Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
এই অধ্যায়ত মন্ত্রশাস্ত্ৰৰ এটা কেন্দ্ৰিত আচাৰ-খণ্ডৰ সমাপ্তি বৰ্ণিত—বাক্, বিদ্যা আৰু মন্ত্রশক্তিৰ অধিষ্ঠাত্রী শক্তিৰূপা বাগীশ্বৰীৰ পূজা। অগ্নিপুৰাণৰ বিশ্বকোষধর্মী শিক্ষাত এই উপাসনা পূৰ্ববিদ্যা হিচাপে সাধকৰ বাঙ্ময় স্থিৰ কৰে, স্মৃতিশক্তি তীক্ষ্ণ কৰে আৰু প্ৰযুক্তিগত বিধিৰ শুদ্ধ পৰম্পৰাগত সংপ্ৰেৰণ সক্ষম কৰে। ক্ৰম স্পষ্ট—প্ৰথমে মন্ত্র আৰু তাৰ অধিষ্ঠান শক্তিৰ সিদ্ধি/অধিকার, তাৰ পিছত মণ্ডলবিধি (ৰেখাচিত্ৰ/যন্ত্ৰ নিৰ্মাণ)ৰ সূক্ষ্ম ক্ষেত্ৰলৈ অগ্ৰসৰতা। সেয়ে বাগীশ্বৰী-পূজা ভক্তিময়ো আৰু উপকাৰীও—ধাৰ্মিক উচ্চাৰণ, শুদ্ধ লিটাৰ্জিক কৰ্ম, আৰু পৰৱৰ্তী স্থাপত্য-আচাৰ মণ্ডলত মাপ, স্থাপন, মন্ত্রলেখনৰ নিখুঁততাৰ আধাৰ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वागीश्वरीपूजा नामाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मण्डलानि ईश्वर उवाच सर्वतो भद्रकान्यष्टमण्डलानि वदे गुह शक्तिमासाधयेत् प्राचीमिष्टायां विषुवे सुधीः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “বাগীশ্বৰী-পূজা” নামৰ তিনিশ উনিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া “মণ্ডল” নামৰ তিনিশ বিশতম অধ্যায় আৰম্ভ। ঈশ্বৰে ক’লে—মই ‘সৰ্বতোভদ্ৰ’ নামৰ আঠটা মণ্ডল-ৰেখাচিত্ৰ বৰ্ণনা কৰিম; বিষুবকালত পূৰ্বমুখ হৈ অভীষ্ট বিধি কৰি জ্ঞানী সাধকে দেৱী-শক্তিৰ সিদ্ধি লাভ কৰক।
Verse 2
चित्रास्वात्यन्तरेणाथ दृष्टसूत्रेण वा पुनः पूर्वापरायतं सूत्रमास्फाल्य मध्यतो ऽङ्कयेत्
তাৰপিছত অংকনৰ উপযুক্ত অন্তৰ অনুসাৰে—অথবা দৃষ্টিসূত্ৰ (sighting-cord) দ্বাৰা—পূৰ্বৰ পৰা পশ্চিমলৈ দোৰী টানি, ঝটকা দি মধ্যবিন্দু চিহ্নিত কৰিব।
Verse 3
द्विपर्णकमिति ख कोटिद्वयन्तु तन्मध्यादङ्कयेद्दक्षिणोत्तरम् मध्ये द्वयं प्रकर्तव्य स्फालयेद्दक्षिनोत्तरम्
ইয়াক ‘দ্বিপৰ্ণক’ বোলা হয়। ইয়াৰ মধ্যৰ পৰা দক্ষিণ–উত্তৰ অক্ষত দুটা কোণ চিহ্নিত কৰিব। তাৰপিছত কেন্দ্ৰত দুটা ৰেখা/চিহ্ন কৰি আকৃতিটো দক্ষিণ–উত্তৰ দিশে মেলি (প্ৰসাৰিত) দিব।
Verse 4
शतक्षेत्रार्धमानेन कोणसम्पातमादिशेत् एवं सूत्रचतुष्कस्य स्फालनाच्चतुरस्रकम्
