Adhyaya 222

Verse 1

आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम एकविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तान्न हिंस्याद्यदैव तु इति ज सत्यवान् सुव्रतेन चेति घ , ञ च अथ द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं

आग्नेय महापुराणात ‘राजधर्म’ नावाचा अध्याय (२२१) आरंभ होतो; पाठचिन्हे इत्यादी येतात. नंतर ‘राजधर्माः’ नावाचा अध्याय (२२२) सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—राजाने एका गावाचा अधिपती, दहा गावांचा अधीक्षक, शंभर गावांचा अधीक्षक आणि तसेच विषयाचा (जिल्ह्याचा) ईश्वर/प्रांतपाल नेमावा.

Verse 2

तेषां भोगविभागश् च भवेत् कर्मानुरूपतः नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं

त्यांचा भोग-भाग व वेतन कर्मानुरूप ठरवावा. तसेच गुप्तचर/निरीक्षकांद्वारे त्यांच्या आचरणाची सतत तपासणी करावी.

Verse 3

ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत् अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्

गावात दोष/अपराध उत्पन्न झाल्यास ग्रामेशाने त्यांचा निपटारा करावा. तो असमर्थ असल्यास दशपालाकडे जाऊन निवेदन करावे.

Verse 4

श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्

ऐकूनही दशपालाने तेथे योग्य युक्ती/नीतीचा अवलंब करावा. कारण राजा धन इत्यादी प्राप्त करतो ते सुरक्षित विषय (प्रदेश) यामुळेच.

Verse 5

धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते उच्छिद्यन्ते विना ह्य् अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा

धनवान मनुष्य धर्म प्राप्त करतो आणि धनवानच कामसुख भोगतो. कारण अर्थ नसल्यास सर्व क्रिया व विधी उन्हाळ्यात नदी आटल्याप्रमाणे थांबतात.

Verse 6

विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति

जगतात पतित आणि निर्धन यांत विशेष भेद नाही. लोक पतिताकडून काही स्वीकारत नाहीत आणि दरिद्री माणूस दान देऊ शकत नाही.

Verse 7

धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं

धनहीन पुरुषाची पत्नीही नेहमी एकनिष्ठ सहचारिणी राहीलच असे नाही; आणि जो राजा राष्ट्राला पीडा देतो तो दीर्घकाळ नरकात वास करतो.

Verse 8

नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्

राजाने नेहमी अशी व्यवस्था करावी की त्याची गर्भिणी सहधर्मिणी स्वतःचे सुख बाजूला ठेवून गर्भस्थ शिशूचे कल्याण साधेल.

Verse 9

विना ह्य् अर्थमिति घ , ञ च नैव स्याद्वशवर्तिनीति ख , ट च नैव स्याद्वशवर्तिनीति घ , ज , ञ च सुखमाहरेदिति ज , ट च किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः

काही पाठांत ‘अर्थाविना’ असे आहे; काहींमध्ये ‘ती वशवर्तिनी राहणार नाही’ असे; तर काहींमध्ये ‘तो सुख-कल्याण आणो’ असे वाचन आहे. ज्याच्या प्रजा रक्षित नाहीत त्या राजाला यज्ञ व तपाचा काय उपयोग? पण ज्याच्या प्रजा सुरक्षित आहेत त्याला स्वर्ग जणू घरासारखाच आहे.

Verse 10

अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि

ज्या राजाच्या प्रजा अरक्षित राहतात, त्याचे निवासस्थान नरकच होते. राजा प्रजेच्या पुण्यापासून व पापापासूनही सहावा भाग घेतो.

Verse 11

धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात् सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः

रक्षण केल्याने धर्माची प्राप्ती होते, आणि रक्षण न केल्याने पाप लागते. जशी एखादी सुभगा स्त्री दलालिणीच्या भीतीने, राजाच्या लाडक्यांपासून व चोरांपासूनही भयभीत होते.

Verse 12

भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश् च विशेषतः

ज्या प्रजा छळल्या जाऊन ‘भक्ष्य’ होत आहेत, त्यांचे रक्षण करावे—विशेषतः कायस्थांनी (राजकीय लेखनिक/अधिकाऱ्यांनी)।

Verse 13

रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजाअप्_२२२०१२च्दरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्

त्या भयांपासून प्रजा रक्षित झाली तर ती खरोखर राजाची होते; आणि अरक्षित राहिली तर येथे ती दुष्टांचीच भोग्य ठरते. म्हणून राजा दुष्टांचे दमन करावा आणि शास्त्रोक्त कर वसूल करावा.

Verse 14

कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत् निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा

अर्धा भाग कोशात जमा करावा आणि उरलेला अर्धा नित्य ब्राह्मणास द्यावा. तसेच श्रेष्ठ ब्राह्मणास निधी (खजिना) मिळाल्यास तो तो सर्वस्वी घेऊ शकतो.

