Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
या अध्यायात राम अग्निपुराणातील नीतिशास्त्रपर परंपरेत राजधर्माचे संक्षिप्त मार्गदर्शन करतात. राज्याची सप्ताङ्गे—स्वामी (राजा), अमात्य (मंत्री), राष्ट्र (भूमी-प्रजा), दुर्ग, कोश, बल (सेना) व सुहृत (मित्र)—ही परस्पर पोषक अवयव म्हणून सांगितली आहेत. पुढे राजा व मंत्र्यांचे गुण—सत्य, ज्येष्ठसेवा, कृतज्ञता, बुद्धिमत्ता, शुचिता, निष्ठा, दूरदृष्टी—आणि लोभ, दंभ, चंचलता इ. दोषांचा त्याग, मंत्रगुप्ती व संधि-विग्रहकौशल्य यांवर भर आहे. समृद्ध देशाची लक्षणे, नगरस्थापनेचे निकष, दुर्गांचे प्रकार व रसद, धर्म्य कोशवृद्धी, सैन्यसंघटन व दंडव्यवस्थेची शिस्त वर्णिली आहे. मित्रनिवड व मैत्री निर्माण करण्याचे त्रिविध उपाय—समीप जाणे, मधुर-स्वच्छ वाणी, सन्मानपूर्वक दान—तसेच सेवकांचे आचरण, अधिकाऱ्यांची नेमणूक, राजस्वउपाय, प्रजाभयाची कारणे आणि आत्म-राज्यरक्षणासाठी राजाची जागरूकता सांगितली आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘रामोक्तनीति’ नावाचा २३७वा अध्याय समाप्त झाला. आता २३८वा ‘राजधर्म’ अध्याय आरंभ होतो. राम म्हणाले—स्वामी (राजा), अमात्य (मंत्री), राष्ट्र (जनपद), दुर्ग, कोष, बल (सेना) आणि सुहृत् (मित्र-राज्य)—परस्पर उपकार करणारी ही सात अंगे ‘राज्य’ म्हणून ओळखली जातात।
Verse 2
स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता
‘स्वसमृद्धिषु…’ पासून ‘…मीनव्रतचरिष्णुते’ पर्यंतचा भाग ‘ज’ हस्तलिखितात नाही. राज्याच्या अंगांमध्ये राष्ट्र श्रेष्ठ आहे; त्याचे साधन-संपत्ती सदैव जपावी—कुल, शील, वय, सत्त्व, दाक्षिण्य आणि शीघ्र कार्यसिद्धी ही पात्रता मानून।
Verse 3
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता
वचन व कृती यांचा अविसंवाद म्हणजे सत्य; वृद्धांची सेवा, कृतज्ञता, दैवी संपन्नता, बुद्धी आणि क्षुद्रता-रहित (उत्तम) परिजन-परिसर—हे गुण होत.
Verse 4
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
सामंतांना नियंत्रणात ठेवण्याची क्षमता, तसेच दृढ भक्ती/निष्ठा; दूरदृष्टी व उत्साह; आचरणातील शुचिता; आणि सद्गुणांची स्पष्ट, प्रत्यक्ष लक्षणे—हेही असावे।
Verse 5
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं
विनय, धार्मिकता आणि साधु-आचरण—हे नृपतीचे गुण; तो प्रख्यात वंशाचा, अक्रूर, लोकांना एकत्र धारण करणारा (लोकसंग्राहक), आणि शुचि असावा।
Verse 6
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी
महीपती (राजा) ने परिचारक म्हणून असा मनुष्य नेमावा जो सावध व सहकार्यशील असेल; वाग्मी, प्रगल्भ, कर्तव्य-स्मरणशील, उद्यमी, बलवान आणि वशी (संयमी) असेल।
Verse 7
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया
दंडाचा धारक (न्यायप्रशासक) दंडनीतीत निपुण, विविध कला-शिस्तींच्या अभ्यासाने प्रशिक्षित, शत्रूंचे आरोप व अभियोग सहन करणारा आणि सर्व प्रकारच्या दुष्टतेवर प्रतिकार करण्यास समर्थ असावा।
Verse 8
प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्
तो चालू घडामोडींवर सतत नजर ठेवणारा, संधी व विग्रह यांचे तत्त्व जाणणारा, गूढ मंत्रणेचा उपयोग व प्रसार समजणारा, आणि देश-कालाचे योग्य विभाग ओळखण्यात कुशल असावा।
Verse 9
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः
तो अर्थाचे सम्यक् उपार्जन करणारा दाता, त्याचा योग्य विनियोग करणारा व पात्र ओळखणारा असावा; तसेच क्रोध, लोभ, भय, द्रोह, दंभ आणि चंचलता यांपासून मुक्त असावा।
Verse 10
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः
तो परपीडा देणे व पैशुन्य (निंदा) यांपासून दूर, मत्सर-ईर्ष्या व असत्य यांपलीकडे गेलेला, वृद्धांच्या उपदेशाने संपन्न, समर्थ आणि मधुर व सौम्य दर्शन-व्यवहार असलेला असावा।
Verse 11
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः
जे गुणांवरील अनुरागात स्थिर, आत्मसम्पदा व सद्गुणांनी युक्त आहेत, तेच खरे कुलीन मानले गेले आहेत—आचरणात शुचि, शूर, श्रुतवान् (विद्वान) आणि अनुरागी।
Verse 12
एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः
राजाच्या दंडनीती व शासनकार्यात अंमलबजावणी करणारे सचिव होत. ते सुदृढ देहयष्टीचे, राज्यव्यवहारात अनुभवी, उत्तम कुल-शीलयुक्त आणि कला व व्यवहारकौशल्यात निपुण असावेत.
