Adhyaya 229

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वप्नाध्यायी नाम अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच औषधानि च युक्तानि धान्यं कृष्णमशोभनं कार्पासं तृणशुष्कञ्च गोमयं वै धनानि च

अशा रीतीने अग्नि-महापुराणातील ‘स्वप्नाध्याय’ नावाचा २२८वा अध्याय समाप्त झाला. आता २२९वा ‘शकुन’ अध्याय आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले—युक्त औषधे; काळे धान्य अशुभ; कापूस, वाळलेले गवत, गोमय आणि धनसंपत्ती (हीही येथे) सांगितली आहेत।

Verse 2

अङ्गारं गुडसर्जौ च मुण्डाभ्यक्तञ्च नग्नकं अयः पङ्कं चर्मकेशौ उन्मत्तञ्च नपुंसकं

अंगार; गूळ व राळ; मुंडण केलेला, तेल लावलेला व नग्न मनुष्य; लोखंड व चिखल; कातडे व केस; तसेच उन्मत्त व नपुंसक—(या संदर्भात) अशुभ/अशौचकारक मानले जातात।

Verse 3

चण्डालश्वपचाद्यानि नरा बन्धनपालकाः गर्भिणी स्त्री च विधवाः पिण्यकादीनि वै मृतं

चांडाळ, श्वपच इत्यादी; बंधन (कारागृह/कैद) राखणारे पुरुष; गर्भवती स्त्री व विधवा; तसेच पिण्यक इत्यादी उरलेले पदार्थ—हे खरेच ‘मृत/अपवित्र’ (अशौचकारक) मानले जातात।

Verse 4

तुषभस्मकपालास्थिभिन्नभाण्डमशस्तकं अशस्तो वाद्यशब्दश् च भिन्नभैरवझर्झरः

तूस/भूसी, राख, कवटी व हाडे, आणि फुटकी भांडी—ही अशुभ आहेत। तसेच वाद्यांचे शब्दही, आणि भैरव-ढोल व झर्झर यांचा तुटक-करडा कोलाहलही अशुभ आहे।

Verse 5

एहीति पुरतः शब्दः शस्यते न तु पृष्ठतः गच्छेति पश्चाच्छब्दो ऽग्र्यः पुरस्तात्तु विगर्हितः

समोर असलेल्या व्यक्तीस ‘एहीति’ (ये) हा शब्द प्रशंसनीय आहे, मागे असलेल्या व्यक्तीस नाही. मागे असलेल्या व्यक्तीस ‘गच्छ’ (जा) हा शब्द योग्य; पण समोरच्या व्यक्तीस ‘जा’ म्हणणे निंद्य मानले जाते.

Verse 6

क्व यासि तिष्ठ मा गच्छ किन्ते तत्र गतस्य च अनिष्टशब्दा मृत्यर्थं क्रव्यादश् च ध्वजादिगः

‘कुठे जातोस? थांब—जाऊ नकोस।’ जो तिथे गेला, त्याच्यासाठी अशुभ हाका मृत्युलक्षण ठरतात; तसेच क्रव्याद (मांसभक्षक) प्राणी आणि ध्वज इत्यादींशी संबंधित अपशकुनही मृत्युसूचक मानले जातात.

Verse 7

स्खलनं वाहनानाञ्च शस्त्रभङ्गस्तथैव च शिरोघातश् च द्वाराद्यैश्च्छत्रवासादिपातनं

वाहनांचे घसरणे/ठेचकाळणे, शस्त्र तुटणे, डोक्यावर आघात, दाराच्या चौकटी इत्यादींचे पडणे तसेच छत्र, मांडव इत्यादींचे कोसळणे—ही सर्व अमंगल अपघात मानली जातात.

Verse 8

हरिमभ्यर्च्य संस्तुत्य स्यादमङ्गल्यनाशनं द्वितीयन्तु ततो दृष्ट्वा विरुद्धं प्रविशेद्गृहं

हरि (विष्णू) यांची पूजा व स्तुती केल्याने अमंगल नष्ट होते. त्यानंतर दुसरे निमित्त पाहून, त्याच्या विरुद्ध (प्रतिबंधक) उपायाने घरात प्रवेश करावा.

Verse 9

श्वेताः सुमनसः श्रेष्ठाः पूर्णकुम्भो महोत्तमः मांसं मत्स्या दूरशब्दा वृद्ध एकः पशुस्त्वजः

शुभ्र वस्तू, मंगल पुष्प, श्रेष्ठ पुरुष आणि पूर्ण कलश—हे अत्यंत शुभ. तसेच मांस व मासे, दूरवरून ऐकू येणारे शब्द, एकटा भेटलेला वृद्ध, आणि ध्वजयुक्त/चिन्हांकित पशू—हेही परम शुभ शकुन मानले आहेत.

Verse 10

गावस्तरङ्गमा नागा देवश् च ज्वलितो ऽनलः दूर्वार्द्रगोमयं वेश्या स्वर्णरूप्यञ्च रत्नकं

गायी, हालचाल करणाऱ्या लाटा, नाग, देवता व प्रज्वलित अग्नी; दूर्वा-गवत, ओलसर शेण, वेश्या; तसेच सुवर्ण, रौप्य आणि रत्न—ही स्वप्न/शकुनातील महत्त्वाची द्रव्ये सांगितली आहेत.

Verse 11

वचासिद्धार्थकौषध्यो मुद्ग आयुधखड्गकं छत्रं पीठं राजलिङ्गं शवं रुदितवर्जितं

वचा, सिद्धार्थ (पांढरी मोहरी) व औषधी; मुद्ग; आयुध व खड्ग; छत्र; पीठ/सिंहासन—ही राजचिन्हे आहेत. तसेच शव आणि रुदनरहित अवस्था (विलापाचा अभाव)ही सांगितली आहे.

Verse 12

फलं घृटं दधि पयो अक्षतादर्शमाक्षिकं शङ्खं इक्षुः शुभं वाक्यं भक्तवादितगीतकं

फळ, तूप, दही, दूध, अक्षत (अखंड तांदूळ), आरसा, मध, शंख, ऊस, शुभ वचन, तसेच भक्तिभावाने वाजविलेले वाद्य व गायन—हे सर्व शुभ मानले आहेत.

Verse 13

गुडसर्पौ चेति ग , घ , ञ च गम्भीरमेघस्तनितं तडित्तुष्टिश् च मानसी एकतः सर्वलिङ्गानि मनसस्तुष्टिरेकतः

‘गुड’ आणि ‘सर्प’—असे म्हणत ग, घ आणि ञ यांचा निर्देश केला आहे. ‘मेघाचे गंभीर गर्जन’ आणि ‘विद्युत्‌मुळे होणारी तुष्टी’—हे मानसिक (अनुभव) आहेत. एका ठिकाणी सर्व लिंगे (व्याकरणिक) एकत्र, आणि दुसरीकडे केवळ मनाची तुष्टी सांगितली आहे.