Adhyaya 325
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
এই অধ্যায়ত উমা/গৌৰী-পূজাক ভুক্তি আৰু মুক্তি প্ৰদানকাৰী সম্পূৰ্ণ সাধনা-ব্যৱস্থা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে—মন্ত্ৰধ্যান, মণ্ডল-ৰচনা, মুদ্ৰা আৰু হোমসহ। বীজমন্ত্ৰ-নিৰ্মাণৰ সংকেত, বৰ্ণ/জাতি-বিভাগ আৰু ষড়ঙ্গ-সম্পৰ্ক উল্লেখ আছে। প্ৰণৱেৰে আসন স্থাপন, হৃদয়াধাৰিত মূর্তি-ন্যাস, পূজাদ্ৰব্য আৰু সোণ-ৰূপ- কাঠ-শিলা আদি মাধ্যমত প্ৰতিমা-পূজাৰ বিধান দিয়া হৈছে। অব্যক্তক মধ্য/কোণত স্থাপন কৰি পাঁচ পিণ্ডৰ বিন্যাস আৰু দিশ/চক্ৰক্ৰমে দেৱতা-স্থাপন মণ্ডলৰ আচার-ভূগোল সুশৃঙ্খল কৰে। তাৰাৰ বিভিন্ন মূর্তিকল্প (ভুজা, বাহন, হস্তায়ুধ) আৰু সংকেত/হস্তপ্ৰয়োগ বৰ্ণিত; শেষত পদ্ম, টিং, আহ্বানী, শক্তি/যোনি আদি মুদ্ৰাৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু মাপযুক্ত চতুৰস্ৰ মণ্ডল, বিস্তাৰ আৰু দ্বাৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰঙা ফুল অৰ্পণ, উত্তৰাভিমুখ হোম, পূৰ্ণাহুতি, বলি, কুমাৰীভোজন আৰু নৈবেদ্য বিতৰণ আদি আচারনীতি আছে। বৃহৎ জপে বাক্-সিদ্ধিৰ ফল কোৱা হৈছে। শেষত স্বাস্থ্য, দীঘলীয়া আয়ু আৰু অকালমৃত্যু-নিবাৰণৰ বাবে মৃত্যুঞ্জয় কলশ-পূজা আৰু হোমত দ্ৰব্য আৰু মন্ত্ৰসংখ্যা নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अंशकादिर्नाम चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः कर्षकादिकमिति ख , छ च अथ पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गौर्यादिपूजा ईश्वर उवाच सौभाग्यादेरुमापूजां वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां मन्त्रध्यानं मण्डलञ्च मुद्रां होमादिसाधनम्
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘অংশকাদি’ নামৰ ৩২৪তম অধ্যায় সমাপ্ত (খ-ছ পাঠত ‘কৰ্শকাদি’)। এতিয়া ৩২৫তম অধ্যায় ‘গৌৰ্যাদি পূজা’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰে ক’লে—সৌভাগ্যাদি পৰা আৰম্ভ কৰি উমা-পূজা মই ক’ম; ই ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো দান কৰে; লগতে মন্ত্ৰধ্যান, মণ্ডল, মুদ্ৰা আৰু হোমাদি সাধনো।
Verse 2