Verse 13
वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः
तो वाग्मी व प्रगल्भ, दूरदृष्टीचा, उत्साही व विवेकवान असावा; दंभ व चंचलता यांपासून मुक्त; मैत्रीशील, कष्टसहिष्णु आणि आचरणाने शुद्ध असावा.
Verse 14
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः
तो सत्य, सत्त्व, धैर्य, स्थैर्य, प्रभाव व आरोग्य यांनी युक्त असावा; शिल्पकलेत प्रशिक्षित, दक्ष, प्रज्ञावान आणि धारणाशक्ती व संयमाने संपन्न असावा.
Verse 15
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः
त्याच्यात दृढ निष्ठा असावी आणि तो स्वेच्छेने मनमानी करून कृती करणारा नसावा; वैर्यांच्या बाबतीतही तो सल्लागार ठरावा. उद्दिष्टसंबंधी विषयांत त्याची स्मृती विश्वसनीय, तो मनोवेत्ता आणि ज्ञाननिश्चयी असावा.
Verse 16
दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः
दृढता आणि मंत्रगुप्तता ही मंत्र्याची संपत्ती म्हणून सांगितली आहे; तसेच पुरोहित त्रयी (वेद) आणि दंडनीती या दोन्हींत कुशल असावा.
Verse 17
अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्
बुद्धिमान राजाने अथर्ववेदविहित शांतिक व पौष्टिक (समृद्धिदायक) कर्म, त्या विद्येत निपुण जनांसह, आपल्या अमात्यांच्या कल्याणासाठी व सदाचारासाठी करावे।
Verse 18
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं
दोन गुण—दूरदृष्टी (स्पष्ट विवेक) आणि शिल्प/कौशल्य—यांची परीक्षा करावी; तसेच स्वजनांकडून त्याचे कुल, स्थान-प्रतिष्ठा आणि विश्वासार्हता/पूर्ववृत्त जाणून घ्यावे।
Verse 19
परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा
नियुक्तीपूर्वी गुणत्रय—कामकाजातील दक्षता, यथार्थ ज्ञान, आणि चिकाटीने टिकून राहण्याची क्षमता—यांची परीक्षा करावी; तसेच त्याचे पूर्ववर्तन आणि प्रसन्न निष्ठा (सद्भाव)ही तपासावी।
Verse 20
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां
कथारचना व कथनाच्या शिस्तबद्ध योगात बुद्धीने हे साधावे—वाक्पटुता, सत्यवचन, उत्साह, प्रभावशक्ती आणि कष्टसहनशीलता।
Verse 21
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः
धैर्य व अनुराग, तसेच आपत्तीत स्थैर्य—हे ओळखावे; आणि व्यवहारातून त्याची भक्ती, मैत्रीभाव व शुचिता (आचरणशुद्धी) जाणावी।
Verse 22
कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं
ज्यांच्यासोबत आपण राहतो त्यांच्याकडून बल, धैर्य, आरोग्य व सदाचार घ्यावा; तसेच अहंकाररहित नम्रता, अचंचल स्थैर्य, आणि शत्रूंमध्येही कुप्रसिद्ध न होणे।
Verse 23
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः
जे प्रकट आहे त्यावरून श्रेष्ठता व हीनता—दोन्ही प्रत्यक्ष जाणावी; कारण सर्वत्र गुणांची अप्रकट प्रवृत्ती त्यांच्या फळांवरून अनुमानाने कळते।
Verse 24