শত ক্ষেত্ৰ-এককৰ অর্ধমানৰে কৰ্ণদ্বয়ৰ মিলনবিন্দু নিৰ্দেশ কৰিব। এইদৰে চাৰিটা দোৰী টানি-ঝটকা দিলে এটা চতুৰস্ৰ (বৰ্গ) গঠিত হয়।
Verse 5
जायते तत्र कर्तव्यं भद्रस्वेदकरं शुभम् वसुभक्तेन्दु द्विपदे क्षेत्रे वीथी च भागिका
তাত কল্যাণকাৰী ‘ভদ্ৰ’ বিন্যাস কৰিব লাগে, যি শীতলতা দিয়ে আৰু শুভ। দুই পদ-পরিমিত ক্ষেত্ৰত বসু-, ভক্ত-, আৰু ইন্দু-প্ৰমাণ অনুসাৰে ‘বীথি’ (মুখ্য পথ) আৰু ‘ভাগিকা’ (বিভাগ/খণ্ড) স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 6
द्वारं द्विपदिकं पद्ममानाद्धै सकपोलकम् कीणबन्धविचित्रन्तु द्विपदं तत्र वर्तयेत्
দ্বাৰখন দ্বিপাট (দুই পাল্লা) ৰূপে নিৰ্মাণ কৰিব লাগে; ইয়াৰ মাপ পদ্ম-মানৰ অৰ্ধ হ’ব আৰু কপোলক (পাৰ্শ্বীয় উত্থিত অলংকাৰ) যুক্ত থাকিব। তাত বিচিত্ৰ কীণবন্ধ-শোভিত দ্বিপাট-বিন্যাসো স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 7
शुक्लं पद्मं कर्णिका तु पीता चित्रन्तु केशरम् रक्ता वीथी तत्र कल्प्या द्वारं लोकेशरूपकं
শ্বেত পদ্ম অংকন কৰিব লাগে; তাৰ কৰ্ণিকা পীতবৰ্ণ আৰু কেশৰ বিচিত্ৰবৰ্ণ হ’ব। তাত ৰক্ত বীথি (যাত্ৰা-পট্টী) ৰচনা কৰিব লাগে; আৰু দ্বাৰখন লোকেশ/লোকপাল-ৰূপে গঢ়িব লাগে।
Verse 8
रक्तकोणं विधौ नित्ये नैमित्तिकाब्जकं शृणु असंसक्तन्तु संसक्तं द्विधाब्जं भुक्तिमुक्तिकृत्
নিত্য বিধিত ৰক্তকোণ (লাল ত্ৰিভুজ) বিধেয়। এতিয়া নৈমিত্তিক কৰ্মৰ বাবে পদ্ম-যন্ত্ৰ শুনা। পদ্ম দুই প্ৰকাৰ—অসংসক্ত আৰু সংসক্ত; এই দ্বিবিধ পদ্ম ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Verse 9
असंसक्तं मुमुक्षूणां संसक्तं तत्त्रिधा पृथक् बालो युवा च वृद्धश् च नामतः फलसिद्धिदाः
মুমুক্ষুসকলৰ বাবে (পদ্ম) অসংসক্ত বুলি কোৱা হৈছে; আৰু সংসক্ত (পদ্ম) পুনৰ তিন ভেদে পৃথক—বাল, যুবা আৰু বৃদ্ধ নামে। এইসকল ফলসিদ্ধি দানকাৰী বুলি কথিত।
Verse 10
पद्मक्षेत्रे तु सूत्राणि दिग्विदिक्षु विनिक्षिपेत् वृत्तानि पञ्चकल्पानि पद्मक्षेत्रसमानि तु
পদ্মক্ষেত্ৰ-যন্ত্ৰত দিশা আৰু বিদিশাত সূত্ৰ (মাৰ্গদৰ্শক ৰেখা/ডোৰ) বিন্যাস কৰিব লাগে। লগতে পদ্মক্ষেত্ৰৰ সমান প্ৰমাণৰ পাঁচটা বৃত্তাকাৰ গঠনো নিৰ্মাণ কৰিব লাগে।
