Adhyaya 223

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच वक्ष्ये ऽन्तःपुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील “राजधर्म” नावाचा दोनशे बाविसावा अध्याय समाप्त झाला. आता “राजधर्माः” विषयक दोनशे तेवीसावा अध्याय आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले—मी अंतःपुर (राजगृह) व्यवस्थेचेही वर्णन करीन. धर्म इत्यादी पुरुषार्थांचे रक्षण करावे; म्हणून परस्पर संरक्षणाने राजांनी अंतःपुरातील स्त्रियांची योग्य सेवा व देखभाल करावी।

Verse 2

मासेनैकेनेति छ , ज च धर्ममूलो ऽर्थविटपस् तथा कर्मफलो महान् त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभागं भवेत्

धर्म हे त्याचे मूळ, अर्थ या त्याच्या फांद्या, आणि कर्माचे महान फळ हेच त्याचे फळ आहे. हा त्रिवर्गाचा वृक्ष आहे; त्याचे रक्षण केल्यास फळांचा भाग मिळतो।

Verse 3

कामाधीनाः स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्ग्रहः सेव्यास्ता नातिसेव्याश् च भूभुजा विषयैषिणा

हे राम! स्त्रिया कामाधीन असतात; त्यांच्यासाठी रत्नसंग्रह होतो. विषयभोग इच्छिणाऱ्या राजाने त्यांची सेवा/संग करावा, पण अति आसक्त होऊ नये।

Verse 4

आहारो मैथुनन्निद्रा सेव्या नाति हि रुग् भवेत् मञ्चाधिकारे कर्तव्याः स्त्रियः सेव्याः स्वरामिकाः

आहार, मैथुन आणि निद्रा—हे करावे, पण अति करू नये; कारण अति केल्याने रोग होतो. शय्या व प्रसंगाची मर्यादा पाळून, स्वतःला अनुरूप व प्रिय स्त्रियांशी संग करावा।

Verse 5

दुष्टान्याचरते या तु नाबिनन्दति तत्कथां ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता

जी स्त्री दुष्कृत्य करते, त्या (धर्मयुक्त) कथेत आनंद मानत नाही, द्वेष्ट्यांशी संग/ऐक्य करते आणि उद्धट होऊन गर्व बाळगते—ती दूषित स्वभावाची समजावी।

Verse 6

चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते

चुंबन झाल्यावर ती आपले मुख पुसते; दिलेले अन्नही ती फारसे मानत नाही. प्रथम ती झोपल्यासारखी दिसते, पण नंतर जागी होऊन सावध होते.

Verse 7

स्पृष्टा धुनोति गात्राणि गात्रञ्च विरुणद्धि या ईषच्छृणोति वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्मुखी

स्पर्श होताच ती अंग झटकते आणि देह मागे ओढून घेते. प्रियाचे मधुर शब्दही ती अर्धवट ऐकते आणि मुख फिरवते.

Verse 8

न पश्यत्यग्रदत्तन्तु जघनञ्च निगूहति दृष्टे विवर्णवदना मित्रेष्वथ पराङ्मुखी

समोर ठेवलेले ती पाहत नाही; आणि नितंब लपवते. पाहिले गेले की तिचा चेहरा फिकट पडतो, आणि मित्रांमध्येही ती मुख फिरवून राहते.

Verse 9

तत्कामितासु च स्त्रीसु मध्यस्थेव च लक्ष्यते ज्ञातमण्डनकालापि न करोति च मण्डनं

ज्या स्त्रियांना तो इच्छितो, त्यांच्या मध्ये तो जणू उदासीन मध्यस्थासारखा दिसतो. अलंकाराचा योग्य काळ माहीत असूनही तो सजत नाही.

Verse 10

या सा विरक्ता तान्त्यक्त्वा सानुरागां स्त्रियम्भजेत् दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षिते च पराङ्मुखी

जी स्त्री विरक्त झाली आहे तिला सोडून स्नेहयुक्त स्त्रीचा आश्रय घ्यावा. स्नेहवती प्रियाला पाहताच हर्षित होते; पण थेट नजर पडली की लज्जेने मुख फिरवते.

Verse 11

कामाधरा इति घ , ञ च लज्जाधिकारे इति ख , छ च सुवासिका इति क द्विष्टान्याचक्षते इति ञ न पश्यत्यग्रदत्तन्त्वित्यादिः, मित्रेष्वथ पराङ्मुखीत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्त्रियं व्रजेदिति घ , ञ च दृश्यमना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलां तथाप्युपावर्तयितुं नैव शक्नोत्यशेषतः

‘कामाधरा’—हा घ व ञ हस्तलिखितांचा पाठ; ‘लज्जाधिकारे’—हा ख व छ चा पाठ; ‘सुवासिका’—हा क चा पाठ; ‘द्विष्टान्याचक्षते’—हा ञ चा पाठ. ‘…न पश्यति…’ (‘अग्रदत्तन्त्व…’ इत्यादीपासून) असा पाठ नोंदला आहे; ‘मित्रेष्वथ पराङ्मुखी…’ हा शेवटचा पाठ ज हस्तलिखितात नाही. ‘स्त्रियं व्रजेत्’—हा घ व ञ चा पाठ. अर्थ: पाहिले जात असतानाही ती चंचल दृष्टी दुसरीकडे टाकते; तरी ती पूर्णपणे आवरू शकत नाही.

