Dvaraka Mahatmya
Dvaraka Mahatmya
This section is anchored in the western coastal-sacred geography associated with Dvārakā and its wider Yādava/Vaiṣṇava memory field, extending to Prabhāsa as an epic-afterlife locus. It uses the sea, submerged city motifs, and pilgrimage networks to connect Krishna-centric narrative history with tīrtha practice and ethical reflection in Kali-yuga.
Adhyayas in Dvaraka Mahatmya
44 chapters to explore.
Adhyaya 1
कलियुगे विष्णुप्राप्त्युपायः — Seeking Viṣṇu in the Age of Kali
अध्यायः शौनकेन सूतं प्रति प्रश्नेन आरभ्यते—कलियुगे मतभेदबहुले, क्षोभयुक्ते च काले, साधकः कथं मधुसूदनं प्राप्नुयात् इति। सूतः संक्षेपेण जनार्दनावतारचरितं निवेदयति—व्रजे पूतनात्रिणावर्तकालियादीनां निग्रहः, ततः मथुरायां कुवलयापीडवधः तथा राजविरोधिनां नाशः, अनन्तरं जरासन्धयुद्धादि राजसूयप्रसङ्गाश्च। ततः प्रभासे यादवकुलस्य परस्परविनाशः, श्रीकृष्णस्य लोकसंन्यासवत् निवृत्तिः, द्वारकायाश्च जलप्रलयेन निमज्जनं वर्ण्यते। एतस्मिन् क्षयदृश्ये वनवासिनो मुनयः समागत्य कलिधर्मक्षयम्, आचारयज्ञादिव्यवस्थायाः शैथिल्यं च निरीक्ष्य ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा विष्णोः परं स्वरूपं ज्ञातुं स्वस्यापि सीमां दर्शयित्वा, हरिप्राप्त्युपायविषये प्रमाणभक्तं प्रह्लादं सुतले निर्देशयति। मुनयः सुतलं गत्वा बलिना सत्कारं प्राप्य, प्रह्लादसन्निधौ, अल्पसाधनैरेव गोप्येन मार्गेण भगवत्प्राप्तिं कथयितुं याचन्ते—अग्रिमोपदेशस्य भूमिका इति।
Adhyaya 2
द्वारकाक्षेत्रप्रशंसा तथा दुर्वासोपाख्यानम् | Praise of Dvārakā and the Durvāsā Episode
अध्याये प्रह्लादः मुनिभ्यः कथयति यत् द्वारका/द्वारावती गोमतीतीरस्थितं समुद्रसमीपं पुण्यनगरं, कलियुगे भगवतः परमं धाम मोक्षप्रदं च। मुनयः पृच्छन्ति—यादववंशे नष्टे द्वारकायाश्च प्लावितत्वे कथं कलौ तत्रैव प्रभोः कीर्तिः प्रवर्तते इति। ततः उग्रसेनसभायां वृत्तान्तः प्रवर्तते—गोमतीतीरे चक्रतीर्थे दुर्वासा मुनिः निवसतीति वार्ता आगच्छति। श्रीकृष्णः रुक्मिण्या सह तं प्रत्युद्गच्छति, अतिथिसत्कारस्य धर्मबन्धनं कर्मफलप्रदं च प्रतिपादयन्। दुर्वासा नगरस्य विस्तारं गृहसंख्यां परिजनसमृद्धिं च पृच्छति; कृष्णः समुद्रदत्तं देशं, सुवर्णप्रासादान्, विशालं गृहपरिवारव्यूहं च वर्णयति, येन दिव्यमायायाः अनन्तकर्तृत्वस्य च विस्मयः जायते। दुर्वासा विनयपरीक्षां विधत्ते—कृष्णरुक्मिण्यौ रथे तं वहन्तु इति। मार्गे तृषिता रुक्मिणी दुर्वासानुज्ञां विना जलं पिबति; स तां शाश्वततृष्णया कृष्णवियोगेन च शशाप। कृष्णः तां सान्त्वयन् मध्यस्थितदर्शनसिद्धान्तं ब्रूते—यत्र मां पश्यसि तत्रैव त्वमपि दृश्यसे—भक्तिसावधानतां च उपदिशति। अन्ते कृष्णः पाद्य-अर्घ्य-गोदान-मधुपर्क-भोजनादिभिः विधिवत् दुर्वाससंप्रसादनं कृत्वा अतिथिधर्मस्य आदर्शरूपं स्थापयति।
Adhyaya 3
Durvāsā-śāpa, Rukmiṇī-vilāpa, and the Sanctification of Rukmiṇī-vana (दुर्वासशाप-रुक्मिणीविलाप-रुक्मिणीवनमाहात्म्य)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः श्रीकृष्णस्य क्षान्तिं मुनिवाक्यस्य सत्यबलं च विस्मयेन स्मरन्ति। प्रह्लादः कथयति—दुर्वासशापेन पीडिता रुक्मिणी निरपराधा सती विरहदुःखं विलपति, न्यायमन्यायं च पृच्छति; शोकात् मूर्छिता च भवति। तदा समुद्रः समागत्य तां शीतलजलैः सान्त्वयति, नारदश्च धैर्यं बोधयन् कृष्ण-रुक्मिण्योः अविभाज्यतत्त्वं (पुरुषोत्तम-शक्तिरूपं) प्रकाशयति; लोकशिक्षार्थं मानुषवत् विरहप्रतीतिः केवलं लीला-गूढता इति वदति। समुद्रोऽपि तदनुमोद्य रुक्मिणीमाहात्म्यं स्तौति, भागीरथ्याः (गङ्गायाः) आगमनं च घोषयति; तया देशः शोभते, पवित्रो भवति, रुक्मिणीवनं दिव्यं च प्रादुर्भवति, द्वारकावासिनश्च आकर्ष्यन्ते। रमणीयफलदर्शनात् दुर्वासाः पुनरपि क्रुद्धः शापं तीव्रयति, जलभूम्योः क्लेशं जनयति। रुक्मिणी मृत्युं निश्चिनोति, किन्तु श्रीकृष्णः शीघ्रमागत्य तां निवारयति, अद्वैतं शापशक्तेः सीमां च उपदिशति। दुर्वासाः पश्चात्तापं कृत्वा क्षमां याचते; कृष्णः मुनिवाक्यस्य सत्यतां रक्षन् सौहार्दव्यवस्थां स्थापयति। अन्ते फलश्रुतिः—अमावास्या-पूर्णिमयोः संगमे स्नानं शोकनाशनं, विशिष्टतिथिषु रुक्मिणीदर्शनं च इष्टसिद्धिदं; एतत् तीर्थं दुःखभेषजत्वेन प्रतिष्ठितम्।
Adhyaya 4
Varadāna-tīrtha and Dvārakā-yātrā: Pilgrimage Ethics, Gomati-saṅgama, and Cakratīrtha Phala
अध्यायेऽस्मिन् सूतः प्रह्लादोपदेशं निवेदयति, यत्र द्वारकायाः पुण्य-व्यवस्था विस्तरेण निरूप्यते। आरम्भे श्रीकृष्ण-दुर्वाससोः परस्पर-वरदान-विनिमयः कथ्यते, तेन ‘वरदान’ इति तीर्थं प्रतिष्ठाप्यते; गोमती-सागर-सङ्गमे स्नानं तथा उभयोः पूजनं तस्य महिमानं वर्धयतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं यात्राधर्मः प्रत्यक्ष-नीतिरूपेण उपदिश्यते—द्वारकां गन्तुम् इति सङ्कल्प एव पुण्यकरः; नगराभिमुखं प्रत्येकं पदं महायज्ञफलतुल्यम्। यात्रिकानां निवास-दानं, मधुरवचनं, अन्नं, वाहनं, पादुका, जलपात्रं, पादसेवा च परमभक्तिसेवा इति प्रशस्यते; यात्राविघ्नकर्तॄणां तु निन्दा दुष्फल-प्रदर्शनसहितं क्रियते। बृहस्पतेरिन्द्रं प्रति कलियुग-क्षयधर्मोपदेशेन सिद्धान्तः विस्तार्यते, द्वारका तु कलिदोष-विवर्जिता शरण्येति निष्कर्षः। चक्रतीर्थं, गोमतीस्नानं, रुक्मिणीह्रदश्च विशेषतया स्तूयन्ते—अकस्मात्स्पर्शोऽपि मोक्षदः, कुलोद्धारकश्च। अन्ते गणेशपूजनं, साष्टाङ्गनमस्कारः, मर्यादापूर्वकं प्रवेशः इत्यादि द्वारकाप्रवेश-शिष्टाचारः कथ्यते, भक्तिः समाजधर्मः कर्मकाण्डश्च एकत्र समन्वीयन्ते।
Adhyaya 5
गोमती-प्रादुर्भावः तथा चक्रतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of the Gomati and the Glory of Chakratirtha)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादो द्विजश्रेष्ठान् गोमतीतीर्थं प्रति प्रेषयति। तस्या दर्शनं पावनं, जलं च पूज्यं—पापक्षयकरं शुभार्थप्रदं च इति वर्णयति। ततः ऋषयः पृच्छन्ति—का गोमती, केनानीता, किमर्थं वरुणालयं समुद्रं प्राप्ता इति। प्रह्लादः पुरावृत्तं कथयति—प्रलयानन्तरं विष्णोर्नाभिकमलात् ब्रह्मा समुत्पन्नः सृष्टिं प्रवर्तयति। सनकादयः मानसपुत्राः प्रजासृष्टिं नाङ्गीकुर्वन्तः दिव्यरूपदर्शनकामाः तपः कुर्वन्ति; नदीश्वरसमीपे ते तेजोमयं सुदर्शनचक्रं ददृशुः। अशरीरवाणी तान् अर्घ्यसज्जीकरणे च चक्राराधने च नियोजयति; ऋषयः स्तोत्रैः सुदर्शनं नमस्कुर्वन्ति। ब्रह्मा हर्यर्थं गङ्गां भूमौ अवतारयितुं नियुङ्क्ते—सा गोमती नाम्ना प्रसिद्धा भविष्यति, वसिष्ठमनुसरिष्यति, लोके च तस्य दुहिता इव ख्यातिं यास्यति। वसिष्ठे पश्चिमसमुद्रं प्रति गच्छति, गङ्गा चानुगच्छति; जनाः तां पूजयन्ति। ऋषिस्थाने विष्णुः चतुर्भुजः प्रादुर्भूय पूजां गृह्णाति वरान् ददाति; यत्र जलं भित्त्वा सुदर्शनं प्रथमं प्रादुरभूत् तत् ‘चक्रतीर्थम्’ इति नाम्ना विख्यातं, तत्र आकस्मिकस्नानमपि मोक्षदं भवति। गोमती हरिपादप्रक्षालनं कृत्वा समुद्रं प्रविश्य महापापनाशिनी नदी भवति, ‘पूर्वगङ्गा’ इति च परम्परया स्मर्यते।