Verse 11
प्रथमे कर्णिका तत्र पुष्करैर् नवभिर्युता केशराणि चतुर्विंशद्वितीये ऽथ तृतीयके
প্ৰথম বিন্যাসত তাত কৰ্ণিকা থাকে, সি নটা পুষ্কৰ (পদ্মদল)ৰে যুক্ত। দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় বিন্যাসত চব্বিশটা কেশৰ (তন্তু) থাকে।
Verse 12
दलसन्धिर्गजकुम्भ निभान्तर्यद्दलाग्रकम् पञ्चमे व्योमरूपन्तु संसक्तं कमलं स्मृतं
যি পদ্মত দ’ল-সন্ধি গজকুম্ভৰ দৰে আৰু দ’লৰ অগ্ৰভাগ অন্তৰ্মুখী, সেই পদ্মক পঞ্চম প্ৰকাৰত ‘ব্যোমৰূপ’ বোলা হয়; আৰু তাক ‘সংসক্ত’ (ঘনিষ্ঠ-যুক্ত) বুলি স্মৃত।
Verse 13
असंसक्ते दलाग्रे तु दिग्भागैर् विस्तराद्भजेत् भागद्वयपरित्यागाद्वस्वंशैर् वर्तयेद्दलम्
দ’লৰ অগ্ৰভাগ অসংসক্ত (নাজোৰা) হলে, তাৰ প্ৰস্থ দিক্-ভাগ অনুসাৰে পূৰ্ণ বিস্তাৰৰ পৰা ভাগ কৰিব লাগে। দুটা ভাগ ত্যাগ কৰি বাকী আঠ অংশে দ’ল গঢ়িব/বাঁক দিব লাগে।
Verse 14
सन्धिविस्तरसूत्रेण तन्मूलादञ्जयेद्दलम् सव्यासव्यक्रमेणैव वृद्धमेतद्भवेत्तथा
সন্ধি-বিস্তাৰ-সূত্ৰেৰে তাৰ মূলৰ পৰা দ’লত লেপ/বন্ধন দিব লাগে। বাঁও-সোঁও ক্ৰমে আগবাঢ়িলে সি তেনেদৰে যথাযথভাৱে বিস্তৃত হয়।
Verse 15
अथ वा सन्धिमध्यात्तु भ्रामयेदर्धचन्द्रवत् सन्धिद्वयाग्रसूत्रं वा बालपद्मन्तथा भवेत्
অথবা সন্ধিৰ মাজৰ পৰা অৰ্ধচন্দ্ৰৰ দৰে ভ্ৰমাব লাগে। নতুবা দুটা সন্ধিৰ অগ্ৰত ‘সূত্ৰৰেখা’ কৰিব লাগে; তেনেদৰে ‘বালপদ্ম’ নামৰ বিন্যাসো সৃষ্টি হয়।
Verse 16
सन्धिसूत्रार्धमानेन पृष्ठतः परिवर्तयेत् तीक्ष्णाग्रन्तु सुवातेन कमलं भुक्तिमुक्तिदम्
সন্ধি-সূত্ৰৰ অৰ্ধমাপ ধৰি পিছফালৰ পৰা তাক ঘূৰাব লাগে। তাৰ পাছত তীক্ষ্ণাগ্ৰ যন্ত্ৰ আৰু সু-নিয়োজিত বায়ুপ্ৰবাহে পদ্ম-ৰচনা কৰিব লাগে; ই ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Verse 17
भुक्तिवृद्धौ च वश्यादौ बालं पद्मं समानकं नवनाभं नवहस्तं भागैर् मन्त्रात्मकैश् च तत्
ভোগবৃদ্ধি আৰু বশ্যাদি কৰ্মৰ বাবে সমান মাপৰ ‘বাল-পদ্ম’ বিন্যাস কৰিব লাগে—ইয়াত নৱ নাভি আৰু নৱ হস্ত/দল থাকে। সেই যন্ত্ৰক মন্ত্ৰাত্মক অংশত বিভাজন কৰিব লাগে।
Verse 18
मध्ये ऽब्जं पट्टिकावीजं द्वारेणाब्जस्य मानतः कण्ठोपकण्ठमुक्तानि तद्वाह्ये वीथिका मता
