Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
এই অংশত পূৰ্বৱৰ্তী এককৰ সমাপ্তি-কলফন সংৰক্ষিত আছে আৰু অধ্যায় ৩০১ক ‘সূৰ্যাৰ্চন’ (সূৰ্য-পূজা) বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। আগ্নেয় শিক্ষাপ্ৰবাহত সূৰ্যোপাসনা ঋত/ধৰ্ম আৰু কৰ্মসিদ্ধিৰ মাজত সেতুস্বৰূপ; সূৰ্যক কাল-নিয়ন্তা, প্ৰাণশক্তি আৰু প্ৰজ্ঞা-প্ৰকাশদাতা হিচাপে আহ্বান কৰা হয়। এই সংযোগে সাধকক পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ অধিক প্ৰযুক্তিমূলক মন্ত্ৰ-প্ৰয়োগ, হোম-বিধি আদিৰ বাবে শুদ্ধি, অধিকাৰ আৰু শক্তি-সমন্বয়ৰে প্ৰস্তুত কৰে; পুৰাণৰ পদ্ধতি অনুসাৰে ভক্তি তান্ত্ৰিক কৰ্মবিজ্ঞানৰ পৰা পৃথক নহয়, বৰং তাৰ আধাৰ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सूर्यार्चनं नाम त्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानामन्त्राः अग्निर् उवाच वाक्कर्मपार्श्वयुक्शुक्रतोककृते मतो प्लवः हुतान्ता देशवर्णेयं विद्या मुख्या सरस्वती
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘সূৰ্যাৰ্চন’ নামৰ ত্ৰিশতম শততম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া পৰৱৰ্তী (একাধিক ত্ৰিশতম শততম) ‘নানামন্ত্ৰ’ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। অগ্নি ক’লে—বাক্ আৰু কৰ্মৰ সিদ্ধি, সহায়ক উপাঙ্গসহ, আৰু শুক্ৰ-তোক (সন্ততি) তথা প্ৰাণবল লাভৰ বাবে ‘প্লৱ’ নামৰ ৰক্ষামন্ত্ৰ-প্ৰয়োগ নিৰ্ধাৰিত। হোমান্ত পৰ্যন্ত বৰ্ণনীয় এই বিদ্যা মুখ্য; ইয়াই সৰস্বতী।
Verse 2
धार्य चेति ख विद्युत्पातविधाविति घ , ज , ञ , ट च अक्षाराशी वर्णलक्षं जपेत् समतिमान् भवेत् अत्रिः सवह्निर्वामाक्षिविन्दुरिन्द्राय हृत्परः
বিদ্যুৎপাত-বিধিত ‘ধাৰ্য’ সহ ‘খ’ আৰু ‘ঘ, জ, ঞ, ট’ এই অক্ষৰ-ৰাশি জপ কৰিব লাগে। এই অক্ষৰ-সংগ্ৰহ এক লক্ষবাৰ জপ কৰিলে মন সম আৰু বুদ্ধি স্থিৰ হয়। ঋষি অত্রি, শক্তি অগ্নি, লক্ষণ বাওঁ চকুত বিন্দু, দেবতা ইন্দ্ৰ আৰু বিনিয়োগ হৃদয়ত।
Verse 3
वज्रपद्मधरं शक्रं पीतमावाह्य पूजयेत् नियुतं होमयेदाज्यतिलांस्तेनाभिषेचयेत्
বজ্ৰ আৰু পদ্ম ধাৰণ কৰা পীতবৰ্ণ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক আহ্বান কৰি পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পাছত ঘৃত আৰু তিলৰে নিয়ুত সংখ্যাত হোম কৰি; সেইদ্বাৰা অভিষেক কৰিব লাগে।
Verse 4
नृपादिर्भ्रष्टरज्यादीन्राज्यपुत्रादिमाप्नुयात् हृल्लेखा शक्तिदेवाख्या दोषाग्निर्दण्डिदण्डवान्
