Adhyaya 245

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आयुधलक्षणादिर्नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रत्नपरीक्षा अग्निर् उवाच रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये रत्नं धार्यमिदं नृपैः वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील “आयुधलक्षणादि” नावाचा २४४वा अध्याय समाप्त झाला. आता २४५वा अध्याय “रत्नपरीक्षा” सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—मी रत्नांची लक्षणे सांगतो; राजांनी धारण करावयाची रत्ने—वज्र (हिरा), मरकत (पाचू), पद्मराग (माणिक) आणि मौक्तिक (मोती)।

Verse 2

इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्यं गन्धशस्यकं चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा

इंद्रनील, महानिल, वैदूर्य, गंधशस्यक; चंद्रकांत, सूर्यकांत, स्फटिक आणि पुलक—हीही (रत्नांमध्ये) मोजली जातात।

Verse 3

कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज स्पटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं

हे द्विज! कर्केतन, पुष्पराग आणि ज्योतीरसं; तसेच स्फटिक, राजपट्ट आणि शुभ राजमय—हीही (रत्ने/पदार्थ) आहेत।

Verse 4

सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज

हे द्विज! सौगंधिक, गंज; तसेच शंखसंबंधी व ब्रह्ममय पदार्थ; गोमेद, रुधिराक्ष आणि भल्लातक—यांचाही विचार करावा।

Verse 5

धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! धूळी (सूक्ष्म चूर्ण), मरकत, तुथक (नीळ थोत्था/विट्रिऑल), शिसे, पीलू, प्रवाळ आणि गिरिवज्र—यांचाही (उल्लेख) करावा।

Verse 6

भुजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं

भुजंगमणी तसेच शुभ वज्रमणी; तसेच टिट्टिभ, पिंड, भ्रामर आणि उत्पल—हीही (रत्ने/ताईत) नावाने सांगितली आहेत।

Verse 7

सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके अन्तःप्रभत्वं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च

सोन्यात जडलेली—श्री, जय इत्यादी—रत्ने अंतःप्रभा, निर्मळपणा (दोषरहितता) आणि सुबक घडण अवश्य धारण करीत असावीत।

Verse 8

सुधार्या नैव धार्यास्तु निष्प्रभा मलिनास् तथा खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधरणम्

जे हिरे फक्त दुरुस्त करता येण्यासारखे असतील ते धारण करू नयेत; तसेच निस्तेज, मळकट, तुटलेले किंवा कणयुक्त (वाळूदार) हिरेही वर्ज्य. प्रशस्त, निर्दोष हिऱ्याचेच धारण मान्य आहे।

Verse 9

अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् षट्कोणं शक्रचापाभं लघु चार्कनिभं शुभम्

जे ‘जलावर तरते’, जे अभेद्य व निर्मळ आहे; जे षट्कोणी, इंद्रधनुष्याप्रमाणे, हलके, सूर्यसदृश तेजस्वी व शुभ आहे—तेच वज्र म्हणतात।

Verse 10

शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस् तथा स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर् मरकतश् च विन्दुभिः

ते पोपटाच्या पंखासारखे, स्निग्ध, कांतिमान व निर्मळ असावे; तसेच त्यात सुवर्णचूर्णासारखे सूक्ष्म कण आणि मरकतासारखे (पन्न्यासारखे) बिंदूही असावेत।

Verse 11

स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तो ऽतिनिर्मलाः जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः

स्फटिकापासून उत्पन्न पद्मराग मणि गडद रंगाच्या व अत्यंत निर्मळ असतात; आणि येथे कुरुविंदापासून उत्पन्न पद्मरागांना ‘जातवङ्ग’ असे म्हणतात।

Verse 12

सौगन्धिकोत्था काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङ्खोद्भवा मुने

सौगंधिक स्रोतापासून उत्पन्न मोती कषाय (तपकिरी) रंगाचे असतात; मोती शुक्ती (शिंपले) पासूनही होतात. त्यांतील निर्मळ मोती श्रेष्ठ, आणि हे मुने, शंखातून उत्पन्न झालेले मोती सर्वोत्कृष्ट मानले जातात।

Verse 13

नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं मेघजं वरं

हत्तीच्या दातांपासून उत्पन्न मोती अग्र्य मानले जातात; कुम्भ-मासा, शूकर आणि मत्स्य यांपासून उत्पन्न मोतीही ज्ञात आहेत. वेणुनागापासून उत्पन्न मोती श्रेष्ठ; आणि मेघातून जन्मलेले मौक्तिक उत्तम म्हणतात।

Verse 14

वृत्तत्वं शुक्रता स्वाच्छ्यंमहत्त्वं मौक्तिके गुणाः इन्द्रनीलं शुभं क्षीरे राजते भ्राजते ऽधिकं

गोलाई, कांति, स्वच्छता आणि मोठेपणा—हे मोत्याचे गुण आहेत. शुभ इंद्रनील (नीलम) दूधात ठेवले असता अधिकच उजळून चमकते.

Verse 15

रञ्जयेत् स्वप्रभावेण तममूल्यं विनिर्दिशेत् नीलरक्तन्तु वैदूर्यं श्रेष्ठं हारादिकं भजेत्

रत्न आपल्या स्वाभाविक तेजाने जसा रंग व दीप्ती धारण करतो, त्यानुसार त्याचे मूल्य ठरवावे. वैदूर्य (लहसुनिया) मध्ये निळसर व रक्ताभ प्रकार श्रेष्ठ मानले जातात, आणि हार इत्यादी अलंकारांत त्यांचा उपयोग करावा।