Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
এই অধ্যায়ত ৰুদ্ৰ-শান্তি সম্পৰ্কীয় কৰ্ম-তত্ত্বৰ অংশ সমাপ্ত হয়। ভয়ংকৰ ৰুদ্ৰশক্তিক মঙ্গলময় সমতা-অৱস্থাৰ সৈতে সামঞ্জস্য কৰি শমন কৰাৰ শান্তি-ধাৰণা ইয়াত বৰ্ণিত। অগ্নি পুৰাণৰ মন্ত্রশাস্ত্ৰ প্ৰবাহত এই শান্তিবিধান ভক্তি আৰু প্ৰয়োগ-কৌশলৰ মাজৰ সেঁতু: সাধকে ৰুদ্ৰক কেৱল স্তৱ্য দেৱতা বুলি নহয়, সঠিক বিধিৰে সম্পন্ন ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা সমৰস কৰিবলগীয়া শক্তি হিচাপে আশ্ৰয় কৰে। অধ্যায়ৰ স্থান শমন আৰু স্থিতি (শান্তি)ৰ পাছত পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহত অধিক সূক্ষ্ম তান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু মন্ত্র-যন্ত্ৰণা/ইঞ্জিনিয়াৰিং দিশলৈ গতি হোৱাৰ সংকেত দিয়ে। অগ্নেয় বিদ্যাৰ বিশ্বকোষীয় যুক্তিত শান্তি পৃথক ভক্তিক্ৰিয়া নহয়; ই মন্ত্রসিদ্ধিৰ ভিত্তিমূলক কাৰ্য—সাধক, যজ্ঞস্থান আৰু সূক্ষ্ম পৰিবেশক কালনিয়ম, তত্ত্ব-সম্পৰ্ক আৰু পৰম্পৰা-চিহ্ন আদি পৰৱৰ্তী বিধানৰ বাবে সাজু কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रुद्रशान्तिर्नाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अंशकादिः ईश्वर उवाच रुद्राक्षकटकं धार्यं विषमं सुसमं दृडम् एकत्रिपञ्चवदनं यथालाभन्तु धारयेत्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ৰুদ্ৰ-শান্তি’ নামৰ তিনিশ চৌব্বিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘অংশকাদি’ বিষয়ক তিনিশ পঁচিশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ঈশ্বৰে ক’লে—ৰুদ্ৰাক্ষৰ মণিৰ কঙ্কণ ধাৰণ কৰিব লাগে; সি অসমান হওক বা সুসম, কিন্তু দৃঢ় হ’ব লাগে। এক, তিন বা পাঁচ মুখীয়া ৰুদ্ৰাক্ষ যথালাভ ধাৰণ কৰিব।
Verse 2
द्विचतुःषण्मुखं शस्तमव्रणं तीव्रकण्ठकं दक्षवाहौ शिखादौ च धारयेच्चतुराननं
দুই, চাৰি বা ছয় মুখীয়া প্ৰশংসিত দেৱৰূপক অব্ৰণ, নিৰ্দোষ আৰু তীক্ষ্ণ কণ্ঠযুক্ত বুলি ধ্যান/স্থাপন কৰিব লাগে। লগতে চতুৰানন (ব্ৰহ্মা) ৰূপ ডান বাহুত আৰু শিখা আদি ঊৰ্ধ্ব স্থানত ধাৰণ/স্থাপন কৰিব।
Verse 3
अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी अस्नातः स्नातको भवेत् हैमी वा मुद्रिका धार्या शिवमन्त्रेण चार्च्य तु
যি অব্ৰহ্মচাৰী হওক বা ব্ৰহ্মচাৰী হওক, আৰু যিয়ে এতিয়াও স্নান-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰা নাই, সিও স্নাতক সমান হয়। সোণৰ মুদ্ৰিকা (আঙুঠি) ধাৰণ কৰি শিৱমন্ত্ৰেৰে (সেইটো/শিৱক) অর্চনা কৰিব লাগে।
