पुढे मण्डल-चिंतनाच्या शेवटी करावयाच्या राजरक्षण (राज्यरक्षा) विधीचे वर्णन मी करीन.

Verse 12

स्वाम्यमात्यं तथा दुर्गं कोषो दण्डस्तथैव च मित्रञ्जनपदश् चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते

राज्याला सप्तांग म्हणतात—स्वामी (राजा), अमात्य (मंत्री), दुर्ग, कोष (खजिना), दंड (दंडाधिकार/शासनशक्ती), मित्र आणि जनपद (प्रजेसह देश).

Verse 13

सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य विघ्नकर्तॄन् विनाशयेत् मण्डलेषु च सर्वेषु वृद्धिः कार्या महीक्षिता

सप्तांग राज्याच्या हितासाठी राजाने विघ्न करणाऱ्यांचा नाश करावा; आणि सर्व मण्डलांत (प्रांतांत) समृद्धी व वाढ घडवावी।

Verse 14

आत्ममण्डलमेवात्र प्रथमं मण्डलं भवेत् सामन्तास्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु

येथे प्रथम मण्डल म्हणून स्वतःचेच मण्डल मानावे; आणि त्याचे सामंत (शेजारी अधीन/समीपवर्ती शासक) मण्डल-व्यवस्थेत शत्रू समजावेत।

Verse 15

उपेतस्तु सुहृज् ज्ञेयः शत्रुमित्रमतः परं मित्रमित्रं ततो ज्ञेयं मित्रमित्ररिपुस्ततः

जो आपल्या बाजूने येऊन मिळाला तो सुहृद् (मित्र) समजावा; पुढे ‘शत्रूचा मित्र’, मग ‘मित्राचा मित्र’, आणि नंतर ‘मित्राच्या मित्राचा शत्रू’ असे जाणावे।

Verse 16

एतत्पुरस्तात् कथितं पश्चादपि निबोध मे पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते

हे पूर्वी सांगितले आहे; आता माझ्याकडून पुढचेही जाणून घे. त्यानंतर ‘पार्ष्णिग्राह’ (एडी-पकड) आणि मग ‘आक्रन्द’ असा उपाय सांगितला आहे।

Verse 17

आसारस्तु ततो ऽन्यः स्यादाक्रन्दासार उच्यते जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य विमुक्तस्य तथा द्विज

यानंतर आणखी एक प्रकारची मांडणी असते, तिला ‘आक्रन्द-आसार’ म्हणतात—जिगीषु (विजयाकांक्षी) शत्रूसह गुंतलेला असता किंवा घेराव/दबावातून मुक्त झाल्यावर, हे द्विज।

Verse 18

नात्रापि निश् चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्तितः

हे मनुष्यश्रेष्ठ, येथेही ठाम नियम सांगता येत नाही. जो निग्रह (दंड) व अनुग्रह (पुरस्कार) दोन्ही करण्यास समर्थ असेल, तो ‘मध्यस्थ’ म्हणून कीर्तिला जातो.

Verse 19

निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः

जो सर्वांप्रती निग्रह (दंड) व अनुग्रह दोन्ही करण्यास समर्थ असून उदासीन (निष्पक्ष) राहतो, तोच पृथ्वीपति खरोखर बलवान् म्हणतात.

Verse 20

मण्डलेषु च सर्वेषु सुरेश्वरसमा हि ते इत्य् अर्धश्लोक आसारस्त्वित्यस्य पूर्वं ट पुस्तके वर्तते, परन्त्वसंलग्नः न कस्यचिद्रिपुर्मित्रङ्कारणाच्छत्रुमित्रके मण्डलं तव सम्प्रोक्तमेतद् द्वादशराजकं

‘सर्व मण्डलांत तू देवेश्वरासमान आहेस’—हा अर्धश्लोक साररूप आहे; Ṭ हस्तलिखितात तो आधी आढळतो, पण येथे प्रसंगाशी जोडलेला नाही. कारणाविना कोणी कोणाचा शत्रू वा मित्र होत नाही. म्हणून, हे शत्रु-मित्र असलेल्या राजन्, तुला बारा राजांचा (राजकीय) मण्डल सांगितला आहे.

Verse 21

त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः पूर्वपूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः

शत्रू तीन प्रकारचे समजावेत—कुल्य (वंश/कुटुंबातून), अनंतर (शेजारी/निकटवर्ती), आणि कृत्रिम (घडवून आणलेले). यांत पूर्वी सांगितलेला प्रकार पुढीलपेक्षा अधिक गंभीर व अधिक दुश्चिकित्स्य (उपायास कठीण) मानला जातो.

Verse 22

अनन्तरो ऽपि यः शत्रुः सो ऽपि मे कृत्रिमो मतः पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोर्मित्राणि रिपवस् तथा

जो शत्रू अगदी शेजारी असला तरी तोही माझ्या मते कृत्रिम (परिस्थितिजन्य) शत्रू आहे. ‘पार्ष्णिग्राह’ (पाठीमागून घाव घालणारा) शत्रूचा मित्र होतो; तसेच शत्रूचे मित्रही (आपले) शत्रूच होत.

Verse 23

पार्ष्णिग्राहमुपायैश् च शमयेच्च तथा स्वकं मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः

योग्य उपायांनी ‘पार्ष्णिग्राह’ (पाठीमागून घाव घालणारा) शत्रूही शांत करावा; तसेच आपल्या मित्राच्या साहाय्याने शत्रूचा पूर्ण उच्छेद करावा—असे प्राचीनांनी प्रशंसिले आहे।

Verse 24

मित्रञ्च शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरं शत्रुं जिगोषुरुच्छिन्द्यात् स्वयं शक्नोति चेद्यदि

मित्रही सामंत (शेजारी सत्ता) झाल्यावर लवकरच शत्रुत्वास येतो. म्हणून जो शत्रूला जिंकू इच्छितो, तो समर्थ असेल तर स्वतःच त्याचा छेद (नाश) करावा।

Verse 25

प्रतापवृद्धौ तेनापि नामित्राज्जायते भयं यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वासश् च यथा भवेत्

प्रताप वाढवीत असतानाही त्याने असे वागावे की अमित्रांमध्ये (जे शत्रू नाहीत) त्याच्यापासून भय उत्पन्न होऊ नये; लोक उद्विग्न होऊ नयेत आणि विश्वास निर्माण व्हावा।

Verse 26

जिगीषुर्धर्मविजयी तथा लोकं वशन्नयेत्

जो जिंकू इच्छितो, तो धर्माने विजयी होऊन त्याच प्रकारे लोकांना (प्रजेला) आपल्या वशात आणावा।