Adhyaya 6
गोमतीतीर्थविधानम् (Gomatī Tīrtha: Ritual Procedure and Vow-Observances)
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः प्रह्लादं स्तुवन्तः गोमतीप्रवाहदेशे चक्रतीर्थसमीपे भगवतः सन्निधिं ध्यायित्वा तीर्थयात्राविधिं विस्तरेण पृच्छन्ति। प्रह्लादः क्रमशः विधानं वदति—नदीं प्रति गमनं नमस्कारश्च, आचमन-शौचं, कुशधारणं, वसिष्ठदुहितृत्वं पापनाशकत्वं च गोमतीं स्तुवन् मन्त्रेण अर्घ्यदानम्। ततः विष्णोर्वराहावतारकृत-भूधारणस्मरणयुक्तेन मन्त्रेण मृत्तिकालेपनं, पूर्वकृतदोषक्षयप्रार्थना, विधिवत् स्नानं वैदिकस्नानसूक्तोच्चारणं च, अनन्तरं देव-पितृ-मनुष्येभ्यस्तर्पणम्। अथ श्राद्धविधानं विस्तर्यते—वेदविदां ब्राह्मणानामाह्वानं, विश्वेदेवानां पूजनं, श्रद्धया श्राद्धकर्म, सुवर्ण-रजतादिदक्षिणा, वस्त्राभरण-धान्यदानं, दीनदुःखितेषु विशेषदानं च। ‘पञ्चगकाराः’ दुर्लभा इति प्रतिपाद्यन्ते—गोमती, गोमय-स्नानम्, गोदानम्, गोपीचन्दनम्, गोपीनाथदर्शनम्। कार्त्तिके नियमस्नानं नित्यपूजा च बोधदिने पञ्चामृताभिषेक-चन्दनालङ्कार-तुलसीपुष्पार्चन-गीतपाठ-रात्रिजागर-भोजनदान-रथपूजादिभिः सह, गोमती-सागर-सङ्गमे समापनं निर्दिश्यते। माघेऽपि स्नानं तिल-हिरण्याद्यर्पणं नित्यहोमः, व्रतान्ते उष्णवस्त्र-पादुकादिदानं च। फलश्रुतौ गोमतीकर्मणः कुरुक्षेत्र-प्रयाग-गयाश्राद्ध-अश्वमेधफलतुल्यत्वं, महापातकानामपि शुद्धिः, पितॄणां तृप्तिः, कृष्णसन्निधौ स्नानमात्रेण विष्णुलोकप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 7
Cakratīrtha-māhātmya (Theological Discourse on the Glory of Cakra Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये प्रह्लादः द्विजश्रेष्ठान् प्रति समुद्रतीरे स्थितस्य चक्रतीर्थस्य (रथाङ्गस्य) माहात्म्यं विधिं च उपदिशति। चक्रचिह्निताः शिलाः मोक्षप्रदाः इति वर्ण्यन्ते, तथा भगवतः श्रीकृष्णस्य दर्शनसम्बन्धेन तीर्थस्य प्रमाणं कृत्वा तत् परमं पापनाशनं क्षेत्रम् इति प्रतिष्ठाप्यते। ततः यात्रिकाः समीपं गत्वा पादहस्तमुखप्रक्षालनं कृत्वा प्रणम्य, पञ्चरत्नैः पुष्पाक्षतगन्धफलहिरण्यचन्दनादिभिः सह अर्घ्यं सज्जीकुर्वन्ति, विष्णुचक्रसम्बद्धं मन्त्रं जपन्ति। स्नानं कृत्वा देवतत्त्वसम्बन्धिनीं स्मृतिवाक्यं उच्चार्य, मृत्तिकालेपनं, देवपितृतर्पणं, ततः श्राद्धं च विधीयते। फलश्रुतौ महायज्ञानां प्रयागादितीर्थानां च तुल्यं पुण्यं केवलस्नानेनापि लभ्यते इति प्रतिपाद्यते। अन्नदानं, वाहनपशुदानं, रथसम्बद्धदानं च जगत्पतिप्रीतिकरं इति निर्दिश्य, वाक्कायमानसकृतपापक्षयः, पितॄणां सर्वावस्थोद्धारः, विष्णुसामीप्यलाभश्च अन्ते निगद्यते।
Adhyaya 8
गोमत्युदधिसंगम-माहात्म्य एवं चक्रतीर्थ-प्रशंसा (Glory of the Gomati–Ocean Confluence and Cakra-tīrtha)
अस्मिन्नध्याये प्रह्लादो द्विजान् उपदिशति—अन्येषु प्रसिद्धेषु नदीतीर्थेषु न भ्रमितव्यम्; गोमती-समुद्रसंगमे स्नानादि कर्मणां फलम् अतिशयेन भवतीति। तत्र आगत्य संगमस्य पापनाशकत्वं स्तूयते, समुद्राधिपतये गोमत्यै च निर्दिष्टेन भक्तिवाक्येन अर्घ्यं दातव्यमिति विधीयते। स्नानस्य दिशानियमाः, ततः पितृतर्पणं श्राद्धं च, दक्षिणादानस्य विशेषः, सुवर्णादिविशिष्टदानस्य प्रशंसा च निरूप्यते। ततः दानानां प्रकाराः—तुलापुरुषः, भूमिदानम्, कन्यादानम्, विद्यादानम्, प्रतीकधेनुदानादयः—तेषां फलानि च कथ्यन्ते। श्राद्धपक्षे अमावास्यादिषु कालविशेषेण फलवृद्धिः, अत्र स्थाने दोषयुक्तमपि श्राद्धं पूर्णतां यातीत्यपि प्रतिज्ञायते। विविधप्रेतावस्थाभिः पीडितानामपि स्नानेन मोक्षलाभः कथ्यते। विशेषतः चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं—चक्रचिह्नितशिलानां (एकादि द्वादशपर्यन्तं) भेदाः, तेषां भुक्तिमुक्तिफलानि, दर्शन-स्पर्शन-स्मरणैः शुद्धिः, अन्तकाले हरिस्मरणेन मुक्तिरिति समाप्यते।
Adhyaya 9
रुक्मिणीह्रद-माहात्म्य (Rukmiṇī Hrada: Glory of the Sacred Lake and Prescribed Rites)
अस्य अध्यायस्य (रुक्मिणीह्रद-माहात्म्य) प्रह्लादोक्त्या तीर्थयात्रिणः प्रसिद्धान् पुण्यसलिलान्, विशेषतः सप्तकुण्डान्, गन्तुं निर्दिश्यन्ते। तानि मलापहारकानि, ऐश्वर्य-विवेकवर्धकानि च कथ्यन्ते। तत्र दिव्यदर्शनं स्मार्यते—हरिः साक्षात् प्रादुरभवत्; ऋषिभिः लक्ष्म्या सह स्तुतः; ततः सुरगङ्गाजलेन पूजनं कृतम्। ब्रह्मसम्भवाः सनकादयः पृथक् ह्रदान् निर्माय देव्यै स्नानं कृतवन्तः; ते जलाशयाः लक्ष्मीह्रदाः इति प्रसिद्धाः, कालयुगे तु रुक्मिणीह्रद इति ख्यातिं यान्ति, भृगुसम्बद्धं अन्यत् तीर्थनाम-स्मरणं चोक्तम्। अनन्तरं विधिक्रमः प्रदर्श्यते—शुचिर्भूत्वा समीपं गत्वा पादप्रक्षालनम्, आचमनम्, कुशग्रहणम्, पूर्वाभिमुखत्वम्, फल-पुष्प-अक्षतैः पूर्णार्घ्य-निर्माणम्, शिरसि रजत-स्थापनम्, पापक्षयार्थं रुक्मिणीप्रसादार्थं च रुक्मिणीह्रदे अर्घ्य-मन्त्रसमर्पणम्, ततः स्नानम्। स्नानानन्तरं देव-मनुष्य-पितृभ्यः विशेषतः पितृभ्यः तर्पणम्, आहूतब्राह्मणैः सह श्राद्धम्, रजत-स्वर्णादि-दक्षिणा, रसफलदानम्, दम्पत्योः मधुरान्न-भोजनम्, ब्राह्मणी-स्त्रीणां च यथाशक्ति वस्त्रैः (रक्तवस्त्रादिभिः) पूजनं च विधीयते। फलश्रुतौ कामसिद्धिः, विष्णुलोकप्राप्तिः, गृहे लक्ष्म्याः नित्यवासः, आरोग्यं, मनःप्रसादः, क्षोभाभावः, पितॄणां दीर्घतृप्तिः, सन्ततिस्थैर्यं, दीर्घायुः, धनसमृद्धिः, वैर-शोकाभावः, पुनःपुनः संसारभ्रमणात् मोक्षश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 10
नृगतीर्थ–कृकलासशापमोचनम् (Nṛga Tīrtha and the Release from the Lizard-Curse)
अध्याये संवादरूपेण तीर्थमाहात्म्यं निरूप्यते। प्रह्लादः प्रभासक्षेत्रे प्रसिद्धं कৃकलास/नृगतीर्थं वर्णयति, ततः धर्मपरायणस्य महाबलस्य नृगराजस्य वृत्तान्तं कथयति—यः प्रतिदिनं ब्राह्मणेभ्यः गोदानं विधिवत् सत्कारपूर्वकं करोति स्म। जैमिनये दत्ता गौः पलायिता, पुनः सोमशर्मणे दत्ता; उभयोर्ब्राह्मणयोर्विवादे राजा शीघ्रं समाधानं न कृतवान्, ततो रोषात् तौ शापं ददतुः—नृगः कৃकलासो भविष्यति। मृत्योरनन्तरं यमः कर्मफलानुभवक्रमे विकल्पं ददौ; लघुदोषात् नृगः बहुवर्षाणि कृकलासदेहे स्थितः। द्वापरान्ते देवकीसुतः श्रीकृष्णः आगत्य यदुकुमारैः सह जलाशये स्थावरं कृकलासं दृष्ट्वा स्पर्शमात्रेण तं विमोचयामास; मुक्तो नृगः भगवन्तं स्तुत्वा वरं याचते—कूप/वापी मम नाम्ना प्रसिद्धा भवतु, यत्र भक्त्या स्नानं कृत्वा पितृतर्पणं श्राद्धं च कुर्वन्ति ते विष्णुलोकं प्राप्नुयुः। अन्ते विधिः प्रदर्श्यते—पुष्पचन्दनयुक्तं अर्घ्यं दद्यात्, मृत्तिकया स्नानं कुर्यात्, पितृदेवमनुष्येभ्यः तर्पणं विधाय श्राद्धं कृत्वा ब्राह्मणभोजनं दक्षिणां च दद्यात्। अलङ्कृतां वत्सयुक्तां गां शय्यां चोपस्करैः सह दानं प्रधानं, देशीयदरिद्रेषु दानशीलता च; एतेन महती तीर्थफलप्राप्तिः सफलयात्रा च इति।
