Adhyaya 230

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे माङ्गल्याध्यायो नाम एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच तिष्ठतो गमने प्रश्ने पुरुषस्य शुभाशुभं निवेदयन्ति शकुना देशस्य नगरस्य च

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘माङ्गल्य’ नावाचा अध्याय २२९वा आहे. आता २३०वा अध्याय ‘शकुन’ आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले—थांबताना, प्रवासास निघताना किंवा प्रश्न करताना शकुन पुरुषास शुभ-अशुभ फल कळवितात; तसेच देश व नगर यांनाही (मंगल-अमंगल) सूचित करतात.

Verse 2

सर्वः पापफलो दीप्तो निर्दिष्टो दैवचिन्तिकैः शान्तः शुभफलश् चैव दैवज्ञैः समुदाहृतः

दैवचिंतकांच्या मते दीप्त (प्रखर) लक्षण सर्वथा पापफल देणारे आहे; आणि दैवज्ञांच्या मते शान्त लक्षण शुभफल देणारे सांगितले आहे।

Verse 3

षट्प्रकारा विनिर्दिष्टा शकुनानाञ्च दीप्तयः वेलादिग्देशकरणरुतजातिविभेदतः

शकुनांच्या दीप्ती (प्रकट संकेत) सहा प्रकारच्या सांगितल्या आहेत—वेळ, दिशा, देश/स्थान, (ज्योतिषीय) करण, रुत/ध्वनी, आणि जातिभेद यांनुसार।

Verse 4

पूर्वा पूर्वा च विज्ञेया सा तेषां बलवत्तरा दिवाचरो रात्रिचरस् तथा रात्रौ दिवाचरः

यांपैकी जो पूर्वी भाग आहे तो पुढील भागापेक्षा अधिक बलवान समजावा. म्हणून जो दिवाचर आहे तो (कधी) रात्रिचर होतो; आणि रात्रौ (कधी) दिवाचर (होतो)।

Verse 5

क्रूरेषु दीप्ता विज्ञेया ऋक्षलग्नग्रहादिषु धूमिता सा तु विज्ञेया याङ्गमिष्यति भास्करः

अशुभ (क्रूर) योगांत, नक्षत्र, लग्न, ग्रह इत्यादींच्या संदर्भात (सूर्याचे) प्रखर रूप ‘दीप्ता’ समजावे. पण भास्कर पुढे गमन करणार असेल तेव्हा ते ‘धूमिता’ समजावे।

Verse 6

यस्यां स्थितः सा ज्वलिता मुक्ता चाङ्गारिणी मता एतास्तिस्रः स्मृता दीप्ताः पञ्च शान्तास् तथापराः

ज्या अवस्थेत ते स्थित असते ती ‘ज्वलिता’ म्हणतात; आणि मुक्त (सुटले) झाल्यावर ती ‘अङ्गारिणी’ मानली जाते. या तीन अवस्था ‘दीप्त’ म्हणून स्मृत आहेत; तसेच आणखी पाच ‘शान्त’ अवस्था आहेत।

Verse 7

दीप्तायान्दिशि दिग्दीप्तं शकुनं परिकीर्तितं ग्रामो ऽरण्या वने ग्राम्यास् तथा निन्दितपादपः

जळत्या दिशेला दिसणाऱ्या शकुनाला 'दिग्दीप्त' म्हटले आहे. जेव्हा गाव जंगलासारखे होते, वनात गावातील प्राणी दिसतात आणि निंदित वृक्ष असतो, तेव्हा ते अशुभ असते.

Verse 8

देशे चैवाशुभे ज्ञेयो देशदीप्तो द्विजोत्तमः क्रियादीप्तो विनिर्दिष्टः स्वजात्यनुचितक्रियः

हे द्विजोत्तमा! अशुभ स्थानामध्ये 'देशदीप्त' ओळखावा. आपल्या जातीला न शोभणारे कार्य करणाऱ्याला 'क्रियादीप्त' म्हटले आहे.

Verse 9

रुतदीप्तश् च कथितो भिन्नभैरवनिस्वनः जातिदीप्तस् तथा ज्ञेयः केवलं मांसभोजनः

फुटका आणि भयानक आवाज असणाऱ्याला 'रुतदीप्त' म्हटले आहे. केवळ मांस खाणाऱ्याला 'जातिदीप्त' समजावे.