ৰাজ্যচ্যুত ৰজা আদি পুনৰায় ৰাজ্য, ৰাজপুত্ৰ আদি লাভ কৰিব পাৰে। (ইয়াৰ) ‘হৃল্লেখা, শক্তি, দেবাখ্যা, দোষাগ্নি, দণ্ডিন/দণ্ডবান’ নামৰ লক্ষণসমূহে সূচনা কৰে।
Verse 5
शिवमिष्ट्वा जपेच्छक्तिमष्टम्यादिचतुर्दशीं चक्रपाशाङ्कुशधरां साभयां वरदायिकां
প্ৰথমে শিৱৰ পূজা কৰি অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত শক্তিৰ জপ কৰিব লাগে; তেওঁক চক্ৰ, পাশ আৰু অঙ্কুশধাৰিণী, অভয়দায়িনী আৰু বৰদায়িনী ৰূপে ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 6
होमादिना च सौभाग्यं कवित्वं पुरवान् भवेत् ॐ ह्रीं ॐ नमः कामाय सर्वजनहिताय सर्वजनमोहनाय प्रज्वलिताय सर्वजनहृदयं ममात्मगतं कुरु ॐ एतज्जपादिना मन्त्रओ वशयेत् सकलं जगत्
হোম আদি ক্ৰিয়াৰে সৌভাগ্য লাভ হয়; কবিত্ব জাগে আৰু পুৰ-সমৃদ্ধি (নগৰ-সম্পদ)ও সিধে। মন্ত্র: “ওঁ হ্ৰীং। ওঁ নমঃ কামায় সৰ্বজনহিতায় সৰ্বজনমোহনায় প্ৰজ্বলিতায় সৰ্বজনহৃদয়ং মমাত্মগতং কুরু। ওঁ।” এই মন্ত্রৰ জপ আদি দ্বাৰা সমগ্ৰ জগত বশীভূত হয়।
Verse 7
ॐ ह्रीं चामुण्डे अमुकन्दह पच मम वशमानय ठ वशीकरणकृन्मन्त्रश्चामुण्डायाः प्रकीर्तितः फलत्रयकषायेण वराङ्गं क्षालयेद्वशे
ॐ হ্ৰীং—হে চামুণ্ডে! ‘অমুক’ক দহ, পচ, মোৰ বশলৈ আন—‘ঠ’! এইটো চামুণ্ডাৰ বশীকৰণ-মন্ত্ৰ বুলি প্ৰকীৰ্তিত। বশীকৰণাৰ্থে ত্ৰিফলা-কষায়ে শ্ৰেষ্ঠ অংগ/দেহ ধুই ল’ব লাগে।
Verse 8
अश्वगन्धायवैः स्त्री तु निशाकर्पूरकादिना पिप्पलीतण्डुलान्यष्टौ मरिचानि च विंशतिः
স্ত্ৰীৰ বাবে অশ্বগন্ধা আৰু যৱৰ সৈতে নিশা (হালধি) আৰু কৰ্পূৰ আদি মিহলাই প্ৰস্তুত কৰিব; পিপ্পলীৰ আঠটা দানা আৰু মৰিচ (ক’লা জলকীয়া)ৰ বিশটা দানা যোগ কৰিব।
Verse 9
वृहतीरसलेपश् च वशे स्यान्मरणान्तिकं कटीरमूलत्रिकटुक्षौद्रलेपस् तथा भवेत्
বৃহতী আৰু ‘ৰস’ৰে তৈয়াৰ লেপে বশীকৰণ কৰে, মৃত্যুৰ সীমালৈকে বুলিও কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ কটীৰ-মূল, ত্ৰিকটু আৰু ক্ষৌদ্ৰ (মধু)ৰে লেপো বিধেয়।
Verse 10
हिमं कपित्थकरभं मागधी मधुकं मधु तेषां लेपः प्रयुक्तस्तु दम्पत्योः स्वस्तिमावहेत्
হিম, কপিত্থ, করভ, মাগধী, মধুক আৰু মধু—এইবোৰে তৈয়াৰ লেপ প্ৰয়োগ কৰিলে দম্পতীৰ স্বস্তি আৰু মঙ্গল সাধিত হয়।
Verse 11
सशर्करयोनिलेपात् कदम्बरसको मधु सहदेवी महालक्ष्मीः पुत्रजीवी कृताञ्जलिः
সশর্কৰা-যোনি-লেপ, কদম্ব-ৰসক, মধু, সহদেৱী, মহালক্ষ্মী, পুত্ৰজীৱী, কৃতাঞ্জলি—এইবোৰ ইয়াত ঔষধ-নাম/দ্ৰব্য হিচাপে উল্লেখিত।
Verse 12
एतच्चूर्णं शिरःक्षिप्तं लिकस्य वशमुत्तमम् त्रिफलाचन्दनक्वाथप्रस्था द्विकुडवम् पृथक्
