Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
এই অধ্যায়ত মন্দিৰ আৰু মন্ত্ৰ-প্ৰয়োগৰ পৰা আগবাঢ়ি, শ্ৰুতি সংৰক্ষণকাৰী ভাষাবিজ্ঞান—ছন্দশাস্ত্ৰ—ৰ সাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। অগ্নিয়ে পিঙ্গল-অনুসাৰী পাঠ্যধাৰাত মাত্রা, লঘু-গুরু নিয়ম আৰু গণ-পদ্ধতি (ত্রয়)ৰ জৰিয়তে ছন্দ-নির্মাণ ব্যাখ্যা কৰে। বৈদিক আৰু শাস্ত্ৰীয় পাঠ শুদ্ধ হ’বলৈ নিয়মভিত্তিক ব্যতিক্ৰমো দিয়া হৈছে—পাদান্তত লঘুক গুৰু ধৰা, যুক্তব্যঞ্জন, বিসৰ্গ, অনুস্বাৰ আৰু জিহ্বামূলীয়-উপধ্মানীয় ধ্বনিয়ে গুৰুতা সৃষ্টি কৰা। ধ্বনি ছন্দ-পরিবেশত কেনেকৈ আচৰণ কৰে সেয়া বিধিবদ্ধ কৰি অধ্যায়ে দেখুৱায় যে প্ৰযুক্তিগত শাস্ত্ৰসমূহো পবিত্ৰ সহায়ক; শুদ্ধ উচ্চাৰণ-জপে মন্ত্ৰফল, পাঠবিশ্বাস্যতা আৰু আচার-জ্ঞান পৰম্পৰাৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे देवालयमाहत्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छन्दःसारः अग्निर् उवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘দেৱালয়‑মাহাত্ম্যাদি’ নামৰ ৩২৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩২৭তম অধ্যায় ‘ছন্দঃসাৰ’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—পিঙ্গলে যি ক্ৰমে উপদেশ দিছে, মূল অক্ষৰ‑এককসমূহেৰে মই ছন্দৰ বৰ্ণনা কৰিম। গণসমূহ: ম আৰু ল; জৰ দুটা ভেদ; স আৰু ত; আৰু কৰ তিনিটা ভেদ।
Verse 2
धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा
‘ধনস্যান্ নাথম্’ আৰু ‘একন্ত্বিতি‑খ’ আদি প্ৰয়োগত পাদান্তত হ্ৰস্ব অক্ষৰো বিকল্পে গুৰু ধৰা যায়। পূৰ্ব অক্ষৰ সংযোগ, বিসৰ্গ (ঃ), অনুস্বৰ (ং), ব্যঞ্জন আৰু জিহ্বামূলীয়ৰ কাৰণেও গুৰু হয়।
Verse 3
उपाध्मानीयतो दीर्घो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः
উপধ্মানীয় (ওষ্ঠ্য ধ্বনিৰ আগত থকা বিশেষ বিসৰ্গ) থাকিলে দীঘল স্বৰক গুৰু (ভাৰী মাত্রা) বুলি ধৰা হয়। ইয়াত গণৰ নাম ‘গ্লৌ’ আৰু ‘নৌ’। বসু আঠ, ওষ্ঠ দুই, দিশ চাৰি—‘বেদ’ ‘আদিত্য’ আদি শব্দৰ আদ্যাক্ষৰ লোপে এই কথা সূচিত কৰে।
Frequently Asked Questions
A Piṅgala-style prosody framework: gaṇa classification and operational rules that convert syllable weight via pāda-end position, consonant clusters, visarga/anusvāra, and special visarga allophones.
By ensuring metrical and phonetic correctness, it protects the integrity of mantra and śāstra recitation—supporting ritual efficacy, accurate transmission of Agneya Vidya, and disciplined speech as a dharmic practice.