Verse 4
कार्येति ख शिवः शिखा तथा ज्योतिः सवित्रश्चेतिगोचराः गोचरन्तु कुलं ज्ञेयं तेन लक्ष्यस्तु दीक्षितः
‘কাৰ্য’, ‘খ’, ‘শিৱ’, ‘শিখা’, ‘জ্যোতিঃ’ আৰু ‘সবিতৃ’—এইবোৰক ‘গোচৰ’ (কাৰ্যসূচক সংকেত) বুলি ধৰা হয়। গোচৰসমূহৰ দ্বাৰা কুল/পৰম্পৰা চিনাক্ত হয়; তাৰেই জৰিয়তে দীক্ষিতজনৰ যথাযথ পৰিচয় স্থিৰ হয়।
Verse 5
प्राजापत्यो महीपालः कपोतो ग्रन्थिकः शिवे कुटिलाश् चैव वेतालाः पद्महंसाः शिखाकुले
শিৱৰ (পৰিষদ/লোক)ত প্ৰাজাপত্য, মহীপাল, কপোত, গ্ৰন্থিক; তদ্ৰূপ কুটিল আৰু বেতাল; আৰু শিখা-কুলত পদ্মহংস (নামক) আছে।
Verse 6
धृतराष्ट्रा वकाः काका गोपाला ज्योतिसंज्ञके कुटिका साठराश् चैव गुटिका दण्डिनो ऽपरे
জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ প্ৰযুক্তিগত পৰিভাষাত এই নামসমূহ ব্যৱহাৰ হয়—ধৃতৰাষ্ট্ৰা, বক (বগলা), কাক (কাউ), গোপাল; তদ্ৰূপ কুটিকা আৰু সাঠৰ; আৰু আন কিছুমান গুটিকা আৰু দণ্ডিন বুলি জনা যায়।
Verse 7
सावित्री गोचरे चैवमेकैकस्तु चतुर्विधः सिद्धाद्यंशकमाख्यास्ये येन मन्त्रःसुसिद्धिदः
এইদৰে সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী)-ৰ গোচৰ/প্ৰয়োগক্ষেত্ৰত প্ৰতিটো সাধনা চাৰিধৰণৰ। ‘সিদ্ধি’ আদি অংশসমূহ মই ব্যাখ্যা কৰিম, যাৰ দ্বাৰা মন্ত্র সম্পূৰ্ণ সিদ্ধিদায়ক হয়।
Verse 8
भूमौ तु मातृका लेख्याः कूटषण्डाववर्जिताः मन्त्राक्षराणि विश्लिष्य अनुस्वारं नयेत् पृथक्
ভূমিত মাতৃকা (বৰ্ণমালা/বীজাক্ষৰ-ক্রম) লিখিব লাগে, কূট আৰু ষণ্ড গোট বর্জন কৰি। মন্ত্রাক্ষৰসমূহ পৃথক কৰি বিশ্লেষণ কৰি অনুস্বৰ (ং) পৃথকে স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 9
साधकस्य तु या संज्ञा तस्या विश्लेषणं चरेत् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते साधकार्णानि योजयेत्
সাধকৰ যি সংজ্ঞা (দীক্ষা-নাম) আছে, তাক অক্ষৰ-বিভাজন কৰি বিশ্লেষণ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত মন্ত্রৰ আৰম্ভণি আৰু শেষত সাধকৰ অক্ষৰসমূহ যথাযথভাৱে যোগ কৰিব লাগে।
Verse 10
सिद्धः साध्यः सुशिद्धो ऽरिः संज्ञातो गणयेत् क्रमात् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते सिद्धिदः स्याच्छतांशतः
‘সিদ্ধ’, ‘সাধ্য’, ‘সু-সিদ্ধ’ আৰু ‘অৰি’—এই সংজ্ঞাসমূহ চিনাক্ত কৰি ক্ৰমে গণনা কৰিব লাগে। মন্ত্রৰ আৰম্ভণি আৰু শেষত এইবোৰ স্থাপন কৰিলে মন্ত্র শতগুণ ফলদায়ী সিদ্ধিদায়ক হয়।
Verse 11
सिद्धादिश्चान्तसिद्धश् च तत्क्षणादेव सिध्यति सुसिद्धादिः सुसिद्धन्तःसिद्धवत् परिकल्पयेत्