Adhyaya 11
विष्णुपदोद्भवतीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Tīrtha Originating from Viṣṇu’s Footprint)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः पण्डितान् ब्राह्मणान् प्रति ‘विष्णुपदोद्भव’ इति ख्यातस्य तीर्थस्य उपगमन-विधिं कथयति। तत् विष्णोः पदचिह्नसमुद्भवं पावनं जलस्रोतः, गङ्गा-विष्णवैः समं प्रसिद्धम्; यस्य दर्शनमात्रेण गङ्गास्नानफलम् अवाप्यते। तस्योत्पत्तिं स्मृत्वा स्तुतिं कृत्वा, स्मरण-पाठयोः पापक्षयकरत्वं प्रतिपाद्यते। ततः देवीरूपायै नदीदेव्यै नमस्कृत्य अर्घ्यं दद्यात्; पूर्वाभिमुखः संयतः स्नानं कुर्यात्, तीर्थमृदा अङ्गलेपनं च। देव-पितृ-मनुष्येभ्यः तिलाक्षतैः तर्पणं विधाय, ब्राह्मणान् आमन्त्र्य यथाविधि श्राद्धं कुर्यात्, सुवर्ण-रजतादि दक्षिणां दद्यात्, दीन-दुःखितेभ्यश्च दानं कुर्यात्। पादुके, कमण्डलुं, लवण-दध्यान्नं शाक-जीरकयुक्तं, तथा रुक्मिणीसम्बद्धं वस्त्रादि दत्त्वा, अन्ते ‘विष्णुः प्रसीदतु’ इति भक्त्या संकल्पयेत्। फलश्रुतौ—एवं कर्ता कृतकृत्यो भवति; पितरः गयाश्राद्धसदृशं दीर्घतृप्तिं लभन्ते, वैष्णवं लोकं च यान्ति; भक्तस्य ऐश्वर्यं देवकृपा च वर्धते। अस्याध्यायस्य श्रवणमात्रेणापि पापविमोचनं कथ्यते।
Adhyaya 12
गोप्रचारतीर्थ-मयसरः-माहात्म्यं तथा श्रावणशुक्लद्वादशी-स्नानविधिः (Goprachāra Tīrtha and Maya-sarovara: Glory and the Śrāvaṇa Śukla Dvādaśī Bathing Rite)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः गोप्रचारनाम तीर्थं निर्दिशति, यत्र भक्त्या स्नानं कृत्वा गोदानफलसदृशं पुण्यं लभ्यते। ऋषयः जगन्नाथस्य स्नानतीर्थस्य नामोत्पत्तिं च पृच्छन्ति। तदा कंसवधोत्तरकाले कृष्णस्य राज्यस्थापनं, उद्धवस्य गोकुलप्रेषणं, यशोदानन्दयोः साक्षात्कारः, ततः व्रजाङ्गनानां तीव्रविरहविलापः दूतं प्रति प्रश्नाश्च वर्ण्यन्ते; उद्धवः तान् सान्त्वयन् तेषां भक्तेः परमोत्कर्षं प्रकाशयति। अनन्तरं द्वारकासमीपे मायदैत्यनिर्मितं मायसरः कीर्त्यते। तत्र कृष्णागमने गोप्यः मूर्च्छन्ति, त्यागदोषं आरोपयन्ति; कृष्णः तासां प्रति दिव्यसर्वव्यापकत्वं जगत्कारणभावं च उपदिश्य विरहस्यापि अनित्यत्वं, भेदस्य च अनवस्थितत्वं प्रतिपादयति। अन्ते श्रावणमासे शुक्लपक्षे द्वादश्यां स्नान-श्राद्धविधिः स्पष्टं निर्दिश्यते—भक्त्या स्नानं, कुशफलयुक्तार्घ्यदानं, निर्दिष्टार्घ्यमन्त्रः, दक्षिणासहितं श्राद्धं, पायस-शर्करा-नवनीत-घृतादिदानं, छत्र-कम्बल-अजिनादिप्रदानं च। फलश्रुतौ गङ्गास्नानतुल्यपुण्यं, विष्णुलोकप्राप्तिः, त्रिपुरुषपर्यन्तं पितॄणां मोक्षः, ऐश्वर्यवृद्धिः, अन्ते हरिधामप्राप्तिश्च कथ्यते।
Adhyaya 13
Gopī-saras-udbhavaḥ (Origin and Merit of Gopī-saras) / गोपीसर-उद्भवः
अध्यायः १३ प्रह्लादकथितेन संवादरूपेण प्रवर्तते। कृष्णवचनं श्रुत्वा गोप्यः मायासम्बद्धे प्राचीनसरे स्नात्वा भक्त्युत्कर्षं प्राप्नुवन्ति। ताः कृष्णं प्रार्थयन्ति—अस्माकं निमित्तं श्रेष्ठं सरः सृज्यताम्, तथा च वार्षिकनियमव्रतेन तव सान्निध्यं नित्यं लभेमहीति। ततः कृष्णः तस्य समीपे नूतनं रमणीयं सरः निर्माति—गम्भीरनिर्मलं जलं, पद्मवनानि, पक्षिसङ्घाः, मुनिसिद्धयादवसमागमश्च वर्ण्यते। नामनिर्णयश्च क्रियते—गोपीनां सम्बन्धात् ‘गोपिसरः’ इति, तथा ‘गो’शब्दार्थसम्बन्धेन सहचर्याद् ‘गोप्रचार’ इति प्रसिद्धिः। अनन्तरं विधिरूपेण कर्माणि निर्दिश्यन्ते—विशिष्टमन्त्रेण अर्घ्यदानम्, स्नानम्, पितृदेवताभ्यस्तर्पणम्, श्राद्धकर्म, तथा दानक्रमः—गवां, वस्त्राणां, भूषणानां, दीनोपकारस्य च विधानम्। फलश्रुतौ स्नानस्य पुण्यं महादानतुल्यं कथ्यते; कामसिद्धिः, पुत्रलाभः, शुद्धिः, उत्तमलोकप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते। अन्ते गोप्यः प्रणम्य निवर्तन्ते, कृष्णश्च उद्धवेन सह स्वधाम प्रतियाति।
Adhyaya 14
ब्रह्मकुण्डादि-तीर्थप्रतिष्ठा तथा पञ्चनद-माहात्म्य (Brahmakūṇḍa and Associated Tīrtha Installations; Pañcanada Māhātmya)
प्रह्लादो ब्राह्मणान् सम्बोध्य द्वारकासम्बद्धानि तीर्थानि संक्षेपेण निरूपयति, स्नान-तर्पण-श्राद्ध-दानादीनां विधिं च सूचयति। कृष्णस्य वृष्णिभिः सह द्वारकाप्रवेशानन्तरं ब्रह्मादयः देवाः दर्शनार्थं स्वस्वकामसिद्ध्यर्थं च समागच्छन्ति। तदा ब्रह्मा पापहरं शुभं ब्रह्मकुण्डं प्रतिष्ठापयति, तस्य तीरे सूर्यप्रतिष्ठां करोति; ब्रह्मणः प्राधान्याद् एतत् ‘मूलस्थानम्’ इति ख्यातम्। अनन्तरं चन्द्रः पापविनाशकं सरः सृजति; इन्द्रः शक्तिमन्तं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य इन्द्रपद/इन्द्रेश्वरनाम तीर्थं प्रख्यापयति, शिवरात्रौ सूर्यसंक्रान्तिषु च विशेषपूजाकालान् निर्दिशति। शिवो महादेवसरः करोति, पार्वती गौरीसरः—यत्र स्त्रीकल्याणं गृहशुभता च फलति। वरुणः वरुणपदं, कुबेरो धनाधिपो यक्षाधिपसरः च स्थापयतः, यत्र श्राद्ध-नैवेद्य-दानादयः प्रशस्यन्ते। अन्ते पञ्चनदतीर्थमाहात्म्यं विस्तरेण—पञ्चनद्यः ऋषिभिः सह आवाह्यन्ते, अर्घ्यमन्त्रः प्रदीयते, स्नान-तर्पण-श्राद्ध-दानक्रमः नियोज्यते। फलश्रुतौ समृद्धिः, विष्णुलोकप्राप्तिः, पितृणां उद्धारश्च कथ्यते; श्रवणमात्रेणापि शुद्धिः परमा गतिश्च इति श्रवणफलवाक्येनोपसंहरति।
Adhyaya 15
Siddheśvara–Ṛṣitīrtha Māhātmya (Installation of Siddheśvara and the Glory of Ṛṣitīrtha)
अध्याये संवादरूपेण धर्मकर्मणोः क्रमः प्रतिपाद्यते। प्रह्लादः कथयति—ब्रह्मा सनकादिभिः ऋषिभिः सत्कृतः समागत्य तान् आशीर्भिः अनुगृह्णाति, तथा च पूर्वं बालबुद्धित्वात् यत् किञ्चित् न्यूनता आसीत् ताम् अपि सूचयति। ततः सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते—नीलकण्ठं शिवं विना केवलं कृष्णपूजा परिपूर्णा न भवति; अतः सर्वप्रयत्नेन शिवपूजा कार्या, सा भक्ति-साधनं परिपाचयति। योगसिद्धा ऋषयः देवालयस्य पुरतः शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापयन्ति, स्नानार्थं कूपं च निर्माय तस्यामृतोपमं निर्मलं जलं स्तुवन्ति। ब्रह्मा नामाधिकारौ ददाति—लिङ्गं ‘सिद्धेश्वरः’, कूपः ‘ऋषितीर्थम्’ इति। भक्त्या केवलं स्नानमात्रेणापि नरः पितृभिः सह मोक्षं लभते; अनृतवचनं परनिन्दा-व्यसनं चादि दोषाः शुद्ध्यन्ति। विषुवे, मन्वादिषु, कृतयुगादौ, माघमासे च स्नानकालाः प्रशस्यन्ते; सिद्धेश्वरे शिवरात्रिव्रतं परमफलप्रदम् इति विशेषेण कीर्त्यते। अत्र विधिः—अर्घ्यदानं, भस्मधारणं, सावधानस्नानं, पितृदेवमनुष्यतर्पणं, श्राद्धकर्म, कपटवर्जिता दक्षिणा, धान्य-वस्त्र-गन्धादि दानं च। फलश्रुतिः—पितृणां तृप्तिः, ऐश्वर्यं, सन्तानलाभः, पापक्षयः, पुण्यवृद्धिः, इष्टसिद्धिः, तथा श्रद्धालोः श्रोतुः परं गतिप्राप्तिः।