এই চূৰ্ণ মূৰত ছটিয়ালে প্ৰিয়জনক বশ কৰিবলৈ উৎকৃষ্ট উপায় হয়। ত্ৰিফলা আৰু চন্দনৰ ক্বাথ প্ৰস্থ পৰিমাণে সাজিব লাগে, আৰু দুয়োটাক পৃথকভাৱে দুটা কুডৱ মাপে ল’ব লাগে।
Verse 13
भृङ्गहेमरसन्दोषातावती चुञ्चुकं मधु घृतैः पक्वा निशा छाया शुष्का लिप्या तु रञ्जनी
ভৃঙ্গ, হেম-ৰস আৰু সন্দোষাৰ সৈতে তাৱতী আৰু চুঞ্চুক মিহলাই মধু আৰু ঘৃতত পকাই এক যোগ হয়। তদ্ৰূপ নিশা আৰু ছায়া শুকুৱাই লেপ কৰি ৰঞ্জন (ৰং লগোৱা) কাৰ্যত প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 14
विदारीं सोच्चटामाषचूर्णीभ्ह्तां सशर्करां गथितां यः विपेत् क्षीरैर् नित्यं स्त्रीशतकं व्रजेत्
যি ব্যক্তি বিদাৰী উচ্ছটা সহ, মাষ (উৰদ) গুঁড়া আৰু চিনি মিহলাই গুটি/পিণ্ড কৰি, দুধৰ সৈতে নিত্য পান কৰে, সি শত নাৰীৰ নিকট গমনৰ সামৰ্থ্য (অতিবীৰ্য) লাভ কৰে।
Verse 15
गुल्ममाषतिलव्रीहिचूर्णक्षीरसितान्वितं अश्वत्थवंशदर्भाणां मूलं वै वैष्णवीश्नियोः
গুল্ম (উদৰৰ গাঁঠ/স্ফীতি) ৰ বাবে মাষ, তিল আৰু ব্ৰীহি (ধান/চাউল) গুঁড়া দুধ আৰু চিনি সহ মিহলাই প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। লগতে অশ্বত্থ, বাঁহ (বংশ) আৰু দৰ্ভ ঘাঁহৰ মূল, আৰু বৈষ্ণৱী ও শ্নী নামৰ ঔষধিও ব্যৱহাৰ্য।
Verse 16
मूलं दूर्वाश्वगन्धोत्थं पिवेत् क्षीरैः सुतार्थिनी कौन्तीलक्ष्म्याः शिफा धात्री वज्रं लोघ्नं वटाङ्कुरम्
পুত্ৰাৰ্থিনী স্ত্ৰীয়ে দূৰ্বা আৰু অশ্বগন্ধাৰ মূল দুধৰ সৈতে পান কৰিব লাগে। লগতে কৌন্তী-লক্ষ্মীৰ শিফা (শিখা/কলগী), ধাত্ৰী (আমলখি), বজ্ৰ, লোঘ্ন আৰু বটৰ অংকুৰ—এই ঔষধিসমূহো সেবনীয়।
Verse 17
आज्यक्षीरमृतौ पेयं पुत्रार्थं त्रिदिवं स्त्रिया पुत्रार्थिनी पिवेत् क्षीरं श्रीमूलं सवटाङ्कुरम्
পুত্ৰলাভৰ বাবে স্ত্ৰীয়ে ঋতুকালৰ তিনিটা ৰাতিত ঘিউ আৰু গাখীৰৰ মিশ্ৰণ পান কৰিব লাগে। পুত্ৰকামিনীয়ে শ্ৰীমূল আৰু বটৰ অংকুৰসহ গাখীৰ পান কৰিব লাগে।
Verse 18
श्रीवडाङ्कुरदेवीनां रसं नस्ये विपेच्च सा श्रीपद्ममूलमुत्क्षीरमश्वत्थोत्तरमूलयुक्
তাই শ্ৰীবডাঙ্কুৰ-দেৱী উদ্ভিদৰ নিংড়োৱা ৰস নস্যৰূপে নাকত প্ৰয়োগ কৰিব। সেই ৰস শ্ৰীপদ্ম (পদ্ম) মূল, গাখীৰ আৰু অশ্বত্থ (পিপল) গছৰ ঊৰ্ধ্বমূলৰ সৈতে সংযুক্ত হ’ব।
Verse 19
तरलं पयसा युक्तं कार्पासफलपल्ल्वं अपामार्गस्य पुष्पाग्रं नवं समहिषीपयः
প্ৰস্তুতিটো গাখীৰে পাতল কৰি, কাৰ্পাস-ফল উদ্ভিদৰ কোমল পল্লৱ, অপামাৰ্গৰ নতুন ফুলৰ অগ্ৰভাগ আৰু লগতে নতুন মহিষীৰ গাখীৰ মিহলাওক।
Verse 20
पुत्रार्थञ्चार्धषट्शाकैर् योगाश् चत्वार ईरिताः शर्करोत्पलपुष्पाक्षलोध्रचन्दनसारिवाः