মধ্যত ‘অব্জ’ (পদ্ম-কেন্দ্ৰ) বিন্যাস কৰিব লাগে। ‘পট্টিকা-বীজ’ দ্বাৰৰ দ্বাৰা, অব্জৰ মান অনুসাৰে নিৰ্ধাৰিত হয়। ‘কণ্ঠ’ আৰু ‘উপকণ্ঠ’ অংশ পৃথককৈ ৰাখিব লাগে; আৰু তাৰ বাহিৰে ‘বীথিকা’ (পথ) বুলি ধৰা হয়।
Verse 19
पञ्चभागान्विता सा तु समन्ताद्दशभागिका दिग्विदिक्ष्वष्ट पद्मानि द्वारपद्मं सवीथिकम्
সেই বিন্যাস পাঁচ ভাগে যুক্ত; আৰু চাৰিওফালে দহ ভাগত বিন্যস্ত। দিশা আৰু বিদিশাত আঠটা পদ্ম-খণ্ড থাকে; আৰু দ্বাৰত বীথিকাসহ এটা পদ্মো থাকে।
Verse 20
तद्वाह्ये पञ्च पदिका वीथिका यत्र भूषिता पद्मवद्द्वारकण्ठन्तु पदिकञ्चौष्ठकण्ठकं
তাৰ বাহিৰে পাঁচটা পদিকা (ধাপ) থাকিব; আৰু তাত বীথিকা শোভিত কৰা হ’ব। দ্বাৰৰ কণ্ঠ (সংকুচিত অংশ) পদ্মসদৃশ হ’ব; আৰু পদিকা লগতে ‘ওষ্ঠ–কণ্ঠক’ (ওঁঠ-গলা আকৃতিৰ ম’ল্ডিং) বিধিমতে স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 21
कपोलं पदिकं कार्यं दिक्षु द्वारत्रयं स्पुटम् कोणबन्धं त्रिपत्तन्तु द्विपट्टं वज्रवद्भवेत्
কপোল আৰু পদিকা নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। দিশসমূহত তিনিটা দ্বাৰ-প্ৰৱেশ স্পষ্টকৈ নিৰ্ধাৰিত হ’ব। কোণবন্ধ ত্ৰিপত্তন্তু (ত্ৰিবিধ বন্ধন) যুক্ত হ’ব আৰু দ্বিপট্ট দ্বাৰ বজ্ৰৰ দৰে দৃঢ় হ’ব।
Verse 22
मध्यन्तु कमलं शुक्लं पीतं रक्तञ्च नीलकम् पीतशुक्लञ्च धूम्रञ्च रक्तं पीतञ्च मुक्तिदम्
মধ্যত কমলক শ্বেত, পীত, ৰক্ত আৰু নীল ৰূপে ধ্যান কৰিব; লগতে পীত-শ্বেত আৰু ধূম্ৰবৰ্ণো। পুনৰ ৰক্ত আৰু পীত—এই ভাবনা মুক্তিদায়িনী।
Verse 23
पूर्वादौ कमलान्यष्ट शिवविष्ण्वादिकं जपेत् प्रासादमध्यतो ऽभ्यर्च्य शक्रादीनब्जकादिषु
পূৰ্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আঠটা কমল বিন্যাস কৰি শিৱ-বিষ্ণু আদি নাম/মন্ত্ৰ জপ কৰিব লাগে। প্ৰাসাদৰ মধ্যত প্রধান দেৱতাৰ অর্চনা কৰি, তাৰ পিছত কমলাদি স্থানত শক্র আদি দেৱতাসকলক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 24
अस्त्राणि वाह्यवीथ्यान्तु विष्ण्वादीनश्वमेघभाक् पवित्रारोहणादौ च महामण्डलमालिखेत्
বাহ্য পৰিক্ৰমা-পথত অস্ত্ৰসমূহ বিন্যাস কৰিব লাগে; তাতেই বিষ্ণু আদি—অশ্বমেধৰ পুণ্যভাগী—প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব। পবিত্ৰাৰোহণ আদি ক্ৰিয়াৰ আৰম্ভণিতে মহামণ্ডল আঁকিব লাগে।