Adhyaya 16
Tīrtha-Parikramā of Dvārakā: Hidden and Manifest Pilgrimage Waters (गदातीर्थादि-तीर्थवर्णनम्)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः पण्डितब्राह्मणान् प्रति द्वारकायाः परितः स्थितानां तीर्थानां क्रमं विधिं च कथयति। आरम्भे गदातीर्थे भक्त्या स्नानं पितृदेवतार्पणं च कृत्वा वराहमूर्तौ विष्णोः पूजनं विधीयते, येन विष्णुलोके पदं लभ्यते। ततः नागतीर्थ-भद्रतीर्थ-चित्रातीर्थादीनि निर्दिश्य तिलधेनुघृतधेन्वादिदानतुल्यं पुण्यं वर्ण्यते, तथा द्वारावत्याः प्लावनेन बहूनि तीर्थानि गूढानि जातानीति कथ्यते। चन्द्रभागायां स्नानं पापनाशनं वाजपेयतुल्यं च; कौमारिका/यशोदानन्दिनीदेव्याः दर्शनं इष्टसिद्धिकरमिति निरूप्यते। महीषतीर्थं मुक्तिद्वारं च शुद्धिद्वारत्वेन प्रोक्ते। गोमतीमहात्म्ये वसिष्ठसम्बन्धः वरुणलोकप्राप्तिश्च, अश्वमेधतुल्यं फलम्; भृगुतपः अम्बिकास्थापनं च शाक्तशैववैभवं वर्धयति, नानालिङ्गानां च उल्लेखः। कालीन्दीसरोवर-साम्बतीर्थ-शाङ्करतीर्थ-नागसर-लक्ष्मीनदी-कम्बुसर-कुशतीर्थ-द्युम्नतीर्थ-जालतीर्थ (जालेश्वरसहित)-चक्रस्वामिसुतीर्थ-जरत्कारुकृततीर्थ-खञ्जनकतीर्थादीनि स्नान-तर्पण-श्राद्ध-दानादिविधिभिः सह कथ्यन्ते, तथा नागलोक-शिवलोक-विष्णुलोक-सोमलोकादिगमनफलानि निर्दिश्यन्ते। अन्ते कलियुगे संक्षिप्तं तीर्थविस्तरमिदं, श्रवणमपि भक्त्या पावनं विष्णुलोकप्रदं चेति उपसंहरति।
Adhyaya 17
Dvārakā-dvārapāla-pūjākramaḥ (Ritual Sequence of Dvārakā’s Gate-Guardians and the Approach to Kṛṣṇa)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः कलियुगे द्वारकायां पूजाक्रमं विधिवत् निरूपयति। तीर्थस्नानं कृत्वा यथोचितां दक्षिणां दत्त्वा भक्तः प्रथमं नगरस्य द्वारदेशेषु नमस्कारादि-समादरान् समर्प्य ततः देवकीनन्दनं श्रीकृष्णं प्रति गच्छेत्—इति क्रमः। ऋषयः संक्षिप्तं किन्तु पूर्णं पूजाविधिं याचन्ते, तथा दिग्दिग्भ्यः कः कः रक्षकः, अग्रे पृष्ठे च कः स्थितः—इति प्रश्नं कुर्वन्ति। प्रह्लादः जयन्त-नेतृत्वे पूर्वद्वारपालान् आरभ्य आग्नेय-दक्षिण-नैरृत-पश्चिम-वायव्य-उत्तर-ऐशान्यदिशासु स्थितान् देव-विनायक-राक्षस-नाग-गन्धर्व-अप्सरस्-ऋष्यादीन् रक्षकान् क्रमशः कथयति। प्रत्येकदिशि ‘राजवृक्ष’ अपि निर्दिश्यते—न्यग्रोध-शाल-अश्वत्थ-प्लक्षादयः—येन रक्षणव्यवस्था समग्र-धर्ममण्डलरूपेण प्रकाशते। अथ ‘रुक्मी’ नाम गणेशः श्रीकृष्णद्वारे प्रथमं पूज्यते इति विचित्रता निरूप्यते। रुक्मिणी-प्रसङ्गे रुक्मिणः विरोधोऽपि सन्, युद्धे पराभव-अपमानानन्तरं मोचितस्य तस्य रुक्मिण्याः चिन्तां पूरयितुं विघ्ननिवारण-स्थापनार्थं च श्रीकृष्णेन द्वारसम्बद्ध-प्रधान-विनायकरूपेण नियुक्तिः कृताऽभवत्—इति प्रह्लादः व्याचष्टे। अन्ते सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते—द्वारपालस्य (रुक्मि-गणेशस्य) तुष्टिः प्रभुतुष्टेः पूर्वशर्तः; अनेन मन्दिराचारः, नैतिकमर्यादा, लिटुर्गिक-क्रमश्च दृढीकृतः।
Adhyaya 18
त्रिविक्रम-दर्शन-समफलत्व-प्रशंसा तथा दुर्वाससो मुक्तितीर्थ-प्रसङ्गः (Trivikrama Darśana and the Durvāsā at the Mokṣa-Tīrtha Episode)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः प्रथमं गणनाथं, रुक्मिणीं रुक्मिसम्बद्धान्, दुर्वाससं, कृष्णं बलभद्रं च भक्त्या स्मरन् पूज्यवस्तूनि निर्दिशति। ततः स धर्मनिश्चयं प्रकाशयति—महायज्ञानां दक्षिणासहितानां फलम्, कूपतडागनिर्माणस्य पुण्यम्, नित्यं गोभूमिहिरण्यदानस्य लाभः, जपध्यानयुक्तस्य प्राणायामस्य सिद्धिः, जाह्नवीप्रमुखतीर्थस्नानस्य च महिमा—एतानि सर्वाणि पुनः पुनः एकस्यैव फलसमत्वेनोच्यन्ते, यत् देवेशकृष्णस्य दर्शनम्। ऋषयः पृच्छन्ति—पृथिव्यां त्रिविक्रमस्य कथं प्रादुर्भावः, कृष्णे त्रिविक्रमरूपस्य कथं सम्बन्धः, दुर्वाससः प्रसङ्गश्च कः। प्रह्लादो वामनत्रिविक्रमावतारकथां निवेदयति—त्रिभिः पदैर्लोकत्रयव्याप्तिः, बलौ भक्तितुष्ट्या विष्णोः द्वारपालत्वेन नित्यस्थितिश्च। अन्यत्र दुर्वासाः मोक्षार्थी गोमतीसागर-सङ्गमे चक्रतीर्थं ज्ञात्वा स्नानाय सज्जो भवति; तत्र देशीयदैत्यैः स ताडितोऽवमानितश्च। दुःखितः स व्रतभङ्गभयेन विष्णुं शरणं याचते। दैत्यराजभवने प्रविश्य द्वारे स्थितं त्रिविक्रमं दृष्ट्वा विलपति, रक्षणं प्रार्थयते, स्वव्रणान् दर्शयति, येन देवक्रोधः प्रज्वलति। ततः स्नानविघ्नं निवेद्य गोविन्दं स्नानसिद्धिं व्रतपरिपूर्तिं च याचते, अनन्तरं धर्मचारिणः परिभ्रमणस्य प्रतिज्ञां करोति।
Adhyaya 19
Durvāsā–Bali–Viṣṇu Saṃvāda at the Gomatī–Ocean Confluence (गोमती-उदधि-संगम)
अध्यायेऽस्मिन् व्रतपालनस्य मर्यादा, भक्त्यधीनता भगवतः, तथा बाध्यतायां निषेधधर्मश्च संवादरूपेण निरूप्यते। प्रह्लादः कथयति—दुर्वासाः स्वजीवरक्षणं स्नानव्रतसमाप्तिं चाभिलषन् गोमती-उदधि-संगमे विष्णोः सन्निधिं याचते। भगवान् विष्णुः ‘भक्त्या बद्धोऽहं’ इति तत्त्वं प्रकाश्य बलिवशवर्तित्वं सूचयन् मुनिं बलिं प्रति अनुमतिं याचितुं प्रेषयति। बलिः दुर्वाससं स्तुत्वापि केशवं त्यक्तुं न शक्नोमीति दृढं प्रत्याख्यानं करोति; वराह-नरसिंह-वामनत्रिविक्रमादि स्मृत्वा स्वस्य भगवता सह सम्बन्धं अनन्यं, अविनिमेयम् इति प्रतिपादयति। दुर्वासाः स्नानं विना न भोक्ष्ये, विष्णुं न प्रेष्यसि चेत् आत्मत्यागं करिष्ये इति तीव्रं प्रतिजानीते। ततः करुणया भगवान् विष्णुः स्वयं मध्ये प्रविश्य संगमे विघ्नान् बलात् अपाकर्तुं, मुनये स्नानं साधयितुं च प्रतिजानाति। बलिः विष्णोः पादयोः शरणागतिभावं दर्शयति; ततः विष्णुः दुर्वाससा सह सङ्कर्षणेन (अनन्त-बलभद्रेण) सह पातालमार्गेण गत्वा संगमे प्रादुर्भवति। तत्र देवाः मुनिं स्नातुं आज्ञापयन्ति; दुर्वासाः शीघ्रं स्नात्वा नियतक्रियाः समाप्य, प्राणरक्षणेन सह यज्ञीय-ऋतव्यवस्था पुनः प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 20
गोमती-उदधि-संगमे तीर्थरक्षणम् — Protection of the Gomati–Ocean Confluence Tīrtha