পুত্ৰলাভৰ বাবে অর্ধ-ষট্-শাক (ছয় শাক-মাত্ৰাৰ অর্ধেক) পৰিমাণে চাৰিটা ঔষধীয় যোগ কোৱা হৈছে। তাত শর্কৰা, উৎপল (নীল পদ্ম), পুষ্পাক্ষ, লোধ্ৰ, চন্দন আৰু সাৰিবা ব্যৱহাৰ হয়।
Verse 21
स्रवमाणे स्त्रिया गर्भे दातव्यास्तण्डुलाम्भसा लाजा यष्टिसिताद्राक्षाक्षौद्रसर्पींषि वा लिहेत्
গৰ্ভাৱস্থাত স্ত্ৰীৰ স্ৰাৱ (ৰক্ত/ৰস) হ’লে তণ্ডুলাম্ভসা (চাউলৰ মাড়) সহ লাজা (ভাজা ধান) দিব লাগে। অথবা যষ্টিমধু, চিনি, দ্ৰাক্ষা, মধু আৰু ঘিউৰ মিশ্ৰণ চাটি খাব পাৰে।
Verse 22
अटरुषकलाङ्गुल्यः काकमाच्याः शिफा पृथक् नाभेरधः समालिप्य प्रसूते प्रमदा सुखम्
অটৰুষ, কলাঙ্গুলী আৰু কাকমাচীৰ ফল/শিফা পৃথককৈ বটি নাভিৰ তলত লেপ দিলে নাৰী সুখে প্ৰসৱ কৰে।
Verse 23
रक्तं शुक्लं जावापुष्पं रक्तशुक्लस्त्रुतौ पिवेत् केशरं वृहतीमूलं गोपीयष्टितृणोत्पलम्
ৰক্ত বা শ্বেত স্ৰাৱ থাকিলে লাল আৰু বগা—দুয়ো প্ৰকাৰ জাভা-পুষ্পৰ ক্বাথ/নিষ্কাশন কেশৰ, বৃহতীমূল, গোপী-যষ্টি, তৃণ (ঔষধি ঘাঁহ) আৰু উৎপলসহ পান কৰিব লাগে।
Verse 24
साजक्षीरं सतैलं तद्भक्षणं रोमजन्मकृत् शीर्यमाणेषु केशेषु स्थापनञ्च भवेदिदम्
ছাগলীৰ গাখীৰ আৰু তেলৰ সৈতে ইয়াৰ সেৱনে দেহৰ ৰোম জন্মায়; আৰু চুলি সৰি থাকিলে ই চুলিক স্থিৰ কৰি পুনঃস্থাপন কৰে।
Verse 25
धात्रीभृङ्गरसप्रस्थतैलञ्च क्षिरमाढकम् ॐ नमो भगवते त्र्यम्बकाय उपशमय चुलु मिलि भिद गोमानिनि चक्रिणि ह्रूं फट् अस्मिन् ग्रामे गोकुलस्य रक्षां कुरु शान्तिं कुरु घण्डाकर्णो महासेनो वीरः प्रोक्तो महाबलः
ধাত্রী (আমলখি) আৰু ভৃঙ্গৰাজৰ ৰস মিহলাই এক প্ৰস্থ তেল আৰু এক আঢক গাখীৰ বিধিমতে সিদ্ধ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত জপ কৰিব—“ওঁ নমো ভগৱতে ত্ৰ্যম্বকায়, উপশময়; চুলু মিলি ভিদ; হে গোমানিনি, হে চক্রিণি; হ্ৰূঁ ফট্; এই গাঁৱত গোকুলৰ ৰক্ষা কৰ, শান্তি কৰ।” ঘণ্ডাকৰ্ণ, মহাসেন—মহাবল বীৰ—কোও আহ্বান কৰা হয়।
Verse 26
मारीनिर्नाशनकरः स मां पातु जगत्पतिः श्लोकौ चैव न्यसेदेतौ मन्त्रौ गोरक्षकौ पृथक्
মাৰী (মহামাৰী) নাশ কৰা জগত্পতি মোক ৰক্ষা কৰক। এই দুটা শ্লোক পৃথককৈ ন্যাস কৰিব লাগে—ই গোৰক্ষাৰ দুটা স্বতন্ত্র মন্ত্ৰ।
Frequently Asked Questions
Sūrya symbolizes regulated time, vitality, and clarity; Sun-worship frames the practitioner’s discipline before entering specialized mantra and homa procedures.
It reinforces devotion and alignment with cosmic order, making worldly ritual aims subordinate to dharma and supportive of inner purification.