Adhyaya 218

Verse 1

वलिङ्गाय नामलिङ्गायेति ख , छ च नमो ऽनागतलिङ्गायेत्यादिः देवानुगतलिङ्गिने इत्य् अन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति परमात्मा परंविभो इति ज अथाष्टादशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजाभिषेककथनं अग्निर् उवाच पुष्करेण च रामाय राजधर्मं हि पृच्छते यथादौ कथितं तद्वद्वशिष्ट कथयामि ते

[पाठांतर] ‘वलिङ्गाय, नामलिङ्गाय’—ख व छ हस्तलिखितांत; ‘नमोऽनागतलिङ्गाय…’ इत्यादी। शेवटचा ‘देवानुगतलिङ्गिने’ हा पाठ ज हस्तलिखितात नाही; ज मध्ये ‘परमात्मा परंविभो’ आहे. आता २१८वा अध्याय—राजाभिषेकवर्णन. अग्नि म्हणाले: पुष्कराने रामाला राजधर्म विचारला आहे; आरंभी जसे सांगितले तसेच, हे वसिष्ठ, मी तुला सांगतो।

Verse 2

पुष्कर उवाच राजधर्मं प्रवक्ष्यामि सर्वस्मात् राजधर्मतः राजा भवेत् शत्रुहन्ता प्रजापालः सुदण्डवान्

पुष्कर म्हणाले: मी राजधर्म सांगतो, जो सर्व राजधर्मांत श्रेष्ठ आहे। राजा शत्रूंचा संहार करणारा, प्रजेचा रक्षक आणि दंड योग्य रीतीने धारण करणारा असावा।

Verse 3

पालयिष्यति वः सर्वान् धर्मस्थान् व्रतमाचरेत् संवत्सरं स वृणुयात् पुरोहितमथ द्विजं

तो तुमचे सर्व धर्मस्थान (न्यायासन व धार्मिक संस्था) पाळील आणि व्रताचे आचरण करील। एक वर्षभर तो द्विज ब्राह्मणाला पुरोहित म्हणून नेमेल।

Verse 4

मन्त्रिणश्चाखिलात्मज्ञान्महिषीं धर्मलक्षणां संवत्सरं नृपः काले ससम्भारो ऽभिषेचनं

सर्व कर्तव्ये व अंतर्नीतितत्त्व जाणणारे मंत्री आणि धर्मलक्षणांनी युक्त प्रधान महिषी यांच्या सहित, राजा योग्य काळी—एक वर्षाच्या तयारीनंतर—सर्व सामग्री जमवून अभिषेक करावा।

Verse 5

कुर्यान्मृते नृपे नात्र कालस्य नियमः स्मृतः तिलैः सिद्धार्थकैः स्नानं सांवत्सरपुरोहितौ

राजा मरण पावल्यास हे कर्म करावे; येथे काळाचा कोणताही नियम सांगितलेला नाही। तिळ व सिद्धार्थक (पांढरी मोहरी) यांनी स्नान करावे; ही विधी सांवत्सर याजक व पुरोहित यांच्याशी संबंधित आहे।

Verse 6

घोषयित्वा जयं राज्ञो राजा भद्रासने स्थितः अभयं घोषयेद् दुर्गान्मोचयेद्राज्यपालके

राजाच्या विजयाची घोषणा करून राजा भद्रासनावर बसून अभयाची घोषणा करावी; आणि दुर्गांतील बंदिवानांना सोडवावे तसेच राज्यरक्षण करणाऱ्या अधिकारी/प्रहरींना मुक्त करावे।

Verse 7

पुरोधसाभिषेकात् प्राक् कार्यैन्द्री शान्तिरेव च उपवास्यभिषेकाहे वेद्यग्नौ जुहुयान्मनून्

पुरोहिताच्या अभिषेकापूर्वी ऐन्द्री-शांती नक्की करावी. उपवास करून, अभिषेकाच्या दिवशी वेदीतील अग्नीत मंत्रांचे आवाहन करीत आहुती द्यावी।

Verse 8

राजा हरिति छ , ख , घ , ज , ञ , ट च पुरोहितमथर्त्विजमिति ख , घ , छ , ज , ट च जुहुयादमूनिति ङ वैष्णवानैन्द्रमन्त्रांस्तु सावित्रीन् वैश्वदैवतान् सौम्यान् स्वस्त्ययनं शर्मायुष्याभयदान्मनून्