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादवचनप्रसङ्गेन संग्रामकथा प्रवर्तते। ब्रह्मघोषे श्रूयमाणे दैत्यो दुर्मुखो दुर्वाससमृषिमभिद्रवति; तदा जगन्नाथो विष्णुः चक्रेण तस्य शिरश्छित्त्वा मुनिं रक्षति। ततः नामनिर्दिष्टा दैत्यसेना विविधशस्त्रास्त्रैः विष्णुं सङ्कर्षणं च परिवृत्य युध्यते। पुनः पुनः सीमाधर्मो निगद्यते—प्रातःकृतकर्मा तपस्वी न हिंस्यः, तथा मोक्षप्रदं गोमती-उदधि-संगमतीर्थं पापाचारैर्न निवारणीयम्। अनन्तरं द्वन्द्वयुद्धानि भवन्ति—गोलको दुर्वाससं ताडयति, स तु सङ्कर्षणस्य मुशलप्रहारेण निहतः; कूर्मपृष्ठो विद्धो भग्नश्च। दैत्यराजः कुशो महतीं वाहिनीं समाहूय, निष्फलवैरवर्जनपरामर्शं परित्यज्य युध्यते; विष्णुना शिरश्छिन्नोऽपि शिववरात् अमरत्वेन पुनः पुनरुत्थाय धर्मसंस्थापनाय बाधां जनयति। दुर्वासाः कारणं दर्शयति—शिवप्रसादात् कुशस्य मरणाभावः। ततो विष्णुः निग्रहमार्गं गृह्णाति—कुशदेहं गर्ते निक्षिप्य तस्योपरि लिङ्गं स्थापयति, एवं संग्रामविघ्नं तीर्थप्रतिष्ठायां परिणम्य पवित्रव्यवस्थां पुनः स्थापयति।
Adhyaya 21
गोमतीतीरस्थ-क्षेत्रस्थ-भगवत्पूजा-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Worship of the Lord at the Gomati River Sacred Field)
अध्यायेऽस्मिन् एकविंशतितमे तत्त्वसंवादः, क्षेत्रकथाः, पूजाविधिश्च सम्यग् संयोज्यते। आरम्भे प्रह्लादः शिवलिङ्गसम्बद्धं पूर्ववृत्तान्तं, तत्र जातां लङ्घनां च स्मृत्वा श्रीकृष्णं प्रति निवेदयति। ततः विष्णुः तं प्रशंस्य शिवभक्त्या युक्तं शौर्याधिष्ठितं वरं ददाति। कुशः हरि-महादेवयोरेकत्वं द्विरूपतां च प्रतिपाद्य, भगवता स्थापितं लिङ्गं “कुशेश्वर” इति स्वनाम्ना प्रसिद्धं भवत्विति याचते, येन क्षेत्रे चिरकीर्तिः स्यात्। अनन्तरं तीर्थभूगोलः वर्ण्यते—माधवः अन्यान् दानवान् प्रेषयति; केचिद् रसातलं यान्ति, केचिद् विष्णोः समीपं गच्छन्ति; तत्र अनन्तः विष्णुश्च स्थितौ। दुर्वासाः तं देशं मोक्षप्रदं ज्ञात्वा गोमती-चक्रतीर्थ-त्रिविक्रमसम्बन्धं प्रकाशयति। कलियुगेऽपि तस्य पावनता नित्येति, भगवतः कृष्णरूपेण प्रादुर्भावोऽपि सूचितः। उत्तरार्धे द्वारकायां मधुसूदनस्य पूजाविधिः—स्नानं, अभ्यङ्गः, गन्ध-वस्त्र-धूप-दीप-नैवेद्य-आभरण-ताम्बूल-फलार्पणम्, आरात्रिकं, प्रणामः, रात्रौ दीपदानं जागरणं च जप-कीर्तन-वाद्यैः—इति निरूप्यते, येन सर्वकामसिद्धिः। नभसि पवित्रारोपणं, कार्त्तिके प्रबोधदिनव्रतं, अयनसन्धिषु तथा विशेषमास-द्वादश्यां च पितृतृप्तिः, विष्णुलोकप्राप्तिः, शोकहीनं निर्मलं पदं च, विशेषतः गोमती-सागर-सङ्गमे, फलरूपेण कथ्यते।
Adhyaya 22
रुक्मिणीपूजाविधिः — Ritual Protocols and Merit of Worshiping Rukmiṇī with Kṛṣṇa
अध्यायेऽस्मिन् श्रीप्रह्लादः ब्राह्मणान् प्रति जगन्नाथस्य/कृष्णस्य तथा विशेषतः रुक्मिण्याः—कृष्णप्रियायाः कृष्णवल्लभायाः—पूजाविधिं क्रमशः उपदिशति। देवस्नापनं, सुगन्धानुलेपनं, तुलसीपूजनं, नैवेद्यं, नीराजनं च कृत्वा अनन्त-वैनतेयादीनां भक्त्या सम्मानः विधीयते; ततः कपटवर्जितं दानं, आश्रितदरिद्राणां भोजनदानं च निर्दिश्यते। अनन्तरं रुक्मिणी-दर्शनपूजनयोर्माहात्म्यं प्रतिपाद्यते—कलियुगे कृष्णप्रियायाः दर्शनात् पूजनाच्च ग्रहपीडा, व्याधयः, भयम्, दारिद्र्यं, दुर्भाग्यं, गृहभेदश्च नश्यन्तीति। दधि-दुग्ध-मधु-शर्करा-घृत-सुगन्ध-द्रव्यैः, इक्षुरसेन, तीर्थतोयैश्च अभिषेकः; श्रीखण्ड-कुङ्कुम-मृगमदाद्यनुलेपनं, पुष्प-धूप (अगुरु-गुग्गुलु)-वस्त्र-आभरणादि च विहितम्। ‘विदर्भाधिपनन्दिनि’ इति मन्त्रेण अर्घ्यदानं, आरती, पवित्रतोयस्य विधिपूर्वकं ग्रहणं च कथ्यते। ब्राह्मणानां तेषां पत्नीनां च पूजनं, अन्न-ताम्बूलादिदानं, द्वारपाल ‘उन्मत्त’स्य बलिसहितं पूजनं, योगिनीनां क्षेत्रपालस्य वीरूपस्वामिन्याः सप्तमातृकाणां च वन्दनं, तथा सत्यभामा-जाम्बवती-प्रमुखाः कृष्णस्य अष्टमहिष्योऽपि पूज्याः इति विस्तारः। फलश्रुतौ द्वारकायां रुक्मिणीसहितकृष्णदर्शनपूजनस्य यज्ञ-व्रत-दानादिभ्यः श्रेष्ठत्वं पुनःपुनः प्रतिपाद्यते; दीपोत्सवचतुर्दशी, माघशुक्लाष्टमी, चैत्रद्वादशी, ज्येष्ठाष्टमी, भाद्रपदपूजा, कार्तिकद्वादशी इत्यादिषु कृतायाः पूजायाः समृद्धि-आरोग्य-निर्भयता-मोक्षफलानि निगद्यन्ते। अन्ते कलियुगे द्वारकायाः परमं तारकत्वं तथा पुराणसंग्रहस्य परम्पराप्रसारणं च सूच्यते।
Adhyaya 23
Dvārakā-Māhātmya: Kṛṣṇa-darśana, Gomati-tīrtha, and Dvādaśī-vedha Ethics (Chapter 23)
अध्यायेऽस्मिन् मार्कण्डेयः इन्द्रद्युम्नं नृपं प्रति कलियुगे द्वारकायाः परमं तीर्थत्वं मोक्षदत्वं च उपदिशति। अल्पकालं तत्र वासः, गन्तुमिच्छा, एकदिनं श्रीकृष्णदर्शनं च महातीर्थयात्राभिः दीर्घतपश्चर्याभिश्च तुल्यफलप्रदं इति फलश्रुत्या प्रतिपाद्यते। ततः श्रीकृष्णस्य स्नानकाले मन्दिरसेवाविधिः कथ्यते—क्षीर-दधि-घृत-मधु-सुगन्धितोदकैः अभिषेकः, देवाङ्गमार्जनं, माल्यार्पणं, शङ्खवाद्यगीतनृत्यं, नामसहस्रपाठः, आरात्रिकं, प्रदक्षिणा, साष्टाङ्गनमस्कारः, दीप-नैवेद्य-फल-ताम्बूल-जलपात्रादिदानं; धूपध्वजमण्डप-चित्रण-छत्रचामराद्यलङ्कारसेवा च। अनन्तरं द्वादशी-तिथेः ‘वेध’दोषादिकालशुद्धिविषये धर्मन्यायः प्रवर्तते। चन्द्रशर्मणः स्वप्ने दुःखितपितृदर्शनकथया तिथिनियमस्य महत्त्वं दर्श्यते; सोमनाथयात्रा द्वारकायां श्रीकृष्णदर्शनेन परिपूर्णा भवतीति, पन्थभेदेन परस्परनिन्दा न कर्तव्या इति च समन्वयः। उपसंहारे गोमतीस्नानस्य, श्राद्ध-तर्पणस्य, तुलसीमालापत्रसेवनस्य च कलियुगे रक्षण-शुद्धिकरत्वं प्रशंस्यते।
Adhyaya 24
चन्द्रशर्मा-द्वारकादर्शनं, त्रिस्पृशा-द्वादशीव्रत-प्रशंसा, पितृमोक्षोपदेशश्च (Chandraśarmā’s Dvārakā Darśana, Praise of Trispr̥śā Dvādaśī, and Instruction on Ancestral Liberation)
मārkaṇḍeyaḥ कथयति—ब्राह्मणः चन्द्रशर्मा द्वारकां प्राप्य तां सिद्ध-देवसेवितां, मोक्षप्रदां, प्रवेश-दर्शनमात्रेण पापनाशिनीं च वर्णयति। द्वारकादर्शनस्य आध्यात्मिक-पर्याप्तिं स्तौति—अन्यतीर्थयात्रा ततो गौणी भवतीति। ततः स गोमतीतीरे स्नानं कृत्वा पितृतर्पणं चकार; चक्रतीर्थात् चक्राङ्किताः शिलाः संगृह्य पुरुषसूक्तेन ताः पूजयामास, अनन्तरं शिवपूजां कृत्वा पिण्डोदकदानं च विधिवत् अकरोत्—विलेपन-वस्त्र-पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्य-नीराजन-प्रदक्षिण-नमस्काराद्युपचारैः सह। रात्रौ जागरणे स कृष्णं प्रार्थयामास—द्वादशीव्रते दशमीवेधदोषं निवारयतु, प्रेतत्वस्थितान् पितॄन् मोचयतु च। कृष्णः भक्तेः प्रभावं प्रतिपाद्य पितॄन् मुक्तान् स्वर्गारोहिणः दर्शयति। पितरः ससल्यद्वादश्याः, विशेषतः दशमीवेधयुक्तायाः, महादोषं वदन्ति—सा पुण्यभक्तिनाशिनीति; अतः व्रतस्य तिथिसंरक्षणं सावधानतया कर्तव्यमिति उपदिशन्ति। कृष्णः पुनराह—वैशाखे त्रिस्पृशायां सम्यग्योगे कृतमेकं उपवासं द्वारकादर्शनसमेतं पूर्वोपेक्षितव्रतानां पूर्तिकरं भवति; चन्द्रशर्मणः अपि वैशाखे त्रिस्पृशा-बुधयोगे देहत्यागं भविष्यतीति भविष्यवाणीं करोति। अध्यायान्ते मārkaṇḍeyaः फलश्रुतिं वदति—एतत् द्वारकामाहात्म्यं श्रवण-पठन-लेखन-प्रचारैः प्रतिज्ञातं पुण्यं लभ्यते।
Adhyaya 25