Verse 15

चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः

द्विजाने वर्णक्रमाने धर्मतः पात्रास निधी देताना चतुर्थांश, अष्टमांश तसेच षोडशांश द्यावा।

Verse 16

अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत्

जो असत्य बोलतो तो दंडनीय आहे; त्याच्या संपत्तीचा अष्टमांश दंड म्हणून घ्यावा. ज्याचा स्वामी हरवलेला/अज्ञात आहे अशी मालमत्ता राजा तीन वर्षे ठेव म्हणून राखील।

Verse 17

अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ममेदमिति यो ब्रूयात् सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि

तीन वर्षांपूर्वी स्वामी स्वतः ते परत घेऊ शकतो; त्यानंतर नृपती विधिप्रक्रियेनुसार ते मिळवून देईल. जो ‘हे माझे आहे’ असे म्हणेल, त्याने नियमानुसार योग्य पुराव्यासह सांगावे।

Verse 18

सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति सत्प्रजा इति घ , ञ च सुभगा विटभीतेवेत्यादिः, करमाददेदित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति द्विजे ऽर्पयेदिति ञ , ट च अमृतं वदतो ग्राह्यमिति ट बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत्

रूप, संख्या इत्यादी ओळखचिन्हे निश्चित करून खरा स्वामी त्या द्रव्याचा अधिकारी ठरतो. बाल वारस इत्यादी समर्थ होईपर्यंत राजा त्यांच्या वारसाहक्काच्या संपत्तीचे संरक्षण करील।

Verse 19

यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च

तो समावर्तन (अध्ययनसमाप्ती) करेपर्यंत आणि बाल्यावस्था ओलांडेपर्यंत संरक्षण ठेवावे. त्याचप्रमाणे बालिकांसाठीही, तसेच ज्यांना (पुरुष) संरक्षक नाही अशा स्त्रियांसाठीही रक्षण असावे।

Verse 20

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः

पतिव्रता, विधवा व आजारी स्त्रिया जिवंत असताना त्यांच्या स्वतःच्या नातेवाईकांनीही त्यांचे धन किंवा उपजीविकेचे साधन हिरावून घेतले, तर ते दंडनीय अपराध ठरतात।

Verse 21

ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः

धार्मिक पृथ्वीपति त्यांना चोरदंडाने शिक्षा करील; आणि सर्वसाधारणपणे चोरांनी जे काही हिरावले असेल, ते राजा स्वतः पीडितांना परत देईल।

Verse 22

चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात् अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः

चोररक्षणाचे अधिकारी असलेल्या कर्मचाऱ्यांकडूनही राजा चोरी गेलेले धन वसूल करू शकतो. पण चोरी न झालेली असताना जो ‘चोरी झाली’ असे म्हणतो, तो हाकलून देण्यास व दंडास पात्र आहे।

Verse 23

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर् हृतं स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज

हे द्विज! घरात घरच्यांनी जे चोरले, त्याची भरपाई राजाने करू नये. स्वराज्यातील व्यापारमालावरून राजाने विसावा हिस्सा घ्यावा।

Verse 24

शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात्

परदेशातून आलेल्या मालावरही योग्य असा शुल्कांश ठरवून, तोटा व खर्च दर्शविणारे घटक जाणून, असे शुल्क निश्चित करावे की व्यापाऱ्याला न्याय्य नफा मिळेल।

Verse 25

विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत्

नफ्याचा विसावा भाग राजस्व म्हणून घ्यावा; याच्या विरुद्ध वागल्यास तो दंडनीय ठरेल. स्त्रिया व प्रव्रजित (संन्यासी) यांच्यासाठी तर/घाट-शुल्क माफ करावे.

Verse 26

तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत् शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं

तर/नौका-प्रसंगी दास/सेवकाच्या दोषामुळे नुकसान झाल्यास ते दासांकडूनच भरून घ्यावे. शूकधान्यांमध्ये सहावा भाग, आणि शिंबीधान्यांमध्ये आठवा भाग (देय) आहे.

Verse 27

राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं पञ्चषड्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः

राजाने वनउत्पन्नावर देश-कालानुसार कर घ्यावा. पशु व सुवर्ण यांपासून राजा पाचवा किंवा सहावा भाग घ्यावा.

Verse 28

गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च बालदायादिकं युक्तमिति ख , ग , घ , ञ च स्त्रीणाञ्चैव द्विजातीनामिति ट पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां

गंध, औषधी व त्यांचे रस, तसेच पुष्प, मूळ व फळ—ही करयोग्य वस्तूंमध्ये धरावीत. बालक, दाय (वारसा) इत्यादी विषय यथायोग्य रीतीने नियमनात ठेवावेत; स्त्रिया व द्विज यांचे विषयही तसेच. तसेच पालेभाज्या, तृण, बांबू/वेणूचे पदार्थ आणि चर्मही (यात) गणावेत.

Verse 29

वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च षड्भागमेव चादद्यान् मधुमांसस्य सर्पिषः

वेळू/बांबूपासून बनलेल्या वस्तू, भांडी (पात्रे) आणि सर्व दगडी वस्तूंमधून केवळ सहावा भाग घ्यावा; मध, मांस व तूप यांतूनही सहावा भागच.

Verse 30

म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस् तथा करं यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा

मरणासन्न असतानाही ब्राह्मणांकडून असा कर घेऊ नये; ज्याच्या राज्यात श्रोत्रिय ब्राह्मण उपासमारीने पीडित होतो।

Verse 31

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत्

त्याचे राज्य रोग, दुष्काळ व चोरांमुळे संकटात पडते. घडलेला खरा वृत्तांत ऐकून-समजून राजा त्याच्या उपजीविकेची व्यवस्था करावी।

Verse 32

रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं

राजाने त्याचे सर्व बाजूंनी रक्षण करावे, जसे पिता आपल्या औरस पुत्राचे करतो; कारण राजाच्या संरक्षणाखाली तो दररोज धर्माचरण करतो।

Verse 33

तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च कर्म कुर्युर् नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः

त्या व्यवस्थेमुळे राजाचे आयुष्य वाढते, धन व राज्यही वाढते. शिल्पी लोकांनी नरेन्द्राचे काम पालापाचोळ्याने प्रत्येकी एक महिना करावे।

Verse 34

भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः

आणि जे इतर लोक फक्त जेवढे खाल्ले तेवढ्यावर जगतात—स्वतःच्या देहश्रमावर उपजीविका करतात—त्यांनाही यथाशक्ती राजकार्यात नेमावे।