Verse 12

विवृणीति तथाङ्गानि स्वस्या गुह्यानि भार्गव गर्हितञ्च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति

हे भार्गवा! कोणी आपल्या गुप्त अंगांचेही उघडपणे दर्शन घडवितो; आणि तसेच निंद्य अंग (किंवा दोष) प्रयत्नपूर्वक लपवितो।

Verse 13

तद्दर्शने च कुरुते बालालिङ्गनचुम्बनं आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च

त्याला पाहताच ती बालिकेसारखी आलिंगन व चुंबन करते; आणि बोलले असता ती सत्यवचनी होते—असेच म्हटले आहे।

Verse 14

स्पृष्टा पुलकितैर् अङ्गैः स्वेदेनैव च भुज्यते करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनं

स्पर्श होताच तिच्या अंगावर रोमांच उठतो आणि ती जणू घामानेच विरघळते; आणि हे रामा, ती सहज मिळणाऱ्या वस्तूंचीही याचना करते।

Verse 15

ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदं नामसङ्कीर्तनादेव मुदिता बहु मन्यते

मग थोडेसे जरी मिळाले तरी तो परम आनंद मानतो; केवळ नामसंकीर्तनानेच तो प्रसन्न होऊन त्या (अल्प)लाही फार मोठे समजतो।

Verse 16

करजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि तत्प्रेषितञ्च हृदये विन्यसत्यपि चादरात्

तो आपल्या हातच्या चिन्हाने अंकित फळे जरी पाठवितो, आणि त्या भक्ताने पाठविलेले आदराने हृदयात ठेवितो, तरी तेही भक्तिपूर्ण अर्पण म्हणून स्वीकारले जाते।

Verse 17

आलिङ्गनैश् च गात्राणि लिम्पतीवामृतेन या सुप्ते स्वपित्यथादौ च तथा तस्य विबुध्यते

जी स्त्री आलिंगनाने जणू अंगांवर अमृताचा लेप करते, तो जेव्हा झोपलेला असतो तेव्हा आरंभीच स्वप्नात तोच अनुभव होतो आणि त्याच प्रकारे तो जागा होतो।

Verse 18

उरू स्पृशति चात्यर्थं सुप्तञ्चैनं विबुध्यते कपित्थचूर्णयोगेन तथा दघ्नः स्रजा तथा

कोणी त्याच्या मांड्यांना अतिशय स्पर्श केल्यास तो झोपतो; कपित्थ (कैथा) चूर्णाच्या योगाने त्याला जागे करता येते; तसेच दह्याची माळ (स्रजा) लावल्यानेही तो जागा होतो।

Verse 19

घृतं सुगन्धि भवति दुग्धैः क्षिप्तैस् तथा यवैः भोज्यस्य कल्पनैवं स्याद्गन्धमुक्तिः प्रदर्श्यते

तुपात दूध घातल्याने ते सुगंधी होते, तसेच यव घातल्यानेही. अशा रीतीने खाद्यपदार्थांच्या कल्पनेत सुगंध निर्माण/प्रकट करण्याची पद्धत दाखविली आहे।

Verse 20

शौचमाचमनं राम तथैव च विरेचनं भावना चैव पाकश् च बोधनं धूपनन्तथा

हे राम! शौच, आचमन, तसेच विरेचन; आणि भावना, पाक, बोधन व धूपन—ही सर्व कर्मे करावीत।

Verse 21

वासनञ्चैव निर्दिष्टं कर्माष्टकमिदं स्मृतं कपित्थबिल्वजम्वाम्रकरवीरकपल्लवैः

वासन (सुगंध-लेपन) हेही सांगितले आहे; हे कर्मांचे अष्टक मानले जाते. कपित्थ, बिल्व, जांभूळ, आंबा व करवीर यांच्या कोवळ्या पानांनी ते सिद्ध करावे.

Verse 22

कृत्वोदकन्तु यद्द्रव्यं शौचितं शौचनन्तु तत् तेषामभावे शौचन्तु मृगदर्पाम्भसा भवेत्

जे द्रव्य पाण्याच्या प्रयोगाने शुद्ध होते, तेच शौचन (शुद्धीचे साधन) मानले आहे. त्या साधनांचा अभाव असल्यास मृगदर्प-मिश्रित पाण्याने शुद्धी होते.