चित्रभानुं शिवं कालं महाशक्तिसमन्वितम् इडाद्यं परतोद्वृत्य सदेवः सविकारणम्
তেওঁক চিত্ৰভানু, শিৱ আৰু কাল—মহাশক্তিসমন্বিত—ৰূপে ধ্যান/উচ্চাৰ কৰিব লাগে। ইডা আদি পৰা আৰম্ভ কৰি, পৰাত্পৰ উৎসৰ পৰা তাক উদ্ধৃত কৰি, তেওঁ সেদেৱ (দেৱসহ) আৰু সৱিকাৰণ (কাৰণ-আধাৰসহ)।
Verse 3
द्वितीयं द्वारकाक्रान्तं गौरीप्रीतिपदान्वितं चतुर्थ्यन्तं प्रकर्तव्यं गौय्या वै मूलवाचकं
দ্বিতীয় পদটো ‘দ্বাৰকাক্ৰান্ত’ ৰূপে গ্ৰহণ কৰিব লাগে। তাক ‘গৌৰীৰ প্ৰীতি’ বুজোৱা পদৰ সৈতে সংযোগ কৰি চতুৰ্থী (দাতিভ) বিভক্ত্যন্ত কৰিব লাগে। ‘গৌয়্যা’ক মূলবাচক শব্দ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 4
ॐ ह्रीं सः शौं गौर्यै नमः तत्रार्णत्रितयेनैव जातियुक्तं षडङ्गुलम् आसनं प्रणवेणैव मूर्तिं वै हृदयेन तु
মন্ত্ৰ—‘ॐ হ্ৰীং সঃ শৌং—গৌৰ্যৈ নমঃ’। তাত অক্ষৰত্রয় দ্বাৰাই জাতিযুক্ত ছয় অঙ্গুল পৰিমিত আসন প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। কেৱল প্ৰণৱ (ওঁ) দ্বাৰা মূৰ্তি স্থাপন কৰি, হৃদয়-মন্ত্ৰে ন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 5
उदकाञ्च तथा कालं शिववीजं समुद्धरेत् प्राणं दीर्घस्वराक्रान्तं षडङ्गं जातिसंयुतम्
একেদৰে ‘উদক’ আৰু ‘কাল’ৰ মন্ত্ৰৰূপ উদ্ধাৰ কৰিব লাগে আৰু শিৱ-বীজো নিষ্কাশন কৰিব লাগে। সেই বীজ প্ৰাণযুক্ত, দীৰ্ঘস্বৰাক্ৰান্ত, ষড়ঙ্গসহিত আৰু জাতিসংযুক্ত ৰূপে গ্ৰহণীয়।
Verse 6
आसनं प्रणवेनात्र मूर्तिन्यासं हृदाचरेत् यामलं कथितं वत्स एकवीरं वदाम्य् अथ
ইয়াত প্ৰণৱ (ওঁ) দ্বাৰা আসন স্থাপন কৰি, তাৰ পাছত হৃদয়-মন্ত্ৰে মূৰ্তিন্যাস আচৰণ কৰিব লাগে। হে বৎস, যামল কোৱা হ’ল; এতিয়া মই একবীৰাৰ কথা ক’ম।
Verse 7
व्यापकं सृष्टिसंयुक्तं वह्निमायाकृशानुभिः शिवशक्तिमयं वीजं वीजं हृदयादिविवर्जितं
এই বীজ সৰ্বব্যাপক আৰু সৃষ্টিৰ সৈতে সংযুক্ত; বহ্নি, মায়া আৰু ‘কৃশানু’ (বাণীগত অগ্নিশক্তি) দ্বাৰা গঠিত। ই শিৱ-শক্তিময় আৰু হৃদয়াদি (স্থূল) ন্যাসৰ পৰা বিবর্জিত।
Verse 8
गौरीं यजेद्धेमरूप्यां काष्ठजां शैलजादिकां पञ्चपिण्डां तथाव्यक्तां कोणे मध्ये तु पञ्चमं
গৌৰীৰ পূজা সোণ বা ৰূপৰ প্ৰতিমাৰে, অথবা কাঠ, শিলা আদি বস্তুৰে নিৰ্মিত মূৰ্তিৰে কৰিব লাগে। অব্যক্তসহ পাঁচটা পিণ্ড চাৰিও কোণত স্থাপন কৰি পঞ্চমটো মাজত স্থাপন কৰিব।
