Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
অগ্নিদেৱে তন্ত্ৰমুখী উপদেশত প্ৰথমে শুভকাল নিৰ্ণয় কৰে—চন্দ্ৰ জন্মনক্ষত্ৰত, সূৰ্য সপ্তম ৰাশিত, পূষণ/পুষ্য সময়, আৰু আগবঢ়াৰ আগতে গ্ৰহণৰ ‘গ্ৰাস’ (পৰিমাণ/অৱস্থা) পৰীক্ষা। তাৰ পিছত দেহগত অশুভ লক্ষণক আয়ুক্ষয়ৰ সূচক বুলি কৈ মন্ত্রৰ দ্বাৰা ৰক্ষা আৰু ভক্তিপ্ৰয়োগৰ বিধান দিয়ে। ক্ৰুদ্ধোল্কা, মহোল্কা, বীৰোল্কা আদি উগ্ৰ শক্তিৰ বাবে শিখা-মন্ত্র, আৰু বৈষ্ণৱ অষ্টাক্ষৰী মন্ত্রক আঙুলিৰ সন্ধিস্থলত ক্ৰমবদ্ধ ন্যাস ৰূপে স্থাপন কৰাৰ নিয়ম বৰ্ণিত। সাধকে হৃদয়, মুখ, চকু, মস্তক, পাদ, তালু, গুহ্য আৰু হাতে বৰ্ণ-বীজ ন্যাস কৰি সেই একে ন্যাস দেৱতাৰ ওপৰতো প্ৰতিবিম্বিত কৰে, যাতে আত্মা আৰু ইষ্টদেৱতাৰ ঐক্য স্থাপিত হয়। পাছত মণ্ডল/পদ্মস্থাপনত ধৰ্ম-শ্ৰেণী আৰু গুণ-শক্তি সমূহক পদ্ম-অঞ্চলসমূহত সূৰ্য-চন্দ্ৰ-দাহিনী ত্ৰিবৃত্ত পৰ্যন্ত স্থাপন কৰা হয়। শেষত যোগপীঠত হৰিক আহ্বান কৰি মূলমন্ত্রে পঞ্চোপচাৰ পূজা, দিশসমূহত বাসুদেৱাদি ৰূপ, আয়ুধ-চিহ্নৰ দিক্-বিন্যাস, আৰু গৰুড়, বিশ্বক্সেন, সোমেশ, ইন্দ্ৰ-পৰিবাৰসহ আৱৰণ পূজাৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণ বিধিত সৰ্বসিদ্ধিৰ ফল ঘোষণা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नामैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अङ्गाक्षरार्चनम् अग्निर् उवाच यदा जन्मर्क्षगश् चन्द्रो भानुः सप्तसराशिगः पौष्णः कालः स विज्ञेयस्तदा ग्रासं परीक्षयेत्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “নানামন্ত্ৰ” নামৰ একাধিক ত্ৰিশততম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ত্ৰিশত-দ্বিতীয় অধ্যায় “অঙ্গাক্ষৰাৰ্চন” আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—যেতিয়া চন্দ্ৰ জন্মনক্ষত্ৰত থাকে, সূৰ্য সপ্তম ৰাশিত থাকে আৰু কাল পৌষ্ণ (পুষ্য-সম্পৰ্কিত) শুভ হয়, তেতিয়া সেই সময় অনুকূল বুলি জানিব লাগে; তাৰ পাছত ‘গ্ৰাস’ (গ্ৰহণৰ পৰিমাণ/অৱস্থা) পৰীক্ষা কৰি কৰ্ম আৰম্ভ কৰিব লাগে।
Verse 2
कण्टोष्ठौ चलतःस्थानाद्यस्य वक्रा च नासिका कृष्णा च जिह्वा सप्ताहं जीवितं तस्य वै भवेत्
যাৰ কণ্ঠ আৰু ওঁঠ স্বাভাৱিক স্থানৰ পৰা সৰি যায়, নাক বেঁকা হয় আৰু জিভা ক’লা হয়—তাৰ জীৱন নিশ্চয়েই (মাত্ৰ) এক সপ্তাহ থাকিব।
Verse 3
तारो मेषो विषं दन्ती नरो दीर्घो वणा रसः क्रूद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय शिखा भवेत्
‘তাৰ’, ‘মেষ’, ‘বিষ’, ‘দন্তী’, ‘নৰ’, ‘দীৰ্ঘ’, ‘বণা’, ‘ৰস’—ক্ৰুদ্ধোল্কা, মহোল্কা আৰু বীৰোল্কাৰ বাবে শিখা-ৰূপ (ৰক্ষা) মন্ত্ৰ এইদৰে স্থাপন/জপ হ’ব।
Verse 4
ह्यल्काय राहसोल्काय वैष्णवोष्टाक्षरो मनुः कनिष्ठादितदष्टानामङ्गुलीनाञ्च पर्वसु