Verse 25
अष्टहस्तं पुरा क्षेत्रं रसपक्षैर् विवर्तयेत् पञ्चभागमितेति ख , छ च द्विपदं कमलं मध्ये वीथिका पदिका ततः
প্ৰথমে আঠ হস্ত পৰিমিত ক্ষেত্ৰ নিৰ্ধাৰণ কৰি ‘ৰস’ বিভাগ অনুসাৰে তাৰ পাৰ্শ্ব/পৰিধি বিন্যাস কৰিব লাগে। ‘খ’ আৰু ‘ছ’ খণ্ড পাঁচ ভাগ-প্ৰমাণৰ হ’ব। মধ্যত দ্বিপদ কমল স্থাপন কৰি, তাৰ পিছত বীথিকা আৰু পদিকা ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
Verse 26
दिग्विदिक्षु ततो ऽष्टौ च नीलाब्जानि विवर्तयेत् मध्यपद्मप्रमाणेन त्रिंशत्पद्मानि तानि तु
তাৰ পাছত অষ্ট দিশা আৰু বিদিশাত নীল পদ্ম অংকন কৰিব। মধ্য পদ্মৰ মাপ অনুসাৰে সেই পদ্মসমূহ মুঠ ত্ৰিশটা হ’ব।
Verse 27
दलसन्धिविहीनानि नीलेन्दीवरकानि च तत्पृष्ठे पदिका वीथी स्वस्तिकानि तदूर्ध्वतः
নীলেন্দীৱৰ পদ্মচিহ্নসমূহ দলে-সন্ধিৰেখা নথাকৈ অংকন কৰিব। তাৰ পিছফালে পদিকা আৰু বীথী স্থাপন কৰি, তাৰ ওপৰত স্বস্তিকচিহ্ন বসাব।
Verse 28
द्विपदानि तथा चाष्टौ कृतिभागकृतानि तु वर्तयेत् स्वस्तिकांस्तत्र वीथिका पूर्ववद्वहिः
তাত যোজনাক দ্বিপদ আৰু অষ্টপদ বিভাগত, অংশ-ভাগৰ অনুপাত অনুসাৰে, বিন্যাস কৰিব। সেই বিন্যাসত স্বস্তিক-ৰূপ গঢ়িব; আৰু বীথিকাক পূৰ্ববৎ বাহিৰত স্থাপন কৰিব।
Verse 29
द्वाराणि कमलं यद्वदुपकण्ठ्युतानि तु रक्तं कोणं पीतवीथी नीलं पद्मञ्चमण्डले
মণ্ডলত দ্বাৰসমূহ কমলৰ দৰে, উপকণ্ঠী (ডিঙিৰ দৰে উপপ্ৰসাৰ)সহ, বিন্যস্ত কৰিব। কোণভাগ ৰক্তবৰ্ণ, বীথী পীত, আৰু পদ্ম নীলবৰ্ণ হ’ব।
Verse 30
स्वस्तिकादि विचित्रञ्च सर्वकामप्रदं गुह पञ्चाब्जं पञ्चहस्तं स्यात् समन्ताद्दशभाजितम्
হে গুহ! স্বস্তিকাদি বিচিত্ৰ অলংকাৰযুক্ত এই যন্ত্ৰ সৰ্বকামপ্ৰদ। ‘পঞ্চাব্জ’ ৰচনা পাঁচ হস্ত মাপৰ হ’ব আৰু চাৰিওফালে দহ সমান ভাগত বিভক্ত হ’ব।
Verse 31
द्विपदं कमलं वीथी पट्टिका दिक्षु पङ्कजम् चतुष्कं पृष्ठतो वीथी पदिका द्विपदान्यथा
দ্বিপদ (দুই একক) বিন্যাসক ‘কমল’ বোলা হয়। ‘বীথী’ হৈছে পথ/গলি আৰু ‘পট্টিকা’ হৈছে পট্টি/বন্ধ। দিশসমূহত তাকেই ‘পঙ্কজ’ নামেও কোৱা হয়। ‘চতুষ্ক’ (চাৰি একক) বিন্যাস বিধেয়; তাৰ পৃষ্ঠত ‘বীথী’ থাকে। ‘পদিকা’ও দ্বিপদ প্ৰমাণৰ।
