Adhyaya 318
वागीश्वरीपूजा (Worship of Vāgīśvarī)
মন্ত্ৰশাস্ত্ৰৰ উপদেশধাৰাত অগ্নিদেৱে ঋষি বশিষ্ঠক বাগীশ্বৰী (সৰস্বতীৰ এক ৰূপ) পূজাৰ বিধান শিকায়—মণ্ডল, ধ্যানপদ্ধতি, সময়, মন্ত্ৰ-গঠন আৰু আচাৰক ভিত্তি দিয়া বৰ্ণবৰ্গসহ। আৰম্ভণিতে স্থিৰ দীপ্ত ধ্যানে ঈশ্বৰৰ অন্তঃপ্ৰতিষ্ঠা আৰু পবিত্ৰ অক্ষৰৰ গোপন, সংৰক্ষিত পৰম্পৰাগত সংপ্ৰেষণৰ গুৰুত্ব কোৱা হৈছে। বাগীশ্বৰীক পঞ্চাশ বৰ্ণৰ বৰ্ণমালামালাৰে ভূষিতা, ত্ৰিনেত্ৰী, বৰ-অভয় মুদ্ৰাযুক্ত, জপমালা আৰু পুথি ধাৰিণী ৰূপে ধ্যান কৰা হয়। মুখ্য সাধনা বৰ্ণমালা-জপ—‘অ’ৰ পৰা ‘ক্ষ’লৈ অক্ষৰসমূহ মস্তকৰ পৰা কাঁধলৈ নামি দেহত মানৱাকাৰ ধ্বনিধাৰা হৈ প্ৰৱেশ কৰিছে বুলি ভাবি এক লক্ষ জপ। দীক্ষাত গুৰুৱে পদ্মমণ্ডল নিৰ্মাণ কৰে—সূৰ্য-চন্দ্ৰ স্থাপন, নিৰ্দিষ্ট পথ, দ্বাৰ, কোণ-পট্টিকা আৰু ৰঙৰ নিয়মসহ; পদ্মবিভাগত শক্তিদেৱীসকল প্ৰতিষ্ঠিত হয়—মধ্যত সৰস্বতী, লগতে বাগীশী, হৃল্লেখা, চিত্ৰবাগীশী, গায়ত্ৰী, শাঙ্কৰী, মতি, ধৃতি আৰু হ্ৰীং-বীজৰূপ। ঘৃতাহুতিত সাধকে সংস্কৃত-প্ৰাকৃত কাব্যত প্ৰভুত্ব, কাব্যশাস্ত্ৰ আৰু সংশ্লিষ্ট বিদ্যাত দক্ষতা লাভ কৰে—আধ্যাত্মিক সাধনা আৰু সাংস্কৃতিক-বৌদ্ধিক সিদ্ধিৰ সমন্বয় এই অধ্যায়ত প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गणपूजा नाम सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः वागीश्वरीपूजा ईश्वर उवाच वागीश्वरीपूजनञ्च प्रवदामि समण्डलम् ऊहकं कालसंयुक्तं मनुं वर्णसमायुतम्
এইদৰে শ্ৰী আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘গণপূজা’ নামৰ তিনিশ সতৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিনিশ অষ্টাদশতম অধ্যায়—‘বাগীশ্বৰীপূজা’ আৰম্ভ। ঈশ্বৰে ক’লে—মণ্ডলসহ বাগীশ্বৰীৰ পূজা, ধ্যান-পদ্ধতি, কাল-সংযোগ, মন্ত্র (মনু) আৰু বৰ্ণবিন্যাসসহ মই বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 2
निषाद ईश्वरं कार्यं मनुना चन्द्रसूर्यवत् अक्षरन्न हि देयं स्यात् ध्यायेत् कुन्देन्दुसन्निभां
মনে চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ দৰে স্থিৰ আৰু দীপ্তভাৱে ঈশ্বৰক অন্তৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে। অক্ষৰ (গুপ্ত বীজ/লিপি) কাকো দিয়া বা প্ৰকাশ কৰা উচিত নহয়; কুন্দফুল আৰু চন্দ্ৰৰ দৰে উজ্জ্বল ৰূপ ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 3
पञ्चाशद्वर्णमालान्तु मुक्तास्रग्दामभूषिताम् वरदाभयाक्षसूत्रपुस्तकाढ्यां त्रिलोचनां
তেওঁ পঞ্চাশ বৰ্ণৰ মালাৰে গঠিত হাৰে ভূষিতা, মুক্তাৰ হাৰ আৰু পুষ্পমালাৰ দামে অলংকৃত। তেওঁ বৰদ আৰু অভয় মুদ্ৰা ধাৰণ কৰে, জপমালা আৰু পুস্তক ধৰে, আৰু তেওঁ ত্ৰিনয়না।
Verse 4
लक्षं जपेन्मस्तकान्तं स्कन्धान्तं वर्णमालिकां अकारादिक्षकारान्तां विशन्तीं मानवत् स्मरेत्
অকাৰৰ পৰা ক্ষকাৰান্ত বৰ্ণমালিকাক মস্তকৰ পৰা স্কন্ধলৈ ধ্যান কৰি এক লক্ষ জপ কৰিব লাগে। তাক মানৱাকৃতিৰ দৰে দেহত প্ৰৱেশ কৰিছে বুলি স್ಮৰণ কৰিব লাগে।
Verse 5
कुर्याद् गुरुश् च दीक्षार्थं मन्त्रग्राहे तु मण्डलम् सूर्याग्रमिन्दुभक्तन्तु भागाभ्यां कमलं हितं