Verse 23

नखं कुष्ठं घनं मांसी स्पृक्कशैलेयजं जलं तथैव कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनागुरुनीरदं

नख, कुष्ठ, घन, मांसी, स्पृक्क, शैलेययुक्त जल; तसेच कुंकुम, लाक्षा, चंदन, अगुरु आणि नीरद (कस्तुरी) — ही सुगंध-द्रव्ये आहेत.

Verse 24

सरलं देवकाष्ठञ्च कर्पूरं कान्तया सह बालः कुन्दुरुकश् चैव गुग्गुलुः श्रीनिवासकः

सरल, देवकाष्ठ, कर्पूर—कान्तेसह; तसेच बाला, कुंदुरुक (लोबान), गुग्गुळ आणि श्रीनिवासक— हीही धूप/सुगंध-द्रव्ये आहेत.

Verse 25

सह सर्जरसेनैवं धूपद्रव्यैकविंशतिः धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया

अशा प्रकारे सर्ज-रसासह धूप-द्रव्ये एकवीस होतात. या धूप-द्रव्यगणातून इच्छेनुसार एकवीस द्रव्ये निवडावीत.

Verse 26

द्वे द्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागैर् नियोजयेत् नखपिण्याकमलयैः संयोज्य मधुना तथा

दोन-दोन द्रव्ये घेऊन सरज (रेझिन) याच्या नियत भागांसह उपयोग करावा. तसेच नख, पिण्याक व कमळतंतू यांशी मिश्रण करून मधूसहही संयोजावे.

Verse 27

धूपयोगा भवन्तीह यथावत् स्वेच्छया कृताः त्वचन्नाडीं फलन्तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थि प्रवर्तकं

येथे धूप-योग विधिपूर्वक, इच्छेनुसार केल्यास योग्य रीतीने सिद्ध होतात. त्यांत त्वचा (साल) व नलिकासदृश नाडी, फळ व तेल, कुंकुम आणि ग्रंथी-प्रवर्तक द्रव्ये असतात.

Verse 28

शैलेयन्तगरं क्रान्तां चोलङ्कर्पूरमेव च मांसीं सुराञ्च कुष्ठञ्च स्नानद्रव्याणि निर्दिशेत्

स्नानद्रव्ये म्हणून शैलेय, तगर, क्रान्ता, चोल, कर्पूर, मांसी, सुरा आणि कुष्ठ—यांचा निर्देश करावा.

Verse 29

एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यत्रयमथेच्छया मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनं

यांपैकी इच्छेनुसार तीन द्रव्ये घेऊन, मृगदर्प (कस्तुरी)युक्त स्नान तयार करावे; ते कन्दर्प (काम)वर्धक आहे.

Verse 30

त्वङ्मुरानलदैस्तुल्यैर् वालकार्धसमायुतैः स्नानमुत्पलगन्धि स्यात् सतैलं कुङ्कुमायते

त्वक् (दालचिनी), मुरा व नलद यांचे समान भाग आणि वालका अर्धा भाग मिळून केलेले स्नान उत्पलगंधी होते; आणि तेलासह केल्यास ते कुंकुमसदृश होते.

Verse 31

जातीपुषसुगन्धि स्यात् तगरार्धेन योजितं सद्ध्यामकं स्याद्वकुलैस्तुल्यगन्धि मनोहरं

तगराचा अर्धा भाग मिसळल्यास हे जाती-पुष्पासारखे मधुर सुगंधी होते. यामुळे उत्तम ध्यामक-योग तयार होतो; त्याचा मनोहर वास वकुल-पुष्पास तुल्य असतो.

Verse 32

चन्दनागुरुशैलजमिति ख , छ च देवदारुश्चेति घ , ञ च ग्रन्थिपर्णकमिति ग , घ , ञ च सह सर्जरसेनेत्यादिः चोलं कर्पूरमेव चेत्यन्तः पाठः ट पुस्तके नास्ति मञ्जिष्ठातगरं चोलं त्वचं व्यघ्रनखं नक्खं गन्धपत्रञ्च विन्यस्य गन्धतैलं भवेच्छुभं

मंजिष्ठा, तगर, चोल (गाळणी/भिजविण्याचे वस्त्र), दालचिनीची त्वचा, व्याघ्रनख, नक्ख आणि गंधपत्र—हे सर्व एकत्र ठेवून मिसळल्यास शुभ गंधतेल तयार होते.

Verse 33

तैलं निपीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः वासनात् पुष्पसदृशं गन्धेन तु भवेद् ध्रुवं

हे राम! फुलांनी सुवासित करून ठेवलेल्या तिळांपासून निपीडून काढलेले तेल, त्या वासनेमुळे गंधाने फुलांसारखेच होते; निश्चयाने त्यात सुगंध येतो.