द्वारकायाः माहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Dvārakā and Comparative Tīrtha-Merit
अध्यायेऽस्मिन् राज्ञा इन्द्रद्युम्नेन मुनिं मार्कण्डेयम् प्रति प्रश्नः कृतः—कलियुगे पावनं पापनाशनं तीर्थं विस्तरेण कथ्यतामिति। मुनिना प्रत्युक्तं यत् कलियुगस्य त्रयः श्रेष्ठाः पुर्यः—मथुरा, द्वारका, अयोध्या—यत्र हरिः/कृष्णः तथा रामः दिव्यरूपेण प्रतिष्ठिताः। ततः द्वारकायाः माहात्म्यं तुलनात्मक-फलनिर्णयेन प्रतिपाद्यते—क्षणमात्रं द्वारकायां वासः, स्मरणं, श्रवणं वा, काश्यां प्रयागे प्रभासे कुरुक्षेत्रे च दीर्घतपः-यात्राभ्यः अपि अधिकं पुण्यं जनयतीति। कृष्णदर्शनं, कीर्तनं, द्वादश्यां रात्रौ जागरणं च मुख्यव्रतानि; गोमतीतीरे पिण्डदानं, कृष्णसन्निधौ दानार्चनं च पितृहितं मोक्षप्रदं च कथ्यते। द्वारकासम्बद्धे गोधूलि-गोपिचन्दनं तुलसी च गृहस्थस्यापि पावनसाधनत्वेन वर्ण्येते, येन तीर्थस्य प्रभावो गृहं प्रति प्रसार्यते। अन्ते कृष्ण-जागरणकाले दानस्य महाफलत्वं, तथा कलियुगे द्वादशी-जागरणस्य परमधर्म-भक्तिसाधनत्वं पुनः पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 26
हरिजागरण-प्रशंसा (Praise of Hari Night-Vigil) / Dvādāśī Jāgaraṇa and Its Fruits
अध्याये प्रारम्भे मार्कण्डेयः प्रह्लादं विद्वांसं विनीतं वैष्णवाचार्यं च वर्णयति। केचन मुनयः तं समुपगम्य अल्पप्रयासेन परमपदप्राप्तये संक्षिप्तोपदेशं याचन्ति। प्रह्लादः “गुह्यादपि गुह्यं” पुराणसारं निवेदयति, यत् लौकिककल्याणं मोक्षं च ददाति। अनन्तरं स्कन्दः (षण्मुखः) ईश्वरं दुःखनिवारणं मोक्षोपायं च पृच्छति। ईश्वरः हरिजागरणस्य, विशेषतः द्वादश्यां वैष्णवव्रते, विधानं प्रतिपादयति—रात्रौ वैष्णवशास्त्रपाठः, कीर्तनं, देवदर्शनं, गीता-नामसहस्रादिपाठः, दीप-धूप-नैवेद्य-तुलसीसमर्पणैः पूजनं च। अस्य फलश्रुतिः पुनःपुनः कथ्यते—सञ्चितपापक्षयः शीघ्रः, महायज्ञदानादिभ्यः समत्वं वा श्रेष्ठत्वं, कुलपितृणां हितं, निष्ठावतां पुनर्जन्मनिरोधः। जनार्दनभक्तानां जागरणपालनं प्रशस्यते, तदुपेक्षा-वैरभावौ निन्द्ये इति धर्मसीमा अपि दर्श्यते।
Adhyaya 27
द्वादशी-जागरणस्य सर्वतोवरेण्यत्ववर्णनम् (The Supreme Excellence of the Dvādaśī Vigil)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः द्वादश्यां जागरणस्य परमं माहात्म्यं विधिवत् निरूपयति। द्वादशी-जागरणकाले हरिपूजां कृत्वा भागवतश्रवणं यः करोति, तस्य पुण्यं महायज्ञानामपि बहुगुणं भवति; बन्धनच्छेदेन स कृष्णलोकं प्राप्नोति। भागवतश्रवणेन विष्णु-जागरणेन च महापापसञ्चयोऽपि प्रशाम्यति, सूर्यलोकसीमान्तं अतिक्रम्य मोक्षलक्षणं पदं प्राप्यते इति मुक्त्युपमा प्रदर्श्यते। एकादशी द्वादश्यां प्रविशति यदा, तदा कालशुद्धिः विशेषतः प्रशस्यते; शुभसंयोगेषु जागरणं दानं च अतिविशिष्टं फलदं कथ्यते। द्वादशीदिने विष्णवे पितृभ्यश्च दत्तं दानं ‘मेरुसदृशं’ महत्त्वेन वर्ण्यते। महानीरतीरे तर्पणं श्राद्धं च कृतं चिरकालं पितॄणां तृप्तिं वरदानं च जनयति। द्वादशी-जागरणफलम् सत्यशौचदमक्षमादि-धर्मैः, महादानैः, प्रसिद्धतीर्थकर्मभिश्च तुल्यं कृत्वा, जागरणं संक्षिप्त-यागवत् सर्वसाधनसारं प्रतिपाद्यते। नारदवचनं च उद्धृत्य ‘एकादश्याः समं व्रतं नास्ति’ इति, एकादशी-उपेक्षायां दुःखपरम्परा, पालनात् कलियुगे परमौषधिरूपा भक्तिमार्गसिद्धिः इति निश्चयेन स्थापितम्।
Adhyaya 28
हरिजागरण-माहात्म्य (The Glory of the Viṣṇu/Kṛṣṇa Night Vigil)
अस्मिन्नध्याये मार्कण्डेयः शिष्यं प्रति उपदेशरूपेण हरिजागरणस्य—विशेषतः एकादश्यां उपवासस्य द्वादश्यां च जागरणस्य—महिमानं वर्णयति। स कथयति यत् अस्य व्रतस्य फलम् अत्यन्तं सुलभं; स्नानाभावः, अशौचम्, पूर्वतैयारी वा न बाधकाः। येऽपि मलिनाः, पतिताः, समाजे तिरस्कृताः वा, हरिनामस्मरणेन जागरणसङ्गे च शुद्धिं प्राप्नुवन्ति, उत्तमान् लोकान् च यान्ति। फलश्रुतौ जागरणफलम् अश्वमेधादिमहायागैः, पुष्करपानादितीर्थसेवनैः, संगमस्नानैः, महादानैश्च तुल्यं वा ततोऽपि अधिकं इति पुनःपुनः प्रतिपाद्यते। महापातकानां नाशकं, दोषप्रशमनं चैतत् व्रतम् इति निर्दिश्यते। जागरणस्य साधनरूपेण सामूहिकभक्तिः प्रशस्यते—कीर्तनं, कथाश्रवणम्, नर्तनम्, वीणावादनं च जागरणहेतवः धर्म्याः इति। देवाः, नद्यः, सर्वाणि तीर्थजलानि च तत्र समागच्छन्ति इति विश्वरूपसमागमः दर्श्यते; ये न कुर्वन्ति तेषां प्रतिकूलफलप्राप्तिः चेत्युपदिश्यते। कलियुगे गरुडध्वजस्मरणं, एकादश्यां अशनत्यागः, दृढजागरणं च अल्पप्रयासेन महाफलप्रदं धर्मतन्त्रं इति निष्कर्षः।
Adhyaya 29
गौतमी-तीर्थसमागमः—द्वारकाक्षेत्रप्रशंसा (Gautamī Tīrtha Assembly and the Praise of Dvārakā Kṣetra)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादकथिते बहुवक्तृकः धर्मतत्त्वविचारः प्रवर्तते। नारदः सिंह-राशौ गुरोः शुभस्थितिं दृष्ट्वा गौतमीतीरे गोदावर्याः समीपे अद्भुतं समागमं पश्यति—तीर्थानि नद्यः क्षेत्राणि गिरयः शास्त्राणि सिद्धा देवगणाश्च सर्वे तत्रैकत्र समायान्ति, तस्य देशस्य पावनतेजसा विस्मिताः। गौतमी देवी मूर्तिमती दुःखं निवेदयति—दुर्जनसंसर्गेण क्लान्ता दह्यमानेव, स्वशान्तपवित्रतायाः पुनः स्थैर्यं यत् स्यात् तादृशं उपायं याचते। तदा नारदादयः समागताः पवित्राः पदार्थाः परस्परं मन्त्रयन्ति; गौतमोऽपि आगत्य महादेवं प्रति ध्यानपूर्वकं प्रार्थनां करोति। अथ अशरीरा दिव्यवाणी समागमं उत्तरपश्चिमसमुद्रतीरं प्रति नयति, द्वारकां परमं शुद्धिक्षेत्रं निर्दिशति—यत्र गोमती समुद्रे मिलति, यत्र विष्णुः पश्चिमाभिमुखः तिष्ठति, यथा वह्निः इन्धनं भस्मसात्करोति तथा पापं दहति। अन्ते सर्वे द्वारकां प्रशंसन्ति, गोमतीस्नानं चक्रतीर्थस्नानं कृष्णदर्शनं च तीव्रं कामयन्ति; सत्सङ्गेन शुद्धिर्वर्धते, दुर्जनसंसर्गेण हानिर्भवतीति नीत्यर्थोऽपि प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 30
Dvārakā-yātrā-vidhiḥ (Procedure and Ethics of the Pilgrimage to Dvārakā)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः कथयति यथा सर्वेषु तीर्थेषु क्षेत्रेषु ऋषिषु देवेषु च द्वारवतीं/कुशस्थलीं प्रति श्रीकृष्ण-दर्शनार्थं सार्वत्रिकी उत्कण्ठा जायते। नारद-गौतमयोः दर्शनं महोत्सव-सदृशस्य यात्रावातावरणस्य पूर्वसूचनं भवति। ततः ऋषयः योगिनां परममार्गदर्शिनं नारदं विधिं, नियमान्, वर्जनीयानि, मार्गे श्रवण-पाठ-स्मरणीयानि, अनुमत-उत्सवान् च पृच्छन्ति। नारदः पूर्वस्नान-पूजां, यथाशक्ति वैष्णव-ब्राह्मण-भोजनदानं, विष्णोः अनुमतिग्रहणं, तथा श्रीकृष्णे भक्तिभाव-स्थैर्यं विधत्ते। यात्राकाले शान्तिः, दमः, शौचं, ब्रह्मचर्यं, भूमौ शयनं, इन्द्रियनिग्रहश्च पालनीयः। नामजपः (सहस्रनामादि), पुराणश्रवण-पाठः, दया, सत्सेवाः, अन्नदान-प्रधानं दानं च प्रशस्यते; अल्पदानस्यापि महत्फलमुक्तं, कलहभाषणं, परनिन्दा, कपटं, स्वसमर्थे सति परान्नाश्रयश्च निषिद्धः। उत्तरार्धे प्रह्लादकथायां मार्गे विविधा भक्तिप्रवृत्तयः वर्ण्यन्ते—विष्णुकथाश्रवणं, नामकीर्तनं, गीत-वाद्य-निनादः, ध्वज-यात्रा-समारोहः, नद्यः प्रसिद्धतीर्थानि च प्रतीकतः सहयात्रिण इव। अन्ते यात्रिकाः दूरादेव श्रीकृष्णालयं पश्यन्ति; यात्रा सामूहिकपूजा च नैतिकशिक्षणं च इति दृढीभवति।