राजा पुरोहित व ऋत्विज यांची नेमणूक करावी; नंतर त्या मंत्रांनी आहुती द्यावी—वैष्णव व ऐन्द्र मंत्र, सावित्री मंत्र, वैश्वदेव मंत्र, सौम्य मंत्र आणि स्वस्त्ययन सूत्रे—जी कल्याण (शर्म), आयुष्य व अभय देणारी आहेत।

Verse 9

अपराजिताञ्च कलसं वह्नेर्दक्षिणपार्श्वगं सम्पातवन्तं हैमञ्च पूजयेद्गन्धपुष्पकैः

अग्नीच्या दक्षिण बाजूस ठेवलेल्या अपराजिता कलशाची आणि सम्पातयोग्य सुवर्ण पात्राची गंध-पुष्पांनी पूजा करावी।

Verse 10

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः रथौघमेघनिर्घोषो विधूमश् च हुताशनः

हुताशन अग्नीची शिखा प्रदक्षिणावर्त आहे; तो तप्त जाम्बूनद सुवर्णासारखा तेजस्वी आहे; त्याचा गर्जननाद रथसमूह व मेघगर्जनेसारखा आहे, आणि तो धूमरहित आहे।

Verse 11

अनुलोमः सुगन्धश् च स्वस्तिकाकारसन्निभः प्रसन्नार्चिर्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः

ज्या यज्ञाग्नीची ज्वाला उजवीकडे प्रवाहित होते, सुगंधी असते, स्वस्तिकाकारासारखी दिसते, प्रसन्न व निर्मळ तेजयुक्त असते, महान ज्वालेने प्रज्वलित असते, ठिणग्यांपासून रहित असते आणि विधीस हितकारक असते—ती अग्नी शुभ मानली जाते.

Verse 12

न व्रजेयुश् च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः पर्वताग्रमृदा तावन्मूर्धानं शोधयेन्नृपः

राजप्रासाद/सभेच्या मध्यातून मांजर, वन्य पशू व पक्षी जाऊ नयेत. तोपर्यंत राजा पर्वतशिखराची माती घेऊन आपले मस्तक शुद्ध करावे.

Verse 13

वल्मीकाग्रमृदा कर्णौ वदनं केशवालयात् इन्द्रालयमृदा ग्रीवां हृदयन्तु नृपाजिरात्

वारुळाच्या टोकाची माती घेऊन कानांना लेप करावा; केशव (विष्णु) मंदिरातील मातीने मुख; इंद्रालयातील मातीने ग्रीवा; आणि राजाच्या अंगणातील मातीने हृदयप्रदेश शुद्ध करावा.

Verse 14

करिदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणन्तु तथा भुजं वृषशृङ्गोद्धृतमृदा वामञ्चैव तथा भुजं

हत्तीच्या दाताने उचललेली माती घेऊन उजव्या भुजेचे (शोधन/लेपन) करावे; आणि बैलाच्या शिंगाने उचललेली माती घेऊन डाव्या भुजेचे.

Verse 15

सरोमृदा तथा पृष्ठमुदरं सङ्गमान् मृदा नदीतटद्वयमृदा पार्श्वे संशोधयेत्तथा

सरोवराची माती घेऊन (देह) शुद्ध करावा; नदी-संगमाची माती घेऊन पाठी व उदर शुद्ध करावे; आणि नदीच्या दोन्ही तीरांची माती घेऊन दोन्ही पार्श्व शुद्ध करावेत—अशा प्रकारे शोधन करावे.

Verse 16

वेश्याद्वारमृदा राज्ञः कटिशौचं विधीयते यज्ञस्थानात्तथैवोरू गोस्थानाज्जानुनी तथा

राजासाठी कटीप्रदेशाचे शौच वेश्येच्या दारातील मातीने विहित आहे. तसेच उरू (मांड्या) यज्ञस्थळाच्या मातीने आणि जानु (गुडघे) गोठ्यातील मातीने शुद्ध करावेत.

Verse 17

अश्वस्थानात्तथा जङ्घे रथचक्रमृदाङ्घ्रिके मूर्धानं पञ्चगव्येन भद्रासनगतं नृपं

नंतर जंघांसाठी अश्वशाळेची माती, आणि पायांसाठी रथचक्राने स्पर्शिलेली व पावलांनी स्पर्शिलेली माती घेऊन, भद्रासनात बसलेल्या राजाच्या मस्तकावर पंचगव्याने अभिषेक करावा.