Verse 32
कण्ठोपकण्ठयुक्तानि द्वारान्यब्जन्तु मध्यतः पञ्चाब्जमण्डले ह्य् अस्मिन् सितं पीतञ्च पूर्वकम्
এই পঞ্চাব্জ মণ্ডলত দ্বাৰসমূহ মধ্যভাগত স্থাপন কৰিব লাগে আৰু সেয়া কণ্ঠ-উপকণ্ঠ (সহায়ক কণ্ঠ) যুক্ত হ’ব লাগে। পূবৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৰ্ণবিধান: প্ৰথমে শ্বেত, তাৰপিছত পীত।
Verse 33
वैदूर्याभं दक्षिणाब्जं कुन्दाभं वारुणं कजम् उत्तराब्जन्तु शङ्खाभमन्यत् सर्वं विचित्रकम्
দক্ষিণৰ পদ্ম বৈদূৰ্য (ক্যাট্স-আই ৰত্ন) ৰঙৰ দৰে হ’ব। বৰুণ-সম্পর্কিত পদ্ম কুন্দফুলৰ দৰে শ্বেত হ’ব। উত্তৰৰ পদ্ম শঙ্খ-শ্বেত হ’ব; বাকী সকলো বিচিত্ৰবৰ্ণ হ’ব।
Verse 34
सर्वकामप्रदं वक्ष्ये दशहस्तन्तु मण्डलम् विकारभक्तन्तुर्याश्रं द्वारन्तु द्विपदं भवेत्
এতিয়া মই ‘সৰ্বকামপ্ৰদ’ মণ্ডল বৰ্ণনা কৰোঁ: ইয়াৰ পৰিমাপ দহ হস্ত। প্ৰয়োজনীয় বিকাৰ/পৰিবর্তন অনুসাৰে ভাগবিভাগ কৰিব লাগে আৰু বিন্যাস চতুৰশ্ৰ (চৌকো) হ’ব; দ্বাৰৰ প্ৰস্থ দ্বিপদ হ’ব।
Verse 35
मध्ये पद्मं पूर्ववच्च विघ्नध्वंसं वदाम्यथ चतुर्हस्तं पुरं कृत्वा वृत्रञ्चैव करद्वयम्
মধ্যভাগত পূৰ্বৱৎ পদ্ম স্থাপন কৰা। এতিয়া ‘বিঘ্নধ্বংস’ বিধান কওঁ: তাক চতুৰ্ভুজ (চাৰি হাতবিশিষ্ট) ৰূপে গঢ়ি, ‘পুৰ’ (নগৰ/দুৰ্গ) আৰু ‘বৃত্ৰ’কো কৰদ্বয় (দুই হাতে) ধাৰণ/নিয়োজিত কৰিব লাগে।
Verse 36
वीथीका हस्तमात्रन्तु स्वस्तिकैर् वहुभिर्वृता तद्वदुपकण्ठयुतानीति ख , ञ च हस्तमात्राणि द्वाराणि विक्षु वृत्तं सपद्मकम्
বীথিকা (কৰিডৰ) এক হস্তমাত্ৰ প্ৰস্থ হ’ব আৰু বহু স্বস্তিক-চিহ্নেৰে ঘেৰ খাই থাকিব। তদ্ৰূপ ‘খ’ আৰু ‘ঞ’ প্ৰকাৰ উপকণ্ঠ (পাৰ্শ্বলৈ ওলাই থকা কণ্ঠভাগ) যুক্ত কৰি নিৰ্মাণ কৰিব লাগে। দ্বাৰো এক হস্ত মাপৰ; আৰু বিক্ষু (দণ্ড/বাঁহ-চিহ্ন) ওপৰত পদ্মসহ বৃত্তাকাৰ অংকন কৰিব লাগে।
Verse 37
पद्मानि पञ्च शुक्लानि मध्ये पूज्यश् च निष्कलः हृदयादीनि पूर्वादौ विदिक्ष्वस्त्राणि वै यजेत्
পাঁচটা শ্বেত পদ্ম বিন্যাস কৰি, মাজত নিষ্কল (নিরাকার) স্বৰূপক পূজা কৰিব লাগে। পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি হৃদয়াদি অঙ্গ-মন্ত্ৰসমূহ যজন কৰিব লাগে, আৰু বিদিশাসমূহত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 38