Verse 9
ललिता सुभगा गौरी क्षोभणी चाग्नितः क्रमात् पञ्चमी इति ञ वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना वृत्ते पूर्वादितो यजेत्
অগ্নি-দিশাৰ পৰা ক্ৰমে ললিতা, সুভগা, গৌৰী আৰু ক্ষোভণীক পূজা কৰিব; পঞ্চমীক ‘ঞ’ বুলি কোৱা হৈছে। বৃত্ত-ব্যৱস্থাত পূব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বামা, জ্যেষ্ঠা, ক্রিয়া আৰু জ্ঞানাক পূজা কৰিব।
Verse 10
सपीठे वामभागे तु शिवस्याव्यक्तरूपकम् व्यक्ता द्विनेत्रा त्र्यक्षरा शुद्धा वा शङ्करान्विता
পীঠৰ ওপৰত শিৱৰ বাওঁফালে অব্যক্ত ৰূপ ধ্যান কৰিব। ব্যক্ত ৰূপত তেওঁ দ্বিনেত্ৰী, ত্ৰ্যক্ষৰী (মন্ত্ৰস্বৰূপ), শুদ্ধা আৰু শংকৰৰ সৈতে যুক্ত।
Verse 11
पीठपद्मद्वयं तारा द्विभुजा वा चतुर्भजा सिंहस्था वा वृकस्था वा अष्टाष्टादशसत्करा
তাৰাক দ্বিপদ্ম-পীঠত আসীন ৰূপে ধ্যান কৰিব। তেওঁ দ্বিভুজা বা চতুৰ্ভুজা হ’ব পাৰে; সিংহস্থ বা বৃকস্থ (নেকড়ে-আসীন) হ’ব পাৰে; আৰু তেওঁৰ আঠ বা আঠাৰটা শুভ হস্ত থাকিব পাৰে।
Verse 12
स्रगक्षसूत्रकलिका गलकोत्पलपिण्डिका शरं धनुर्वा सव्येन पाणिनान्यतमं वहत्
তেওঁ স্ৰগ্ (মালা), ৰুদ্ৰাক্ষ-সূত্ৰ, কলিকা-অলংকাৰ, গলক (কণ্ঠাভৰণ) আৰু উৎপল-পিণ্ডিকা ধাৰণ কৰে। আৰু বাওঁ হাতে শৰ বা ধনু, অথবা অন্য কোনো অস্ত্ৰ বহন কৰে।
Verse 13
वामेन पुस्तताम्बूलदण्डाभयकमण्डलुम् गणेशदर्पणेष्वासान्दद्यादेकैकशः क्रमात्
বাওঁ হাতে ক্ৰমে একে একে গণেশ-মূর্তিত পুথি, তাম্বূল, দণ্ড, অভয়-মুদ্ৰা আৰু কমণ্ডলু; লগতে দৰ্পণ আৰু ধনু বিন্যাস কৰিব।
Verse 14
व्यक्ताव्यक्ताथवा कार्या पद्ममुद्रा स्मृतासने तिङ्गमुद्रा शिवस्योक्ता मुदा चावाहनी द्वयोः
স্মৃত আসনত বহি দেৱতাৰ ব্যক্ত বা অব্যক্ত ৰূপৰ বাবে পদ্ম-মুদ্ৰা কৰিব লাগে। তিঙ্গ-মুদ্ৰা শিৱৰ বুলি কোৱা হৈছে; আৰু আৱাহনী-মুদ্ৰা উভয়ৰ বাবে কৰণীয়।
Verse 15
शक्तिमुद्रा तु योन्याख्या चतुरस्रन्तु मण्डलं चतुरस्रं त्रिपत्राब्जं मध्यकोष्ठचतुष्टये
শক্তি-মুদ্ৰাক যোনি-মুদ্ৰা বুলিও কোৱা হয়। মণ্ডল চতুৰস্ৰ হ’ব; তাৰ ভিতৰত পুনৰ এটা চতুৰস্ৰ আঁকি, মধ্যৰ চাৰিটা কোষ্ঠত ত্ৰিপত্ৰ পদ্ম স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 16