Verse 18

अभिषिञ्चेदमात्यानां चतुष्टयमथो घटैः चन्द्रालयमृदेति ज सरोमृदेत्यादिः संशोधयेत्तथेत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति पूर्वतो हेमकुम्भेन घृतपूर्णेन ब्राहणः

यानंतर घटांद्वारे चार मंत्र्यांच्या समूहाचा अभिषेक करावा. (पाठपरंपरेत ‘चन्द्रालयमृद्’, ‘सरोमृद्’ इत्यादी वाचनांचे संशोधन करावे; ‘तथा…’ असा शेवट ‘ज’ हस्तलिखितात नाही.) प्रारंभी ब्राह्मणाने घृताने भरलेला सुवर्णकुंभ घेऊन प्रवृत्त व्हावे.

Verse 19

रूप्यकुम्भेन याम्ये च क्षीरपूर्णेन क्षत्रियः दध्ना च ताम्रकुम्भेन वैश्यः पश्चिमगेन च

दक्षिण दिशेस क्षत्रियाने दूधाने भरलेल्या रौप्यकुंभाने (विधी) करावी. तसेच पश्चिम दिशेस वैश्याने दह्याने भरलेल्या ताम्रकुंभाने (विधी) करावी.

Verse 20

मृण्मयेन जलेनोदक् शूद्रामात्यो ऽभिषिचयेत् ततो ऽभिषेकं नृपतेर्बह्वृचप्रवरो द्विजः

मातीच्या पात्रातील पाण्याने शूद्र मंत्री राजावर सिंचन करील. त्यानंतर बह्वृचांमध्ये श्रेष्ठ असा ब्राह्मण राजाचा अभिषेक करील.

Verse 21

कुर्वीत मधुना विप्रश्छन्दोगश् च कुशोदकैः सम्पातवन्तं कलशं तथा गत्वा पुरोहितः

ब्राह्मणाने मधाने हा विधी करावा आणि छांदोग पुरोहिताने कुशा-मिश्रित जलाने. तसेच पुरोहित विधिस्थळी जाऊन संपात-संस्कारयुक्त कलश सिद्ध करावा.

Verse 22

विधाय वह्निरक्षान्तु सदस्येषु यथाविधि राजश्रियाभिषेके च ये मन्त्राः परिकीर्तिताः

विधी पूर्ण करून, नियमानुसार सदस्य/ऋत्विजांसाठी वह्निरक्षा करावी; आणि राजश्री-अभिषेकासाठी जे मंत्र सांगितले आहेत त्यांचा जप/प्रयोग करावा.

Verse 23

तैस्तु दद्यान्महाभाग ब्राह्मणानां स्वनैस् तथा ततः पुरोहितो गच्छेद्वेदिमूलन्तदेव तु

हे महाभाग! त्या (दक्षिणा/उपहार) द्वारे ब्राह्मणांना योग्य रीतीने दान द्यावे; नंतर पुरोहित मोजक्या पावलांनी वेदीच्या मुळाशी जावा—अशीच विधी आहे.

Verse 24

शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेनाभिषेचयेत् या ओषधीत्योषधीभीरथेत्युक्त्वेति गन्धकैः

शंभर छिद्रे असलेल्या सुवर्ण पात्राने अभिषेक करावा; ‘या ओषधीः’, ‘ओषधीभिः’, ‘रथे…’ इत्यादी मंत्र उच्चारून सुगंध द्रव्यांसह जल वापरावे.

Verse 25

पुष्पैः पुष्पवतीत्येव ब्राह्मणेति च वीजकैः रत्नैर् आशुः शिशानश् च ये देवाश् च कुशोदकैः

फुलांनी ‘पुष्पवती’ असे, बीज/धान्यांनी ‘ब्राह्मणे’ असे; रत्नांनी ‘आशुः’ व ‘शिशानश्’ असे; आणि कुशा-जलाने देवतांचे आवाहन करावे.