‘হ্যল্কায়’ আৰু ‘ৰাহসোল্কায়’ ন্যাসৰ বাবে বৈষ্ণৱ অষ্টাক্ষৰ মন্ত্ৰ কনিষ্ঠা আঙুলিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আঙুলিসকলৰ পৰ্বত (সন্ধি) ওপৰত—সেই আঠ অক্ষৰ অনুসাৰে—স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 5
ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्तावन् मूर्धन्यष्टाक्षरं न्यसेत् तर्जन्यान्तारमङ्गुष्ठे लग्ने मध्यमया च तत्
তাৰ পাছত ক্ৰমে অনামিকাৰ আগভাগেৰে মূর্ধন্য অষ্টাক্ষৰ মন্ত্ৰৰ ন্যাস কৰিব লাগে; আৰু য’ত বুঢ়া আঙুলি তর্জনীৰ ভিতৰৰ ফাঁকৰ সৈতে যুক্ত হয়, তাত মধ্যমা আঙুলিৰে সেই ন্যাসো কৰিব লাগে।
Verse 6
तलेङ्गुष्ठे तदुत्तारं वीजोत्तारं ततो न्यसेत् रक्तगौरधूम्रहरिज्जातरूपाः सितास्त्रयः
হাতৰ তালুত বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠৰ মূলত প্ৰথমে সেই (মন্ত্ৰ)ৰ ‘উত্তাৰ’ ন্যাস কৰিব, তাৰ পিছত বীজাক্ষৰৰ ‘উত্তাৰ’ স্থাপন কৰিব। সংশ্লিষ্ট ৰূপ/বৰ্ণ—ৰক্ত, গৌৰ, ধূম্ৰ, হৰিত, স্বৰ্ণাভ আৰু তিনিটা শ্বেত।
Verse 7
एवं रूपानिमान् वर्णान् भावबुद्धान्न्यसेत् क्रमात् हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रितालुगुह्यकरादिषु
এইদৰে এই অক্ষৰসমূহক তেওঁলোকৰ ৰূপসহ ভাববুদ্ধিৰে ক্ৰমে হৃদয়, মুখ, চকু, মস্তক, পাদ, তালু, গুহ্যস্থান, হাত আৰু অন্যান্য দেহস্থানত ন্যাস কৰিব।
Verse 8
अङ्गानि च न्यसेद्वीजान्न्यस्याथ करदेहयोः यथात्मनि तथा देवे न्यासः कार्यः करं विना
অঙ্গসমূহত বীজমন্ত্ৰ ন্যাস কৰিব। হাত আৰু দেহত ন্যাস কৰি, যেনেকৈ নিজৰ ওপৰত তেনেকৈ দেৱতাৰ ওপৰতও ন্যাস কৰিব লাগিব—হাত বাদ নিদিয়ে।
Verse 9
हृदादिस्थानगान् वर्णान् गन्धपुष्पै समर्चयेत् धर्माद्यग्न्याद्यधर्मादि गात्रे पीठे ऽम्बुजे न्यसेत्
হৃদয় আদি স্থানত অৱস্থিত বৰ্ণসমূহক গন্ধ আৰু পুষ্পেৰে বিধিপূৰ্বক অর্চনা কৰিব। তাৰ পিছত ধৰ্মাদি, অগ্ন্যাদি আৰু অধৰ্মাদি—ক্ৰমে দেহত, পীঠত আৰু পদ্মত ন্যাস কৰিব।
Verse 10
यत्र केशरकिञ्जल्कव्यापिसूर्येन्दुदाहिनां मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात्
য’ত কেশৰ আৰু পৰাগ বিস্তৃত হৈ থাকে, তাত সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু দাহিনী—এই ত্ৰিমণ্ডল পৰ্যন্ত তেওঁলোকৰ বিভাগসমূহ ক্ৰমে ন্যাস কৰিব।
Verse 11
गुणाश् च तन्त्रसत्वाद्याः केशरस्थाश् च शक्तयः विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश् च वै क्रमात्
তান্ত্ৰিক সত্ত্ব আদি গুণ আৰু পদ্মৰ কেশৰত অৱস্থিত শক্তিসমূহ—বিমলা, উৎকৰ্ষিণী, জ্ঞানা, ক্রিয়া আৰু যোগা—ইয়াক ক্ৰমে বিন্যাস/অনুধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 12