যি মন্ত্ৰৰ আৰম্ভ ‘সিদ্ধ’ আৰু অন্ত ‘শান্ত-সিদ্ধ’, সি তৎক্ষণাৎ সিদ্ধ হয়। তদ্ৰূপ ‘সু-সিদ্ধ’ৰে আৰম্ভ আৰু ‘সু-সিদ্ধান্ত’ৰে সমাপ্ত মন্ত্ৰকো সিদ্ধ-মন্ত্ৰৰ দৰে পৰিকল্পনা কৰিব লাগে।
Verse 12
अरिमादौ तथान्ते च दूरतः परिवर्जयेत् सिद्धः सुसिद्धश् चैकार्थे अरिः साध्यस्तथैव च
‘অৰি’ শব্দ/ধ্বনিক আৰম্ভত আৰু অন্তত দূৰে ৰাখি বর্জন কৰিব লাগে। একাৰ্থে ‘সিদ্ধ’ আৰু ‘সু-সিদ্ধ’ কোৱা হয়; তদ্ৰূপ ‘অৰি’ আৰু ‘সাধ্য’ও তেনেদৰে নিৰ্দেশিত।
Verse 13
आदौ सिद्धः स्थितो मन्त्रे तदन्ते तद्वदेव हि मध्ये रिपुसहस्राणि न दोषाय भवन्ति हि
মন্ত্ৰত যদি ‘সিদ্ধ’ উপাদান আৰম্ভত স্থাপন কৰা হয় আৰু তদ্ৰূপ অন্ততো স্থাপন কৰা হয়, তেন্তে মাজত শত্ৰুৰ সহস্ৰ সহস্ৰ (বিঘ্ন) থাকিলেও দোষ নহয়।
Verse 14
मायाप्रसादप्रणवेनांशकः ख्यातमन्त्रके ब्रह्मांशको ब्रह्मविद्या विष्ण्वङ्गो वैष्णवःस्मृतः
প্ৰসিদ্ধ মন্ত্ৰবৰ্গত, প্ৰণৱ (ॐ) সহ ‘মায়া’ আৰু ‘প্ৰসাদ’ বীজযুক্ত মন্ত্ৰক ‘অংশক’ মন্ত্ৰ বোলা হয়। যি ব্ৰহ্মাৰ অংশ, সি ‘ব্ৰহ্মবিদ্যা’; আৰু যি বিষ্ণুৰ অংগ, সি স্মৃতিত ‘বৈষ্ণৱ’ বুলি স্মৰিত।
Verse 15
विष्ण्वंश इति ञ रुद्रांशको भवेद्वीर इन्द्रांशश्चेश्वरप्रियः नागांशो नागस्तब्धाक्षो यक्षांशो भूषणप्रियः
বিষ্ণুৰ অংশ/বংশ ‘ঞ’ বৰ্ণেৰে সূচিত। ৰুদ্ৰাংশধাৰী বীৰ হয়; ইন্দ্ৰাংশধাৰী ঈশ্বৰপ্ৰিয় (আৰু ঈশ্বৰভক্ত) হয়। নাগাংশধাৰী নাগসদৃশ স্থিৰ, নিমেষহীন দৃষ্টিসম্পন্ন; যক্ষাংশধাৰী অলংকাৰপ্ৰিয় হয়।
Verse 16
गन्धर्वांशो ऽतिगीतादि भीमांशो राक्षसांशकः दैर्यांशः स्याद् युद्धकार्यो मानी विद्याधरांशकः
যাৰ ভিতৰত গন্ধৰ্ব-তত্ত্বৰ অংশ থাকে, সি গীত আদি বিদ্যাত অতি নিপুণ হয়। ভীম-অংশধাৰী ব্যক্তি ৰাক্ষস-স্বভাৱৰ অংশী হয়। দৈৰ্য-অংশযুক্ত জন যুদ্ধকাৰ্যৰ বাবে যোগ্য। আৰু যি মানী (উচ্চচিত্ত), সি বিদ্যাধৰ-অংশৰ অংশী বুলি গণ্য।
Verse 17
पिशाचांशो मलाक्रान्तो मन्त्रं दद्यान्निरीक्ष्य च मन्त्र एकात् फडन्तः स्यात् विद्यापञ्चाशतावधि
যদি কোনো ব্যক্তি পিশাচ-প্ৰভাৱত পীড়িত হৈ মল/অশুচিতাৰে আচ্ছন্ন হয়, তেন্তে তাক নিৰীক্ষণ কৰি মন্ত্ৰ-প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। প্ৰথম মন্ত্ৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ‘ফট্’ উচ্চাৰণত সমাপ্ত হ’ব; আৰু বিদ্যা-মন্ত্ৰ পঞ্চাশ পৰ্যন্ত থাকিব।
Verse 18
बाला विंशाक्षरान्ता च रुद्रा द्वाविंशगायुधा तत ऊर्ध्वन्तु ये मन्त्रा दृद्धा यावच्छतत्रयं