Verse 26

यजुर्वेद्यथर्ववेदी गन्धद्वारेति संस्पृशेत् शिरः कण्ठं रोचनया सर्वतीर्थोदकैर् द्विजाः

यजुर्वेदी व अथर्ववेदी ‘गन्धद्वार’ मंत्र जपत देहास स्पर्श करावा. रोचना लावून शिर व कंठ स्पर्श करावा आणि सर्वतीर्थोदकासमान पवित्र जलाने शुद्धी करावी, हे द्विजांनो.

Verse 27

गीतवाद्यादिनिर्घोषैश्चामरव्यजनादिभिः सर्वौषधिमयं कुम्भं धारयेयुर्नृपाग्रतः

गीत-वाद्यांच्या निनादात, चामर-व्यजन इत्यादी सत्कारांसह, सर्व औषधींनी युक्त अभिषेककुंभ राजापुढे धारण करावा.

Verse 28

तं पश्येद्दर्पणं राजा घृतं वै मङ्गलादिकं अभ्यर्च्य विष्णुं ब्रह्माणमिन्द्रादींश् च ग्रहेश्वरान्

विष्णू, ब्रह्मा, इंद्र इत्यादी व ग्रहेश्वर यांचे विधिवत् पूजन करून, राजा तो आरसा तसेच घृत व इतर मंगलद्रव्ये पाहावीत.

Verse 29

वेदिमूलन्तथैव तु इरि ख दीपकैर् इति ङ यजुर्वेद्यथ ऋग्वेदी इति ङ ग्रहादिकानिति ख , ग , घ च व्याघ्रचर्मोत्तरां शय्यामुपविष्टः पुरोहितः मधुपर्कादिकं दत्त्वा पट्टबन्धं प्रकारयेत्

तसेच वेदीच्या मुळाशी विधिपूर्वक दीपक मांडावेत. मग व्याघ्रचर्म पसरलेल्या शय्येवर बसलेला पुरोहित मधुपर्क इत्यादी देऊन पट्टबंध (मस्तकपट्टी बंधन) करवावा.

Verse 30

राज्ञोमुकुटबन्धञ्च पञ्चचर्मोत्तरं ददेत् ध्रुवाद्यैर् इति च विशेद् वृषजं वृषदंशजं

राजाला मुकुटबंध तसेच पञ्चचर्मनिर्मित उत्तरीय द्यावे. नंतर ध्रुवा इत्यादी मंत्र जपत, वृषज व वृषदंशज यांचे आवाहन करून विधीत प्रवेश करावा.

Verse 31

द्वीपिजं सिंहजं व्याघ्रजातञ्चर्म तदासने अमात्यसचिवादींश् च प्रतीहारः प्रदर्शयेत्

त्या आसनावर बिबट्या, सिंह किंवा वाघ यांचे चर्म ठेवावे; आणि प्रतिहाराने अमात्य, सचिव इत्यादींना समोर आणून दाखवावे।

Verse 32

गोजाविगृहदानाद्यैः सांवत्सरपुरोहितौ पूजयित्वा द्विजान् प्रार्च्य ह्य् अन्यभूगोन्नमुख्यकैः

गाय, शेळी, घर इत्यादी दानांनी वार्षिक पुरोहितांचा सत्कार करून, द्विजांची विधिपूर्वक पूजा करावी; तसेच भूमी व धान्य इत्यादी अन्य अर्पणांनीही त्यांचा मान करावा।

Verse 33

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं नत्वाथ पृष्ठतः वृषमालभ्य गां वत्सां पूजयित्वाथ मन्त्रितं

अग्नीची प्रदक्षिणा करून गुरूंना नमस्कार करावा; मग मागून वृषभाला धरून, गाय व वासराची पूजा करून, मंत्रोक्त विधीने कर्म करावे।

Verse 34

अश्वमारुह्य नागञ्च पूजयेत्तं समारुहेत् परिभ्रमेद्राजमार्गे बलयुक्तः प्रदक्षिणं

घोड्यावर आरूढ होऊन हत्तीची पूजा करावी; मग त्यावर चढून, बलयुक्त होऊन, राजमार्गावर प्रदक्षिणा करीत परिभ्रमण करावे।

Verse 35

पुरं विशेच्च दानाद्यैः प्रार्च्य सर्वान् विसर्जयेत्

नगरात प्रवेश करून, दान इत्यादींनी सर्वांचा विधिपूर्वक सत्कार करावा; आणि नंतर सर्वांना सन्मानाने निरोप द्यावा।