त्र्यश्रोर्धे चार्धचन्द्रस्तु द्विपदं द्विगुणं क्रमात् द्विगुणं द्वारकण्ठन्तु द्विगुणादुपकण्ठतः
ত্র্যশ্ৰ অংশৰ ওপৰত অৰ্ধচন্দ্ৰ বিধান কৰা হৈছে। তাৰ পিছত মাপ দুটা পদ; তাৰ পাছত ক্ৰমে প্ৰতিটো পৰৱৰ্তী অংগ দ্বিগুণ কৰিব লাগে। দ্বাৰকণ্ঠ পূৰ্ব মাপৰ দ্বিগুণ, আৰু উপকণ্ঠ তাৰো দ্বিগুণ।
Verse 17
द्वारत्रयं त्रयं दिक्षु अथ वा भद्रके यजेत् स्थण्डिले वाथ संस्याप्य पञ्चगव्यामृतादिना
দিশসমূহত তিনিটাকৈ দ্বাৰ বিন্যাস কৰিব; অথবা ভদ্ৰক-আলেখত পূজা কৰিব। নতুবা স্থণ্ডিলত স্থাপন কৰি পঞ্চগব্য, অমৃত আদি দ্ৰব্যেৰে সংস্কাৰ/অভিষেক কৰিব।
Verse 18
रक्तपुष्पाणि देयानि पूजयित्वा ह्य् उदङ्मुखः शतं हुत्वामृताज्यञ्च पूर्णादः सर्वसिद्धिभाक्
ৰক্তবৰ্ণ পুষ্প অৰ্ঘ্য কৰি পূজা সম্পন্ন কৰি উত্তৰমুখে স্থিত হৈ অমৃতসম ঘৃতৰে শত আহুতি দিব; তাৰপিছত পূৰ্ণাহুতি কৰিলে সৰ্বসিদ্ধি লাভ হয়।
Verse 19
बलिन्दत्वा कुमारीश् च तिस्रो वा चाष्ट भोजयेत् नैवेद्यं शिवभक्तेषु दद्यान्न स्वयमाचरेत्
প্ৰথমে বলি দান কৰি তিন বা আঠ কুমাৰীলৈ ভোজন কৰাব। নৈবেদ্য শিৱভক্তসকলৰ মাজত বিতৰণ কৰিব, নিজে নাখাব।
Verse 20
सिंहस्थावाह्यसिंहस्थेति ख , छ , ञ , ट च स्त्रियो वाष्ट च भोजयेदिति ख , छ च कन्यार्थौ लभते कन्यां अपुत्रः पुत्रमाप्नुयात् दुर्भगा चैव सौभाग्यं राजा राज्यं जयं रणे
“সিংহস্থাবাহ্যসিংহস্থে” মন্ত্রৰ সৈতে খ, ছ, ঞ, ট বৰ্ণ জপ কৰি আৰু “স্ত্ৰীসকল আৰু আঠজনক ভোজন কৰাব” এই বিধি মানিলে—কন্যাৰ্থীয়ে কন্যা পায়, অপুত্ৰে পুত্ৰ পায়, দুর্ভাগ্যৱতীয়ে সৌভাগ্য পায়, আৰু ৰজাই ৰাজ্য আৰু ৰণত জয় পায়।
Verse 21
अष्टलक्षैश् च वाक्सिद्धिर्देवाद्या वशमाप्नुयुः न निवेद्य न चास्नीयाद्वामहस्तेन चार्चयेत्
অষ্টলক্ষ জপে বাক্সিদ্ধি লাভ হয় আৰু দেবাদিও বশ হয়। নিবেদন/নৈবেদ্য অৰ্পণ নকৰিব, আহাৰো নকৰিব; আৰু বাওঁ হাতে পূজা নকৰিব।
Verse 22
अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः मृत्युञ्चयार्चनं वक्ष्ये पूजयेत् कलसोदरे
অষ্টমী, চতুৰ্দশী আৰু বিশেষকৈ তৃতীয় তিথিত মই মৃত্যুঞ্জয়-অর্চনাৰ বিধান ক’ম; পবিত্ৰ কলসৰ ভিতৰত (উদৰত) স্থাপন কৰি পূজা কৰিব।
Verse 23