Verse 10

दीप्ताच्छान्तो विनिर्दिष्टः सर्वैर् भेदैः प्रयत्नतः मिश्रैर् मिश्रो विनिर्दिष्टस्तस्य वाच्यं फलाफलं

'दीप्ताच्छान्त' सर्व प्रकारांसह प्रयत्नपूर्वक सांगितला आहे. मिश्र प्रकारांनी 'मिश्र' दर्शविला आहे, त्याचे फळ आणि अफळ (शुभ-अशुभ) सांगावे.

Verse 11

गोश्वोष्ट्रगर्दभश्वानः सारिका गृहगोधिका चटका भासकूर्माद्याः कथिता ग्रामवासिनः

गाय, घोडा, उंट, गाढव, कुत्रा, मैना, पाल, चिमणी, भास आणि कासव इत्यादींना ग्रामवासी (गावात राहणारे) जीव म्हटले आहे.

Verse 12

अजाविशुकनागेन्द्राः कोलो महिषवायसौ ग्राम्यारण्या विनिर्दिष्टाः सर्वे ऽन्ये वनगोचराः

बकरी, मेंढी, पोपट व नागांचा अधिपती; तसेच वराह, म्हैस व कावळा—हे ग्राम्य व अरण्य अशा दोन्ही प्रकारांत विशेषतः सांगितले आहेत; उरलेले सर्व वनगोचर (रानटी) मानले जातात।

Verse 13

मार्जारकुक्कुटौ ग्राम्यौ तौ चैव वनगोचरौ तयोर्भवति विज्ञानं नित्यं वै रूपभेदतः

मांजर व कोंबडा सामान्यतः ग्राम्य (पालित) मानले जातात; तेच प्रकार वनातही फिरताना आढळतात. तरी त्यांच्या रूपभेदामुळे (लक्षणांमुळे) नित्य भेदज्ञान होते।

Verse 14

गोकर्णशिखिचक्राह्वखरहारीतवायसाः कुलाहकुक्कुभश्येनफेरुखञ्जनवानराः

गोकर्ण, मोर, चक्राह्व (लाल हंस), गाढव, हिरवा पोपट व कावळा; तसेच कुलाह-पक्षी, कोंबडा, बाज, घुबड, खंजन (वॅगटेल) व माकड—हे शकुन-विचारात गणले जातात।

Verse 15

शतघ्नचटकश्यामचासश्येनकलिञ्जलाः तित्तिरः शतपत्रञ्च कपोतश् च तथा त्रयः

शतघ्ना, चटक, श्याम, चास, श्येन व कलिञ्जल; तसेच तित्तिर, शतपत्र आणि कपोत (पारवा) यांचेही तीन प्रकार सांगितले आहेत।

Verse 16

खञ्जरीटकदात्यूहशुकराजीवकुक्कुटाः भारद्वाजश् च सारङ्ग इति ज्ञेया दिवाचराः

खंजन (खञ्जरीट), दात्यूह (जलपक्षी), शुक (पोपट), जीवक, कुक्कुट (कोंबडा), भारद्वाज-पक्षी आणि सारंग—हे दिवाचर (दिवसा फिरणारे) पक्षी समजावेत।

Verse 17

वागुर्युलूकशरभक्रौञ्चाः शशककच्छपाः लोमासिकाः पिङ्गलिकाः कथिता रात्रिगोचराः

वागुरी, घुबड, शरभ, क्रौंच-पक्षी, ससा व कासव—तसेच लोमासिका व पिंगलिका नावाचे जीव—हे सर्व रात्रौ संचार करणारे (रात्रिगोचर) असे सांगितले आहेत।

Verse 18

सर्वे ऽन्ये च वनेचरा इति झ हंषाश् च मृगमार्जारनकुलर्क्षभुजङ्गमाः वृकारिसिंहव्याघ्रोष्ट्रग्रामशूकरमानुषाः

इतर सर्वही ‘वनेचर’ असे वर्णिले आहेत; तसेच हंस, मृग, मांजर, मुंगूस, अस्वल, साप, लांडगा, हिंस्र शत्रुप्राणी, सिंह, वाघ, उंट, ग्राम्य पशु, डुक्कर आणि मनुष्यही (यांत) सांगितले आहेत।

Verse 19

श्वाविद्वृषभगोमायुवृककोकिलसारसाः तुरङ्गकौपीननरा गोधा ह्य् उभयचारिणः

साळींदर, बैल, कोल्हा, लांडगा, कोकीळ व सारस; घोडे, कौपीनधारी मनुष्य, आणि गोधा—हे खरोखर ‘उभयचारी’ (दोन प्रकारे/दोन क्षेत्रांत वावरणारे) असे सांगितले आहेत।