प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः योगपीठं समभ्यर्च्य समावह्य हरिं यजेत्
তাৰপিছত প্ৰহ্বী, সত্যা আৰু ঈশানানুগ্ৰহাক মধ্যত স্থাপন কৰি, যোগপীঠ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, হৰিক আহ্বান কৰি আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 13
पाद्यार्घ्याचमनीयञ्च पीतवस्त्रविभूषणं एतत् पञ्चोपचारञ्च सर्वं मूलेन दीयते
পাদ্য, অৰ্ঘ্য, আচমনীয, পীতবস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ—আৰু পঞ্চোপচাৰৰ সকলো উপচাৰ—সকলো মূলমন্ত্ৰসহ অৰ্পণ কৰা হয়।
Verse 14
वासुदेवादयः पूज्याश् चत्वारो दिक्षु मूर्तयः विदिक्षु श्रीसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत्
বাসুদেৱ আদি চাৰ মূৰ্তি চাৰ দিশত স্থিত বুলি পূজ্য; আৰু বিদিশাত শ্ৰী, সৰস্বতী, ৰতি আৰু শান্তিকো পূজা কৰিব লাগে।
Verse 15
हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रिजानुगुह्यकरादिष्विति ख शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात्
হৃদয়, মুখ, নেত্ৰ, মূৰ্ধা, পাদ, জানু, গুহ্য, কৰ আদি অঙ্গত ক্ৰমে—শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, পদ্ম, মুষল, খড়্গ আৰু শাৰ্ঙ্গ ধনু ধাৰণ কৰি, বনমালাৰে ভূষিত প্ৰভুক—দিশ আৰু বিদিশাত ক্ৰম অনুসাৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 16
अभ्यर्च्य च वहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतो ऽर्चयेत् विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्वमवाप्नुयात्
প্ৰথমে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, দেৱতাৰ সন্মুখত বাহিৰে তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়)ক অৰ্চনা কৰিব। মাজত বিশ্বক্সেন আৰু সোমেশক স্থাপন কৰি, তাৰ পিছত আৱৰণৰ বাহিৰে ইন্দ্ৰাদি পৰিচাৰক দেৱতাসকলৰ সৈতে পূজা কৰিলে সকলো অভীষ্ট লাভ হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes structured nyāsa engineering: mapping the Vaiṣṇava aṣṭākṣarī across finger joints and then installing letters/bījas across bodily loci, followed by mirroring the same placements onto the deity and extending the ritual into lotus-maṇḍala (padma/keśara/kiñjalka) and āvaraṇa worship.
It links bodily discipline and liturgical precision to devotion: by aligning the practitioner’s body with mantra and then identifying the same structure in the deity (nyāsa on deva), the rite converts embodiment into sādhana, integrating protection, concentration, and bhakti toward Hari within a complete dharmic ritual order.