Verse 34

एलालवङ्गकक्कोलजातीफलनिशाकराः जातीपत्रिकया सार्धं स्वतन्त्रा मुखवासकाः

वेलची, लवंग, कक्कोल, जायफळ, कापूर आणि जावित्री—हे सर्व, तसेच प्रत्येक स्वतंत्रपणेही, मुखवासासाठी योग्य आहेत.

Verse 35

कर्पूरं कुङ्कुमं कान्ता मृगदर्पं हरेणुकं कक्कोलैलालवङ्गञ्च जातौ कोशकमेव च

कापूर, कुंकुम, कान्ता, मृगदर्प (कस्तुरी), हरेणुका, कक्कोल, वेलची, लवंग, जायफळ आणि कोशक—ही सर्व सुगंधद्रव्ये म्हणून सांगितली आहेत.

Verse 36

त्वक्पत्रं त्रुटिमुस्तौ च लतां कस्तूरिकं तथा कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रे च जातितः

दालचिनीची साल व तमालपत्र, त्रुटी व मुस्ता, सुगंधी लता (जटामांसी-प्रकार) तसेच कस्तुरी; आणि लवंगाच्या कळ्या (कण्टक) व जायफळाचे फळ व पान—यांची येथे गणना केली आहे.

Verse 37

कटुकञ्च फलं राम कार्षिकाण्युपकल्पयेत् तच्चूर्णे खदिरं सारं दद्यात्तुर्यं तु वासितं

आणि हे राम, कटुक फळ (हरितकी-आदि) करष-प्रमाणाने तयार करावे. त्या चूर्णात खदिरसार चतुर्थांश घालून ते सुगंधित करून (योग्यरीत्या परिपक्व) ठेवावे.

Verse 38

सहकाररसेनास्मात् कर्तव्या गुटिकाः शुभाः मुख न्यस्ताः सुगन्धास्ता मुखरोगविनाशनाः

यातून आंब्याच्या रसाने शुभ गुटिका कराव्यात. तोंडात ठेवल्यावर त्या सुगंधी होतात आणि मुखरोगांचा नाश करतात.

Verse 39

पूगं प्रक्षालितं सम्यक् पञ्चपल्लववारिणा शक्त्या तु गुटिकाद्रव्यैर् वासितं मुखवासकं

सुपारी पाच कोवळ्या पल्लवांनी संस्कारित पाण्याने नीट धुवावी. नंतर शक्तीनुसार गुटिका-द्रव्यांनी ती सुगंधित करावी—ती मुखवासक (मुख-सुगंधक) होते.

Verse 40

कटुकं दन्तकाष्ठञ्च गोमूत्रे वासितं त्र्यहं कृतञ्च पूगवद्राम मुखसौगन्धिकारकं

कटुक द्रव्य आणि दंतकाष्ठ गोमूत्रात तीन दिवस भिजवून, नंतर सुपारीसारखे रूप देऊन—हे राम—ते मुखसौगंधिकारक होते.

Verse 41

त्वक्पथ्ययोः समावंशौ शशिभागार्धसंयुतौ नागवल्लीसमो भाति मुखवासो मनोहरः

दालचिनीची साल व हरितकी समान भाग घेऊन त्यात अर्धा भाग कापूर मिसळल्यास मनोहर मुखवास तयार होतो; तो पानासारखा सुगंध देणारा ठरतो।

Verse 42

कन्दुकञ्चेति ख , छ च दद्यात्तुर्थं तुलोन्मितमिति ट , छ च कक्कोलैलेत्यादिः गुटिकाः शुभा इत्य् अन्तः पाठः घ , ज पुस्तकद्वये नास्ति एवं कुर्यात् सदा स्त्रीणां रक्षणं पृथिवीपतिः न चासां विश्वसेज्जातु पुत्रमातुर्विशेषतः

‘कन्दुकञ्च’—हा ख व छ हस्तलिखितांचा पाठ; ‘तोलून चौथा भाग द्यावा’—हा ट व छचा पाठ; आणि ‘कक्कोल इत्यादी—या गुटिका शुभ’—हा घ व ज परंपरेतील अंतःपाठ असून दोन पुस्तकांत नाही. अशा रीतीने पृथ्वीपतीने सदैव स्त्रियांचे रक्षण करावे; आणि त्यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये—विशेषतः पुत्राच्या मातेच्या बाबतीत।

Verse 43

न स्वपेत् स्त्रीगृहे रात्रौ विश्वासः कृत्रिमो भवेत्

रात्री स्त्रीच्या घरी झोपू नये; तेथील विश्वास कृत्रिम व अविश्वसनीय ठरू शकतो।