प्राग्वच्च पञ्च ब्रह्माणि बुद्ध्याधारमतो वदे शतभागे तिथिभागे पद्मं लिङ्गाष्टकं दिशि
পূৰ্ববৎ পাঁচ ব্রহ্ম (ব্ৰহ্ম-মন্ত্ৰ) বিন্যাস কৰিব লাগে; সেয়ে ধ্যানৰ বাবে বুদ্ধ্যাধাৰ মই বৰ্ণনা কৰোঁ। শতভাগ বিভাজনত আৰু তিথিভাগ বিভাজনত পদ্ম-মণ্ডল স্থাপন কৰি, দিশসমূহত লিঙ্গাষ্টক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 39
मेखलाभागसंयुक्तं कण्ठं द्विपदिकं भवेत् आचार्यो बुद्धिमाश्रित्य कल्पयेच्च लतादिकम्
মেখলা-ভাগৰ সৈতে যুক্ত কণ্ঠ দ্বিপদিক (দুই স্তৰ/দুই বেষ্টনী) হ’ব। আচার্য নিজৰ বুদ্ধিৰ আশ্ৰয় লৈ লতা-আদি অলংকাৰো কল্পনা কৰিব।
Verse 40
चतुःषट्पञ्चमाष्टादि खाछिखाद्यादि मण्डलम् खाक्षीन्दुसूर्यगं सर्वं खाक्षि चैवेन्दुवर्णनात्
মণ্ডল ‘চাৰি, ছয়, পাঁচ, আঠ…’ এই সংখ্যা-শ্ৰেণীৰে আৰু ‘খা, ছি, খা…’ আদি বৰ্ণ-শ্ৰেণীৰে আৰম্ভ কৰি গঠন কৰিব লাগে। এই সকলো চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ গতিৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি বুজিব লাগে; আৰু ‘খাক্ষি’ নামটোও চন্দ্ৰ-বৰ্ণনাৰ কাৰণেই।
Verse 41
चत्वारिंशदधिकानि चतुर्दशशतानि हि मण्डलानि हरेः शम्भोर्देव्याः सूर्यस्य सन्ति च
নিশ্চয়েই হৰি (বিষ্ণু), শম্ভু (শিৱ), দেৱী আৰু সূৰ্যৰ মুঠ চৌদহশ একচল্লিশ নহয়, চৌদহশ চল্লিশটা মণ্ডল আছে।
Verse 42
दशसप्तविभक्ते तु लतालिङ्गोद्भवं शृणु दिक्षु पञ्चत्रयञ्चैकं त्रयं पञ्च च लोमयेत्
সতৰাৰ বিভাগত ‘লতা-লিঙ্গ’ৰ পৰা উদ্ভূত বিধি শুনা। দিশসমূহত লোম-চিহ্ন এই ক্ৰমে দিবা—পাঁচ, তিন, এক; তাৰপিছত তিন, পাঁচো।
Verse 43
ऊर्ध्वगे द्विपदे लिङ्गमन्दिरं पार्श्वकोष्ठयोः मध्येन द्बिपदं पद्ममथ चैकञ्च पङ्कजं
ঊৰ্ধ্ব (উত্তৰ) দ্বিপদ মাপত লিঙ্গ-মন্দিৰ স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু দুটা পাৰ্শ্ব-কোষ্ঠৰ মাজৰ ঠাইত দ্বিপদ পদ্ম গঢ়িব লাগে—সাথে এটা একপদ পঙ্কজো।
Verse 44
लिङ्गस्य पार्श्वयोर्भद्रे पदद्वारमलोपनात् तत्पार्श्वशोभाः षड्लोप्य लताः शेषास् तथा हरेः