Verse 20

बलप्रस्थानयोः सर्वे पुरस्तात्सङ्घचारिणः जयावहा विनिर्दिष्टाः पश्चान्निधनकारिणः

सेनेच्या प्रस्थान व पुढे सरकण्याच्या वेळी जे सर्वजण पुढे संघबद्धपणे चालतात, ते ‘जयावह’ (विजय आणणारे) असे ठरविले आहेत; आणि जे मागे पडतात, ते ‘निधनकारिण’ (विनाश/घात करणारे) असे सांगितले आहेत।

Verse 21

गृहाद्गम्य यदा चासो व्याहरेत् पुरुतः स्थितः नृपावमानं वदति वामः कलहभोजने

घरातून बाहेर पडून जेव्हा एखादा मनुष्य समोर उभा राहून बोलतो आणि त्या वाक्यात राजाचा अवमान करतो, तेव्हा तो वाम (अशुभ) शकुन मानला जातो—जो भोजनाशी संबंधित कलह व भांडण सूचित करतो।

Verse 22

याने तद्दर्शनं शस्तं सव्यमङ्गस्य वाप्यथ चौरैर् मोषमथाख्याति मयूरो भिन्ननिस्वनः

प्रवासास किंवा वाहनाने निघताना, ज्याचा डावा अंग शुभ असतो त्याच्यासाठी त्या शकुनाचे दर्शन प्रशंसनीय व मंगलकारक आहे; परंतु मोराचा तुटक/विकृत आवाज चोरांकडून चोरी होण्याचे सूचित करतो।

Verse 23

प्रयातस्याग्रतो राम मृगः प्राणहरो भवेत् ऋक्षाखुजम्बुकव्याघ्रसिंहमार्जारगर्दभाः

हे राम! प्रवासास निघाल्यावर जर पुढे मार्गात एखादा पशू समोर येऊन अडथळा करील, तर तो प्राणहर शकुन ठरतो; उदा. अस्वल, उंदीर, कोल्हा, वाघ, सिंह, मांजर व गाढव।

Verse 24

प्रतिलोमास् तथा राम खरश् च विकृत्रस्वनः वामः कपिञ्जलः श्रेष्ठस् तथा दक्षिणसंस्थितः

तसेच, हे राम, ‘प्रतिलोम’ आणि ‘खर’ (ज्याचा स्वर कठोर व विकृत असतो) हे डाव्या बाजूचे शकुन मानले जातात; परंतु कपिञ्जल उजवीकडे असेल तर तो श्रेष्ठ व मंगलदायक ठरतो।

Verse 25

पृष्ठतो निन्दितफलस्तित्तिरिस्तु न शस्यते एणा वराहाः पृषता वामा भूत्वा तु दक्षिणाः

तित्तिरी (तीतर) मागून आवाज/लक्षण देईल तर त्याचे फळ निंद्य (अमंगल) ठरते, म्हणून ते प्रशस्त नाही. पण एण (हरिण), वराह (डुक्कर) आणि पृषत (चित्तीदार हरिण) डावीकडे दिसले तरी ते उजव्या बाजूप्रमाणे शुभ फल देतात।

Verse 26

भवन्त्यर्थकरा नित्यं विपरीता विगर्हिताः वृषाश्वजम्बुकव्याघ्राः सिंहमार्जारगर्दभाः

ही चिन्हे नेहमी अर्थ/लाभ देणारी असतात; पण उलट रीतीने दिसली तर ती निंद्य (अमंगल) ठरतात—वृषभ, घोडा, कोल्हा, वाघ, सिंह, मांजर आणि गाढव।

Verse 27

वाञ्छितार्थकरा ज्ञेया दक्षिणाद्वामतो गताः शिवा श्यामाननाच्छूच्छूः पिङ्गला गृहगोधिका

उजव्या बाजूकडून डावीकडे गेल्यास या इच्छितार्थ सिद्ध करणाऱ्या मानाव्यात—शिवा, श्यामानना, ‘छूच्छू’ असा शब्द करणारी, पिंगला व गृहगोधिका।

Verse 28

शूकरी परपुष्टा च पुन्नामानश् च वामतः प्रतिलोमास्तथेत्यादिः, सिंहमार्जारगर्दभा इत्य् अन्तः पाठः ज भ पुस्तकद्वये नास्ति स्त्रीसञ्ज्ञा भासकारूषकपिश्रीकर्णश्छित्कराः