हूयमानञ्च प्रणवो मूर्तिरोजस ईदृशं मूलञ्च वौषडन्तेन कुम्भमुद्रां प्रदर्शयेत्
আহুতি দিওঁতে প্ৰণৱ (ওঁ) উচ্চাৰণ কৰি বলবত্তাৰে তেনেদৰে মূৰ্তিৰূপ প্ৰকাশ কৰিব। তাৰ পিছত মূলমন্ত্ৰ “বৌষট্”ৰে সমাপ্ত কৰি কুম্ভমুদ্ৰা প্ৰদৰ্শন কৰিব।
Verse 24
होमयेत् क्षीरदुर्वाज्यममृताञ्च पुनर्नवाम् पायसञ्च पुराडाशमयुतन्तु जपेन्मनुं
দুধ, দূৰ্বা আৰু ঘিঁউৰে, লগতে অমৃতা (গুড়ূচী) আৰু পুনৰ্ণৱাৰে; আৰু পায়স আৰু পুরোডাশ (যজ্ঞপিঠা)ৰে হোম কৰিব। তাৰ পিছত মন্ত্ৰ দহ হাজাৰবাৰ জপ কৰিব।
Verse 25
चतुर्मुखं चतुर्वाहुं द्वाभ्याञ्च कलसन्दधत् वरदाभयकं द्वाभ्यां स्नायाद्वैकुम्भमुद्रया
দেৱতা/প্ৰতিমাক চতুৰ্মুখ আৰু চতুৰ্বাহু ৰূপে ধৰি স্নান কৰাব—দুই হাতে কলস ধৰি/স্থাপন কৰি, অন্য দুই হাতে বৰদ আৰু অভয় মুদ্ৰা প্ৰদৰ্শন কৰিব; বৈকুম্ভমুদ্ৰাত স্নান সম্পন্ন কৰিব।
Verse 26
आरोग्यैश् चर्यदीर्घायुरौषधं मन्त्रितं शुभम् अपमृत्युहरो ध्यातः पूजितो ऽद्भुत एव सः
মন্ত্ৰসিদ্ধ শুভ ঔষধে আৰোগ্য, সদাচাৰ আৰু দীঘলীয়া আয়ু প্ৰদান কৰে। ধ্যান আৰু পূজাৰে ই অপমৃত্যু (অকাল মৃত্যু) নাশ কৰে—নিশ্চয়েই ইয়াৰ ফল অদ্ভুত।
Frequently Asked Questions
The chapter states: “ॐ ह्रीं सः शौं गौर्यै नमः” (Oṃ Hrīṃ Saḥ Śauṃ Gauryai Namaḥ) as the operative Gaurī salutation-mantra.
It explicitly integrates mantra-dhyāna, maṇḍala construction, mudrā practice, nyāsa (including hṛdaya-based mūrti-nyāsa), and homa—ending with pūrṇāhuti and regulated distribution of naivedya.
Red flowers are offered; worship is performed facing north; a hundred oblations are made with “nectar-like” ghee, followed by pūrṇāhuti for siddhi attainment.
It frames Umā-pūjā as bhukti-mukti-dā (granting enjoyment and liberation) while giving concrete procedures (mantra, maṇḍala, mudrā, homa, social offerings) that align ritual efficacy with disciplined, dharmic conduct.
It is presented as apamṛtyu-hara (removing untimely death) and as supporting health and long life, performed as kalaśa-internal worship with homa substances and a stated japa count.