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता
पुण्य भूमी तीच, जी शस्यसमृद्ध, खनिजद्रव्यांनी युक्त, गोधनास हितकारी, विपुल जलयुक्त, आणि पुण्यशील जनपदांनी संयुक्त असते।
Verse 25
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये
जे स्थान रम्य, गजबलासारखे समर्थ, जल, दृढ भूमी व मार्गांनी युक्त, आणि अपायकारक मातृका-उपद्रवापासून मुक्त असेल, ते विपुल समृद्धीसाठी प्रशंसनीय आहे।
Verse 26
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः
तो प्रायः शूद्र, कारू (कारागीर) व वणिक यांच्याशी संबंधित असतो; मोठे उपक्रम आरंभतो, कृषी व बल यांत प्रवृत्त असतो, स्नेही असतो, शत्रूंविषयी द्वेषी, कष्टसहिष्णू आणि स्थूलकाय असतो।
Verse 27
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः
जो जनपद विविध देशांतील लोकांनी भरलेला, धर्मनिष्ठ, पशुधनसमृद्ध व बलवान असतो—आणि ज्याचा नायक न मूर्ख असतो न व्यसनाधीन—तो देश प्रशंसनीय मानला जातो।
Verse 28
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं
विस्तीर्ण सीमा, मोठी खंदक-परिखा, उंच प्राकार व तोरणे असलेले नगर वसवावे; ते पर्वत, नद्या, मरुभूमी व वन यांच्या आश्रयाने स्थित असावे।
Verse 29
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्
दुर्ग जल, धान्य व धनाने परिपूर्ण असावा; तो महान व काळसह (दीर्घकाळ टिकणारा) असावा. दुर्गांचे सहा प्रकार—औदक, पार्वत, वार्क्ष, ऐरिण, धन्विन आणि शुष्क वाळवंटी दुर्ग।
Verse 30
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये
कोष (राजकोष) इच्छित व आवश्यक द्रव्यांनी परिपूर्ण, पितृ-पैतामह परंपरेस अनुरूप, धर्मार्जित आणि खर्च सहन करणारा असावा—जेणेकरून धर्मादी पुरुषार्थांची वाढ होईल।
Verse 31
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः
तो पितृ-पैतामह वंशातील, वश राहणारा, संघटित व शिस्तबद्ध, वेतनधारी सेवक असावा; पराक्रमाने विख्यात, जन्य (सामान्य योद्धा-वर्ग) कुळात जन्मलेला, कुशल आणि शकुनज्ञांनी वेढलेला असावा।
Verse 32
नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः
अनेक प्रकारच्या शस्त्रांनी युक्त व विविध युद्धप्रकारांत निपुण—ही लक्षणे. धैर्य, आरोग्य आणि श्रेष्ठ कुल—हे ‘ज’. आपत्ती व व्यसनांवर मात करणारा नायक—हे ‘ग’. उंच प्राकार व गोपुरयुक्त दुर्ग—हे ‘घ’. विविध योद्ध्यांनी गजबजलेला, अलंकृत घोडे-हत्तींच्या तेजाने उजळलेला सैन्यव्यूह—हे ‘ञ’.
Verse 33
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः
प्रवास, श्रम व दुःखजन्य कष्टांत तसेच युद्धांतही—दंड असा मानला आहे की जो श्रमसाध्य रीतीने (कठोरतेने) भोगविला जातो. दंडशास्त्रज्ञांच्या मते तो दंड मुख्यतः क्षत्रियांवर, आणि अद्वैध—म्हणजे सरळ व निष्पक्ष—असा असावा.