দীক্ষাৰ বাবে গুৰুৱে মন্ত্রগ্ৰহণৰ সময়ত মণ্ডল সাজিব লাগে। নিৰ্ধাৰিত বিভাগ অনুসাৰে পদ্ম-আকৃতি শ্ৰেয়—অগ্ৰভাগত সূৰ্য আৰু যথোচিত অংশত চন্দ্ৰৰ বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 6
चन्द्रमसायुतमिति ञ कृतमिति ख वीथिका पदिका कर्या पद्मान्यष्टौ चतुष्पदे वीथिका पदिका वाह्ये द्वाराणि द्विपदानि तु
(যোজনা-সমূহ) অক্ষৰ-চিহ্নে নিৰ্দেশিত— ‘ঞ’ মানে ‘চন্দ্ৰমসাযুত’ আৰু ‘খ’ মানে ‘কৃত/নিৰ্মিত’। চতুষ্পদ বিন্যাসত বীথিকা আৰু পদিকা আঠটা ‘পদ্ম’ বিভাগসহ কৰিব লাগে। বাহিৰে বীথিকা–পদিকা বেষ্টনীত দ্বিপদ-মান অনুসাৰে দ্বাৰ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 7
उपद्वाराणित द्वच्च कोणबान्धं द्विपट्टिकम् सिदानि नव पद्मानि कर्णिका कनकप्रभा
উপদ্বাৰ থাকিব লাগে আৰু দ্বিবিধ ব্যৱস্থাও। কোণসমূহ ‘কোণবাঁধ’ (তিৰ্যক বন্ধন)ৰে দৃঢ় কৰি, দ্বিপট্টিক (দুই পাল্লা) দ্বাৰ ৰচনা কৰিব লাগে। নৱ সিদ্ধ ‘পদ্ম’ অঙ্কন/স্থাপন কৰিব লাগে; সিহঁতৰ কৰ্ণিকা কনকপ্ৰভাৰে দীপ্ত।
Verse 8
केशराणि विचित्राणि कोणान्रक्तेन पूरयेत् व्योमरेखान्तरं कृष्णं द्वाराणीन्द्रेभमानतः
কেশৰসমূহ বিচিত্ৰ শোভাৰে অঙ্কন কৰি, কোণসমূহ ৰক্তবৰ্ণে পূৰণ কৰিব লাগে। ‘ব্যোমৰেখা’ৰ মাজৰ অন্তৰ ক’লা বৰ্ণে কৰিব লাগে। দ্বাৰসমূহ ইন্দ্ৰেভ-মান (নিৰ্ধাৰিত মাপ) অনুসাৰে বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 9
मध्ये सरस्वतीं पद्मे वागीशी पूर्वपद्मके हृल्लेखा चित्रवागीशी गायत्री विश्वरूपया
পদ্মৰ মাজত সৰস্বতীক স্থাপন/ধ্যান কৰিব লাগে; পূৰ্ব পদ্মত বাগীশীক। তাৰপিছত হৃল্লেখা, তাৰপিছত চিত্ৰবাগীশী, আৰু শেষত বিশ্বৰূপা গায়ত্ৰীক ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 10
शाङ्करी मतिर्धृतिश् च पूर्वाद्या ह्रीं स्ववीजकाः ध्येया सरस्वतीवच्च कपिलाज्येन होमकः संस्कृतप्राकृतकविः काव्यशास्त्रादिविद्भवेत्
শাঙ্কৰী, মতি আৰু ধৃতি— পূৰ্বোক্ত শক্তিসমূহসহ— আৰু ‘হ্ৰীং’ক নিজ নিজ বীজাক্ষৰসহ সৰস্বতীৰূপে ধ্যান কৰিব লাগে। কপিলা গাভীৰ ঘৃতৰে হোম কৰিলে সি সংস্কৃত আৰু প্ৰাকৃতৰ কবি হয় আৰু কাব্যশাস্ত্ৰাদি বিদ্যাত পাৰদৰ্শী হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise mantra-phonemic methodology (varṇamālā from ‘a’ to ‘kṣa’ with a 100,000-japa target) and exact maṇḍala engineering—lotus divisions, pathways (vīthikā/padikā), door and corner-band construction, and specific color placements—linking ritual efficacy to correct design and sequence.
It disciplines speech and cognition by sacralizing sound (akṣara/varṇa) as a contemplative current entering the body, while placing learning and artistry under dharmic ritual control (dīkṣā, secrecy, homa). The promised fruit—poetic and śāstric mastery—functions as bhukti aligned with mukti through regulated practice, purity, and devotion to Sarasvatī-śakti.