Adhyaya 31
Dvārakā as Tīrtha-Saṅgama: Darśana of Kṛṣṇa’s Ālaya and the Gomatī Māhātmya (द्वारकाक्षेत्रमहिमा तथा गोमतीमाहात्म्य)
अध्यायेऽस्मिन् द्वारकायाः भक्तिमयी पवित्र-भूगोल-सङ्गतिः वर्ण्यते। प्रह्लादो नगरस्य दिव्यप्रभां वर्णयति या तमोभयापहं करोति, ध्वजपताकाभिः जयलक्षणं च प्रकाशयति। विष्णोः/कृष्णस्य आलयं दिव्यचिह्नैः विभूषितं दृष्ट्वा समागताः प्राणिनः साष्टाङ्गप्रणामं कुर्वन्ति, हर्षाश्रुपूर्णा भक्त्युत्कर्षेण विह्वलाश्च भवन्ति। ततः भारतवर्षस्य बहूनि तीर्थानि नद्यः क्षेत्राणि नगराणि च (वाराणसी, कुरुक्षेत्र, प्रयाग, गङ्गा/जाह्नवी, यमुना, नर्मदा, सरस्वती, गोदावरी, गया, शालग्रामक्षेत्र, पुष्कर, अयोध्या, मथुरा, अवन्ती, काञ्ची, पुरुषोत्तम, प्रभास इत्यादि) क्रमशः निर्दिश्यन्ते, यथा त्रैलोक्यस्य पवित्र-परिसरः द्वारकासम्बन्धेनैव सन्निहित इव। मुनयः जयजयशब्दैः नमस्कारैश्च प्रमुदिताः, भक्त्यश्रूणि मुञ्चन्ति। नारदः तेषां दर्शनं संचितपुण्यफलमिति व्याचष्टे, दृढभक्तिः द्वारकाप्राप्तिसङ्कल्पश्च लघुतपसा न लभ्यते इति च। द्वारका क्षेत्रतीर्थराजेषु सूर्य इव विराजते इति श्रेणीवचनं श्रूयते। ततः वाद्यगीतनृत्यध्वजस्तुतिभिः सह यात्रा गोमतीतीरं प्रति प्रवर्तते। नारदः नदीन् सम्बोध्य गोमतीं श्रेष्ठां घोषयति; तस्यां स्नानं मोक्षदं पितॄणामपि हितकरं कथ्यते। स्नानानन्तरं समागततीर्थप्राणिनः द्वारकाद्वारं गत्वा नगरदेवीं राजविभवप्रभामयीं श्वेतवर्णां शङ्खचक्रगदाधारिणीं पश्यन्ति, सर्वे च पुनः श्रद्धया प्रणमन्ति।
Adhyaya 32
द्वारकायाः सर्वतीर्थ-समागमः, देवसमागमश्च (Dvārakā as the Convergence of All Tīrthas and the Assembly of Devas)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः हरिप्रियां द्वारकां प्रति तस्याः परमपावनत्वं क्रमशः प्रकाशयति। प्रयागः पुष्करं गौतमी भागीरथी-गङ्गा नर्मदा यमुना सरस्वती सिन्धुश्च, वाराणसी कुरुक्षेत्रं मथुरा अयोध्या च, मेरुः कैलासो हिमालयो विन्ध्यश्च—एते सर्वे तीर्थ-क्षेत्र-नदी-वन-गिरयः द्वारकां प्रति आगत्य तस्याः पादयोः प्रणमन्ति इति दृश्यते। ततः दिव्यवाद्य-जयघोषाः प्रवर्तन्ते, ब्रह्मा महेशः भवानीसहितः इन्द्रादयः देवाः ऋषिगणाश्च समागत्य द्वारकां स्वर्गादपि श्रेष्ठां स्तुवन्ति; चक्रतीर्थं चक्राङ्कित-शिलां च विशेषतः प्रशंसन्ति। ब्रह्मा महेशश्च श्रीकृष्णस्य दर्शनं याचेताम्; द्वारका तौ द्वारकेश्वरं नयति। गोमती-समुद्रस्नानं, पञ्चामृताभिषेक-प्रायाः क्रियाः, तुलसी-धूप-दीप-नैवेद्योपहाराः, गीत-नृत्य-वाद्यसमारम्भश्च सम्यगनुष्ठीयते; तेन भगवान् तुष्टः सन् वरं ददाति—स्वपादेषु स्थिरां स्नेहयुक्तां भक्तिं। अन्ते ब्रह्मणा ईशानेन च स्वयं द्वारकायाः राजाभिषेकवत् अभिषेकः क्रियते; विष्णुपार्षदाः (विश्वक्सेनः सुनन्दश्च) प्रादुर्भवन्ति। यः सम्यगर्चनं करोति तस्य द्वारकागमनाभिलाषः जायते—इति दैवीकृपाया लक्षणं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 33
द्वारकायां सर्वतीर्थक्षेत्रादिकृतनिवासवर्णनम् (Residence of All Tīrthas and Kṣetras at Dvārakā)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः विष्णुपार्षदैः श्रुतं द्वारकामाहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुमिच्छन् प्रश्नं करोति। तदा ब्रह्मा महेशश्च प्रत्युवाचतुः—द्वारका सर्वतीर्थानां मोक्षप्रदानां च क्षेत्राणां मध्ये राजधान्यिव श्रेष्ठा; प्रयागकाश्यादीनामपि कीर्तितानां तीर्थानां तुलनया सा विशेषेण प्रशस्यते। अनन्तरं दिग्विभागेन क्रमशः नद्यः तीर्थानि च कोटिशः द्वारकां परितः निवसन्तीति वर्ण्यते; तानि भक्त्या सेवां कुर्वन्ति, पुनःपुनः श्रीकृष्णदर्शनं लभन्ते। ततः वाराणसी-अवन्ती-मथुरा-अयोध्या-कुरुक्षेत्र-पुरुषोत्तम-भृगुक्षेत्र(प्रभास)-श्रीरङ्गादीनि महाक्षेत्राणि, तथा शाक्त-सौर-गाणपत्य-स्थानानि, कैलास-हिमवत्-श्रीशैलादयश्च पर्वताः द्वारकां परितः समागता इति सूचीभूतं निरूप्यते। एषा सर्वसमागमपरम्परा श्रद्धाभक्त्योर् बलात् भवतीति निष्कर्षः; गुरौ कन्याराशौ स्थिते देवर्षयः हृष्टाः सन्तो द्वारकां द्रष्टुं समायान्तीति कालचिह्नमपि निर्दिश्यते। एवं द्वारका सर्वयात्राक्षेत्राणां समन्वयभूतं तीर्थमण्डलमिव प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 34
Vajralepa-vināśaḥ — The Dissolution of Hardened Wrongdoing through Dvārakā-Pathika Darśana
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः मुनिभ्यः द्वारकायाः परमं पावनत्वं वर्णयति, ततः पूर्ववृत्तान्तं निवेदयति—यत्र दिलीप-राजा वसिष्ठं पृच्छति: “किं तद् क्षेत्रं यत्र पापं पुनर्न नाङ्कुरयति?” काश्याः वज्रलेप-नाम्नः दारुणधर्ममलस्य शमनशक्तिं श्रुत्वा स विशेषतः जिज्ञासते। वसिष्ठः काश्यां स्थितस्य संन्यासिनः पतनकथां कथयति—स धर्मात् च्युत्वा निषिद्धाचारं प्रविशति, ततः परं परं अधःपतति, महापापात् विविधयोनिषु दीर्घं दुःखं भुङ्क्ते। काशी नरकप्राप्तिं त्वरितं न करोति, किन्तु वज्रलेपः अवशिष्टः सन् अनवरतं क्लेशहेतुः भवति। अथ द्वारकापथिकस्य दर्शनमात्रेणैव राक्षसस्य वज्रलेपः भस्मसात् भवति। स पथिकः गोमतीतीर्थेन शुद्धः, कृष्णदर्शनचिह्नितश्च; तस्य सन्निधौ राक्षसः शुद्धिं प्राप्य द्वारकां गच्छति, गोमतीतीरे देहं त्यक्त्वा वैष्णवपदं लभते, देवैः स्तूयते। अन्ते द्वारका “क्षेत्रराजा” इति पुनः प्रतिपाद्यते—यत्र पापं पुनरुत्पद्यते न इति; दिलीपोऽपि तत्र तीर्थयात्रां कृत्वा कृष्णसन्निधौ सिद्धिं प्राप्नोति।
Adhyaya 35
Dvārakā-kṣetra-māhātmya: Darśana, Dāna, Gomati-snānaphala, and Vaiṣṇava-nindā-doṣa (द्वारकाक्षेत्रमाहात्म्य—वैष्णवनिन्दादोषः)
अध्याये प्रह्लादः संवादरूपेण द्वारकायाः परमपावनत्वं वर्णयति। तत्र चतुर्भुजवैष्णवानां निवासिनां च दर्शनमात्रेण मनसः परिवर्तनं, तथा क्षेत्रस्य व्यापकं माहात्म्यं दिव्यैः अपि दृश्यं इति प्रतिपाद्यते; शिलाः, रजःकणाः, क्षुद्रजीवाश्चापि मोक्षोपायत्वेन कीर्त्यन्ते। ततः वैष्णवनिन्दा—द्वारकानिवासिनां अवमाननं—महादोष इति निगद्यते; जयन्तस्य दण्डकर्तृत्वेन दृष्टान्तः प्रदर्श्यते, निन्दकस्य तीव्रदुःखफलप्राप्तिश्चोच्यते। अनन्तरं द्वारकायां कृष्णसेवा, भक्त्या निवासः, अल्पदानमपि—कुरुक्षेत्रादिदान-गोदावरीपुण्यादिभ्यः अधिकफलप्रदं—इति स्तुत्यनुशासनं भवति। गुरौ सिंहस्थे गोमतीस्नानस्य विशेषफलम्, कतिपयमासेषु पुण्यवृद्धिश्च निर्दिश्यते। अन्ते धर्मोपदेशः—छत्रशालानिर्माणं, जलव्यवस्था, विश्रामगृहाणि, तडागकूपमरम्मतिः, विष्णुप्रतिष्ठा च—क्रमेण स्वर्गसुखवृद्धिं विष्णुलोकप्राप्तिं च ददाति; द्वारकायां पुण्यस्य शीघ्रवृद्धिः पापाङ्कुरनिरोधश्च कुतः इति प्रश्नेन समापनम्।