Verse 34
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं
सत्कुलातील असा पुरुष मित्र करावा, जो योग व विज्ञानात प्रतिष्ठित, बलवान् पक्षसमर्थनाने दृढ, प्रिय बोलणारा, आपत्ती सहन करणारा, मदरहित आणि अद्वैध—म्हणजे द्विधा मनाचा नसावा।
Verse 35
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः
दूरवरूनच जाऊन भेट घेणे, अर्थाने स्पष्ट व हृदयाला अनुरूप अशी वाणी बोलणे, आणि सत्कारपूर्वक दान देणे—हा मित्रसंग्रहाचा त्रिविध उपाय आहे।
Verse 36
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं
मित्रापासून त्रिविध फल मिळते—धर्म, काम आणि अर्थ यांचा संयोग. त्या मैत्रीत बंधन औरस—म्हणजे स्वाभाविक/संतानवत्—असे दृढ असते, तसेच वंशपरंपरेने आलेल्या नात्यासारखेही स्थिर मानले जाते।
Verse 37
रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता
मित्र चार प्रकारचे जाणावे; जो आपत्तीत रक्षण करतो तोच खरा मित्र. मित्राचे गुण सत्यता इत्यादी असून सुख-दुःखात समान सहभाग—आनंद व शोकात समभावाने साथ देणे।
Verse 38
वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता
मी सेवावृत्तीने जगणाऱ्यांचे योग्य आचरण सांगतो: सेवकाने राजाची सेवा करावी; त्याच्यात दक्षता, सदाचार, दृढता, क्षमा आणि कष्टसहनशीलता असावी।
Verse 39
सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्
संतोष, शील आणि उत्साह हे अनुजीविनाला शोभा देतात. सेवकाने योग्य वेळी राजाची उपासना/हजेरी द्यावी आणि नीतीने वागावे।
Verse 40
परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह
परक्या ठिकाणी (विनाकारण) जाणे, क्रौर्य, उद्धटपणा आणि मत्सर हे टाळावे. सेवकाने भांडण करून ज्येष्ठ/श्रेष्ठ व्यक्तीशी वादग्रस्त बोलणे करू नये।
Verse 41
गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं
गुप्त गोष्ट, मर्म (दुर्बल बिंदू) आणि मंत्र—हे स्वामी/पतीसमोरही उघड करू नये. अनुरक्त (अनुकूल) व्यक्तीकडून निर्वाहाची व्यवस्था करावी आणि विरक्त झालेल्या राजाचा त्याग करावा।
Verse 42
अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां
जे करणे अयोग्य आहे त्यास प्रतिबंध करणे आणि जे करणे योग्य आहे त्यास प्रवृत्त करणे—संक्षेपाने हेच बंधु‑मित्रांवर अवलंबून राहणाऱ्यांचे सद्वृत्त होय।
Verse 43
मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च
“सत्कर्माने मित्र करावे”—असा एक पाठ; “ते त्या प्रसंगाशीच संबद्ध आहे”—असा दुसरा। राजा सर्व प्राण्यांचा आजीविका‑आधार व्हावा, पोषणात पर्जन्याप्रमाणे व्हावा; आणि आयद्वारांवर योग्य प्राप्तीसाठी धनही ग्रहण करावे।
Verse 44
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं
तो सर्व राजकर्मांत उद्योगी व कार्यक्षम अध्यक्ष नेमावा—कृषी, वाणिज्यपथ, दुर्ग, सेतू, तसेच हत्तींच्या बंधन‑व्यवस्थापनासाठी।
Verse 45
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्
खनिज‑उत्पन्न, कर, बलसेवेचे आदान, तसेच शून्य/ओसाड भूमीचे निवेशन—हा अष्टवर्ग साधुवृत्ती राजा यथाविधि पाळावा।
Verse 46
आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं
प्रजांचे भय पाच प्रकारचे—सोडून दिलेल्या अपराध्यांपासून, चोरांपासून, नगरवासीयांपासून, राजवल्लभांपासून, आणि पृथ्वीपतीच्या लोभापासून।
Verse 47
अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्
हे भय योग्य काळी नीट पाहून राजा कर (करराशी) घ्यावा; आणि अंतःकरणी/आतून स्वतःच्या देहाचे रक्षण करावे व बाहेरून राष्ट्राचेही संरक्षण करावे।
Verse 48
दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन
राजाने योग्य दंडांनी दंड द्यावा; सदैव सावध राहून स्वतःचे रक्षण करावे; आणि स्त्रिया व पुत्र यांचे शत्रूंपासून संरक्षण करावे, कधीही (शत्रूंवर) विश्वास ठेवू नये।
Frequently Asked Questions
Svāmin (king), amātya (ministers), rāṣṭra (territory/people), durga (fort), kośa (treasury), bala (army), and suhṛt (ally)—presented as mutually supportive components of state power.
Truthfulness and consistency, intelligence and clear-sightedness, practical skill, endurance of hardship, steadfast loyalty, secrecy of counsel (mantra-gupti), freedom from vices (anger, greed, fear, hypocrisy), and competence in alliance/hostility policy (sandhi-vigraha).
It recommends establishing a well-bounded city with moat, ramparts, and gateways, supported by natural features (mountains, rivers, deserts, forests), and describes multiple fort-types while insisting on provisioning with water, grain, and wealth for long endurance.
The king should sustain beings like rain (Parjanya) while also collecting wealth through revenue channels at the proper time, balancing taxation with protection against public fears and internal/external security.