বালা-মন্ত্ৰ বিশ অক্ষৰত সম্পূৰ্ণ হয়। ৰুদ্ৰা-মন্ত্ৰ বাইশ (অক্ষৰ-ৰূপ) আয়ুধে সজ্জিত বুলি কোৱা হয়। এই দুটাৰ ওপৰত থকা দৃঢ়/প্ৰতিষ্ঠিত মন্ত্ৰসমূহ সৰ্বাধিক তিনশ অক্ষৰলৈকে বিস্তৃত হয়।
Verse 19
अकारादिहकारन्ताः क्रमात् पक्षौ सितासितौ अनुस्वारविसर्गेण विना चैव स्वरा दश
‘অ’ৰ পৰা ‘হ’লৈ ক্ৰমে দুটা পক্ষ—শ্বেত (সিত) আৰু কৃষ্ণ (অসিত)। আৰু অনুস্বাৰ আৰু বিসৰ্গ বাদ দিলে স্বৰ দহটা।
Verse 20
ह्रस्वाः शुक्ला दीर्घाः श्यामांस्तिथयःप्रतिपम्मुखाः उदिते शान्तिकादीनि भ्रमिते वश्यकादिकम्
প্ৰতিপদাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তিথিসমূহ দুটা প্ৰকাৰ—শুক্ল (উজ্জ্বল) তিথি ‘হ্ৰস্ব’ আৰু কৃষ্ণ/শ্যাম (অন্ধকাৰ) তিথি ‘দীৰ্ঘ’ বুলি কোৱা হয়। তিথি উদিত অৱস্থাত শান্তি আদি কৰ্ম বিধেয়; আৰু তিথি ভ্ৰমিত/বিকৃত অৱস্থাত বশ্য আদি প্ৰয়োগ কৰণীয়।
Verse 21
भ्रामिते सन्धयो द्वेषोच्चाटने स्तम्भने ऽस्तकम् इहावाहे शान्तिकाद्यं पिङ्गले कर्षणादिकम्
ভ্ৰামিত-মণ্ডলত সন্ধি (মিলন/সমাধান) কৰ্ম নিৰ্দিষ্ট। দ্বেষ–উচ্চাটন ৰূপত স্তম্ভন (নিশ্চল কৰা) কৰ্ম বিধেয়। ইয়াত আৱাহনত শান্তি আদি শান্তিক কৰ্ম; আৰু পিঙ্গল ৰূপত কৰ্ষণাদি আকর্ষণ-ক্রিয়া কোৱা হৈছে।
Verse 22
मारणोच्चाटनादीनि विषुवे पञ्चधा पृथक् अधरस्य गृहे पृथ्वी ऊर्ध्वे तेजो ऽन्तरा द्रवः
মাৰণ, উচ্চাটন আদি কৰ্ম বিষুৱকালত পাঁচ ভাগে পৃথককৈ বিন্যাস কৰিব লাগে। অধঃ ‘গৃহ’ত পৃথিৱী; ঊৰ্ধ্বত তেজ (অগ্নি); আৰু মধ্যত দ্ৰৱ তত্ত্ব (জল) অৱস্থিত।
Verse 23
रन्ध्रपार्श्वे वहिर्वायुः सर्वं व्याप्य महेश्वरः स्तम्भनं पार्थिवे शान्तिर्जले वश्यादि तेजसे वायौ स्याद् भ्रमणं शून्ये पुण्यं कालं समभ्यसेत्
ৰন্ধ্ৰৰ পাৰ্শ্বত বহিৰ্বায়ু প্ৰবৃত্ত হয়; সৰ্বং ব্যাপি মহেশ্বৰ অৱস্থিত। পাৰ্থিৱ তত্ত্বত স্তম্ভন, জল তত্ত্বত শান্তি, তেজ তত্ত্বত বশ্যাদি, বায়ু তত্ত্বত ভ্ৰমণ কৰ্ম হয়। শূন্য (আকাশ) তত্ত্বত পুণ্য—কালসাধনা অনুশীলন কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
The chapter’s emphasis is the ritual function of śānti as a stabilizing operation—positioned as a prerequisite layer before advanced mantra classifications and operational rites are introduced.
By framing Rudra’s power as something to be reconciled through dharmic rite, it cultivates inner steadiness and ritual readiness—supporting both protective worldly outcomes and disciplined spiritual progress.