‘शूकरी, परपुष्टा आणि पुन्नामान’; तसेच डाव्या बाजूस असलेले ‘प्रतिलोम’ (विपरीत) इत्यादी मानले आहेत. ‘सिंह–मार्जार–गर्दभ’ हा अंतर्गत पाठ ‘ज’ व ‘भ’ या दोन हस्तलिखितांत नाही. या स्त्रीसंज्ञा आहेत—भासका, आरूषका, पिश्रीकर्णा आणि छित्करा।

Verse 29

कपिश्रीकर्णपिप्यीका रुरुश्येनाश् च दक्षिणाः जातीक्षाहिशशक्रोडगोधानां कीर्तनं शुभं

उजव्या बाजूस कपि, पिश्रीकर्ण, मुंगी, रुरु-मृग आणि श्येन (बाज) दिसणे/उल्लेख शुभ; तसेच जाई, मुंगूस, सर्प, ससा, वराह आणि गोधा यांचे कीर्तन/उच्चारही शुभ आहे।

Verse 30

ततः सन्दर्शनं नेष्टं प्रतीपं वानरर्क्षयोः कार्यकृद्बली शकुनः प्रस्थितस्य हि यो ऽन्वहं

यानंतर प्रतिकूल दर्शन इष्ट नाही—समोरून विरोधी दिशेने येणारे वानर व अस्वल भेटणे. परंतु जो कार्यासाठी निघाला आहे, त्याच्या बाबतीत जो बलवान व कार्यसाधक शकुन-पक्षी दररोज मागोमाग येतो, तो कार्यसिद्धी देणारा मानला जातो।

Verse 31

भवेत्तस्य फलं वाच्यं तदेव दिवसं बुधैः मता भक्ष्यार्थिनो बाला वैरसक्तास्तथैव च

बुधजनांचे मत असे की त्याचे फळ त्या दिवशीच सांगावे. असे लोक अन्नासाठी आसुसलेले बालक मानले जातात; तसेच वैरात आसक्त असणारेही।

Verse 32

सीमान्तमभ्यन्तरिता विज्ञेया निष्फला द्विज एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु शिवा धन्या रुतैर् भवेत्

हे द्विज! घर/आवाराच्या सीमेतून आतून ऐकू येणारा पक्ष्याचा आवाज निष्फळ समजावा. पण तो एक, दोन, तीन किंवा चार वेळा ऐकू आला तर त्या हाकांनी तो शुभ व धन्यफलदायी होतो.

Verse 33

पञ्चभिश् च तथा षड्भिरधन्या परिकीर्तिता सप्तभिश् च तथा धन्या निष्फला परतो भवेत्

पाच अक्षरांचा तसेच सहा अक्षरांचा पाद ‘अधन्य’ (अशुभ) म्हणून सांगितला आहे. सात अक्षरांचा पाद ‘धन्य’ (शुभ) मानला जातो; त्यापेक्षा अधिक झाल्यास तो निष्फळ होतो.

Verse 34

नृणां रोमाञ्चजननी वाहनानां भयप्रदा ज्वालानला सूर्यमुखी विज्ञेया भयवर्धनी

ती मनुष्यात रोमांच उत्पन्न करणारी आणि वाहने/स्वारी यांना भय देणारी आहे. ‘ज्वालानला’ (ज्वाला व अग्नी) आणि ‘सूर्यमुखी’ म्हणून ओळखली जाणारी ती भय वाढविणारी समजावी.

Verse 35

प्रथमं सारङ्गे दृष्टे शुभे देशे शुभं वदेत् संवत्सरं मनुष्यस्य अशुभे च शुभं तथा

पहिल्याच दर्शनात सारंग शुभ ठिकाणी दिसला तर मनुष्याला पूर्ण एक वर्ष शुभ फल सांगावे. आणि तो अशुभ ठिकाणी दिसला तरी या निमित्तात त्याला शुभच घोषित करावे.

Verse 36

तथाविधन्नरः पश्येत्सारङ्गं प्रथमे ऽहनि आत्मनश् च तथात्वेन ज्ञातव्यं वत्सरं फलं

जो पुरुष त्या विधीनुसार वागेल, तो जर तो पहिल्या दिवशी सारंग पाहील, तर त्याच संकेताने स्वतःसाठी संपूर्ण वर्षाचे फल जाणावे.