লিঙ্গৰ শুভ পাৰ্শ্বদ্বয়ত, পদদ্বাৰ (পাদস্তৰৰ দ্বাৰ)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পাৰ্শ্ব-শোভা গঢ়িব লাগে; তাত ছয়টা অংশ বাদ দি অৱশিষ্ট লতা-আকৃতি হৰি (বিষ্ণু)ৰ ক্ষেত্ৰতো একেদৰে বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 45
ऊर्ध्वं द्विपदिकं लोप्य हरेर्भद्राष्टकं स्मृतम् रश्मिमानसमायुक्तवेदलोपाच्च शोभिकम्
ঊৰ্ধ্বৰ প্ৰাৰম্ভিক দ্বিপদ অংশ লোপ কৰিলে ছন্দটো ‘হৰেঃভদ্ৰাষ্টক’ বুলি স্মৃত। ‘ৰশ্মি’ আৰু ‘মানস’ ৰীতিসহ যুক্ত আৰু ‘বেদ’ নামৰ অংশ লোপিত হোৱাৰ বাবে একে ‘শোভিক’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 46
पञ्चविंशतिकं पद्मं ततः पीठमपीठकम् द्वयं द्वयं रक्षयित्वा उपशोभास् तथाष्ट च
পঁচিশ পাঁহিৰ পদ্ম আঁকি, তাৰ পিছত পীঠ আৰু অপীঠক তত্ত্ব স্থাপন কৰিব। প্ৰতিটো যুগলক যথাস্থানত ৰক্ষা কৰি, আঠটা উপশোভাও বিধিমতে বিন্যাস কৰিব।
Verse 47
देव्यादिख्यापकं भद्रं वृहन्मध्ये परं लघु लोपयेदिति ञ लोपयेदिति ट मध्ये नवपदं पद्मं कोणे भद्रचतुष्टयम्
দেৱীক প্ৰকাশ কৰা শুভ ভদ্ৰ-ৰচনা এনেদৰে বিন্যাস কৰিব যে ‘বৃহৎ’ মধ্যত থাকিব আৰু ‘পৰ’ আৰু ‘লঘু’ নিজ নিজ স্থানত থাকিব। ‘লোপয়েত্’ নিৰ্দেশত ‘ঞ’ বৰ্ণ লোপ কৰিব; তদ্ৰূপ ‘লোপয়েত্’ ত ‘ট’ বৰ্ণো লোপ কৰিব। মধ্যত নবপদ পদ্ম, আৰু কোণত ভদ্ৰচতুষ্টয় থাকে।
Verse 48
त्रयोदशपदं शेषं बुद्ध्याधारन्तु मण्डलं शतपत्रं षष्ट्यधिकं बुद्ध्याधारं हरादिषु
অৱশিষ্ট অংশ ত্ৰয়োদশ-পদ বিভাজন; মণ্ডলেই বুদ্ধিৰ আধাৰ। হৰ (শিৱ) আদি মতসমূহত বুদ্ধ্যাধাৰ পদ্মক শতপত্ৰ আৰু তাত ষাঠি অধিক—অৰ্থাৎ ১৬০ পাঁহিৰ—বুলি কোৱা হৈছে।
Frequently Asked Questions
The chapter functions as a ritual-competency foundation: it emphasizes Śakti-upāsanā oriented to vāṅ-siddhi (power of speech) so that subsequent mantra-recitation, diagram labeling, and liturgical sequencing can be executed without error.
By sanctifying speech and cognition through Vāgīśvarī, the practitioner aligns mantra-practice with Dharma—supporting effective ritual outcomes (Bhukti) while refining inner discipline and clarity necessary for contemplative progress (Mukti).