Adhyaya 36
द्वारकाक्षेत्रवैभववर्णनम् / Theological Praise of Dvārakā and its Pilgrimage Fruits
सूतो राजसभायां संवादं वर्णयति—प्रह्लादवचनप्रेरितो बलिः द्वारकाक्षेत्रस्य वैभवं पृच्छति। प्रह्लादः क्रमशः माहात्म्यं प्रतिपादयति—द्वारकां प्रति गच्छतः प्रत्येकपदे पुण्यवृद्धिः, गमनसंकल्पमात्रेणापि शुद्धिः; कलियुगदोषा अपि कृष्णसन्निधिं प्राप्तस्य न लिप्यन्ते इति, विशेषतः चक्रतीर्थे कृष्णपुरीमहिम्ना। अन्यतीर्थनगराणां मध्ये कृष्णरक्षितायां द्वारकायां दर्शनमात्रेणैव तस्याः परमोच्चत्वं प्रतिपाद्यते। ततः निवास-दर्शन-गोमतीस्नान-रुक्मिणीदर्शनादीनां दुर्लभता कथ्यते; गृहेऽपि द्वारकास्मरणं केशवपूजनं च धर्म्यं, विशेषतः त्रिस्पृशाद्वादशीव्रतादिकालविधानं निरूप्यते। कलौ उपवास-जागर-कीर्तन-नृत्यादीनां फलवृद्धिः, द्वारकायां कृष्णसमीपे च अतिशयेन इति। गोमती-सागर-संगमस्य पावनता, चक्राङ्कितशिलानां महिमा, अन्यप्रसिद्धतीर्थैः समता-अधिक्यं च वर्ण्यते। कृष्णपत्नीनां पूजनात् सन्तानादिसौख्यं, द्वारकादर्शनात् भय-अमङ्गलनाशः; अन्ते द्वारकागमनमार्गे यदपि क्लेशः स्यात् सः अपुनरावृत्तिफलप्रद इति दृढा फलश्रुतिः।
Adhyaya 37
Sudarśana–Cakra-cihna-aṅkita-pāṣāṇa Māhātmya (Glory of Chakra-Marked Stones at Dvārakā)
अध्यायः द्वारकाक्षेत्रे प्राभासखण्डे सुदर्शनचक्रचिह्नाङ्कितपाषाणानां माहात्म्यं वर्णयति। प्रह्लादः कलियुगे नामजपस्य प्रधानत्वं प्रतिपादयति—“कृष्ण” इति नाम्नः निरन्तरजपः चित्तशुद्धिं, महापुण्यं, अद्भुतफलप्रदत्वं च जनयतीति। ततः एकादशी-द्वादशीव्रतयोः विशेषतिथिसंयोगाः, उन्मीलिनी-नाम्नी स्थितिः, रात्रौ जागरणस्य महाफलम्, तथा कलियुगे दुर्लभा वञ्जुली-योगस्थितिश्च निरूप्यते। अनन्तरं चक्रतीर्थस्य महिमा कथ्यते—तत्र स्नानं पापमलापहरं, साधकं निर्विघ्नं परमपदं प्रति नयतीति; यत्र श्रीकृष्णेन चक्रं प्रक्षालितमिति परम्परा। ततः एकादि-द्वादशपर्यन्तं चक्रचिह्नयुक्तपाषाणानां सूची दत्ता—प्रत्येकं चिह्नसंख्यया देवस्वरूपाणि निर्दिश्यन्ते, फलानि च क्रमशः स्थैर्य-समृद्ध्यादि, ऐश्वर्य-राज्यलाभः, अन्ते निर्वाण-मोक्षपर्यन्तं विवर्धन्ते। अन्ते फलश्रुतिः दृढतया प्रतिपाद्यते—चक्रचिह्नपाषाणस्य स्पर्शमात्रेण वा पूजनमात्रेण वा महापापक्षयः, मरणकाले स्मरणं च तारकं भवतीति। गोमतीसङ्गमे भृगुतीर्थे च स्नानं घोराशौचदोषशमनं कथ्यते; मिश्रभावेनापि कृताभक्तिः शास्त्रेण सात्त्विकशुद्ध्युपरि उन्नीयते।
Adhyaya 38
Dvārakā-Māhātmya: Dvādaśī-Jāgaraṇa, Gomati–Cakratīrtha Merit, and Service to Vaiṣṇavas
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादेनोपदिष्टं यत् द्वारका श्रीकृष्णसन्निधौ महापुण्यक्षेत्रं, यत्र अल्पकर्मापि बहुफलप्रदं भवति। द्वारकामाहात्म्यस्य श्रवणं कीर्तनं च मोक्षसाधनत्वेन निरूप्यते; तथा च महादानैः—यथा बहुवारं गोदानं विद्वद्भ्राह्मणेभ्यः—साध्यं फलं गोमतीस्नानेन, विशेषतः मधुसूदनसम्बद्धेषु तिथिषु, तुल्यं भवतीति तीर्थकालमहिम्ना धर्मफलस्य संक्षेपः प्रदर्श्यते। ततः नैतिकोपदेशः—द्वारकायां एकस्य ब्राह्मणस्य भोजनदानमपि महत्फलकरं, विशेषतः यतिभ्यः संन्यासिभ्यः वैष्णवेभ्यश्च अन्नवस्त्रदानं सर्वत्र कर्तव्यं, यत्र कुत्रापि स्थितेनापि, इति पुनःपुनः प्रशस्यते। वैशाखे द्वादशीव्रतं, कृष्णपूजा, रात्रौ जागरणं च महाफलप्रदं; जागरणं भागवतपाठश्च संचितपापं दहति, दीर्घं स्वर्गवासं च ददातीत्यपि फलश्रुतिः। यत्र भागवतश्रवणं न, शालग्रामपूजा न, वैष्णवव्रतानुष्ठानं न, तानि देशानि कर्मकाण्डदृष्ट्या हीनानीति; भक्तनिवासेन तु सीमाभूमिरपि पुण्यवती भवतीति शुद्धिकार्तोग्राफी कथ्यते। गोपीचन्दनतिलकं, शङ्खोद्धारमृत्तिका, तुलसीसन्निधिः, पादोदकं च रक्षाकराणि मङ्गलकराणि च निर्दिश्यन्ते। कलियुगे द्वारकायां कृष्णनिवासः प्रतिज्ञायते, तथा गोमती–चक्रतीर्थे एकदिनस्नानं त्रिलोकीतीर्थस्नानसमं फलमिति निष्कर्षः।
Adhyaya 39
Dvādāśī-Jāgaraṇa, Dvārakā-Smaraṇa, and Vaiṣṇava Ācāra (द्वादशी-जागरण, द्वारका-स्मरण, वैष्णव-आचार)
अध्यायः ३९ प्रह्लादेन आरभ्यते। स द्वादश्याः शुभनामानि निर्दिश्य, प्रतिदिनं पुण्यवृद्धिं हविष्सदृश-नैवेद्य-समर्पणेन विष्णोर्जागरनेन च संयोजयति, विशेषतः शालग्राम-शिलायाः पुरतः। घृतदीपौ युग्मवर्तिकौ, शालग्रामस्य पुष्पाच्छादनम्, चक्राङ्कित-वैष्णव-प्रतिमायाः अभ्यङ्गपूजा च निर्दिश्यते; चन्दन-कर्पूर-कृष्णागरु-कस्तूर्यादिभिः पूजनं विधीयते। फलश्रुतौ द्वादशी-जागरस्य फलं महातीर्थ-स्नान-यज्ञ-व्रत-वेदाध्ययन-पुराणश्रवण-तप-आश्रमधर्म-पालनादीनां समष्टिपुण्येन तुल्यं कथ्यते, प्रमाणवक्तृ-परम्परया च प्रसारितमिति दर्श्यते। सूतः श्रद्धया एतदाचरणं प्रेरयति। अनन्तरं द्वारकायाः माहात्म्यं मनसा स्मरणेन, जपेन, गृहे पाठेन च—यात्रा अशक्येऽपि—सिद्धिमिति प्रतिपाद्यते; वैष्णवेषु दानं, श्रवणं, द्वादश्यां जागरणकाले विशेषपाठश्च उपदिश्यते। दीर्घभक्त्या गृहे बहूनि तीर्थानि देवताश्च निवसन्तीति भावः कथ्यते। अन्ते वैष्णव-अपमानः, परपीडन-शोषणादयः, पवित्रवृक्ष-हिंसा विशेषतः अश्वत्थस्य—इत्यादयः निषिद्धाः; न्यग्रोध-धात्री-तुलसी-रोपण-रक्षणयोः महत्पुण्यं प्रशंस्यते। कलियुगे नित्यं विष्णु-पाठः भागवत-गीतिś्च परमधर्म इति, गोपीचन्दन-तिलक-दान-द्वादशी-जागरस्य महिमा, तथा प्रतिदिनं “द्वारका” इत्युच्चारणेन तीर्थसदृश-पुण्यजननं च निष्कर्षे प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 40
कार्तिके चक्रतीर्थस्नानदानश्राद्धादिमाहात्म्यवर्णनम् (Kartika Observances at Cakratīrtha: Bathing, Gifts, and Śrāddha)
अस्मिन्नध्याये प्रह्लादेन श्रीकृष्णोपासनाप्रधानाः परमपुण्यकराः विधयः, द्वारकाक्षेत्रस्य तीर्थधर्माश्च निरूप्यन्ते। आदौ श्रीपतेः पत्रपूजा वर्ण्यते—स्वनामाङ्कितैः पत्रैः पूजनं, विशेषतः श्रीवृक्षपत्रैः (लक्ष्मीसंबद्धैः) कृतं पूजनं महत्फलप्रदं, अध्यायान्तर्गतमान्यतया तुलसीपत्रादपि श्रेष्ठमिति च। तथा रविवारेण सह द्वादशीयोगे विशेषसिद्धिः, ‘हरेर्दिन’ इव पुण्यसंग्रहो भवतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं द्वारकायाः सामाजिक-यागिकव्यवस्था वर्ण्यते—यतिनां/संन्यासिनां भोजनदानं, वस्त्राद्युपहारः, तथा अन्यत्र बहुजनभोजनेन यत्फलं, तदेकस्य भिक्षोर्भोजनेनापि द्वारकायां लभ्यत इति अतिशयेन स्तूयते। कृष्णकीर्तनस्य तारकत्वं, द्वारकावासिनां तथा आश्रितभूतानामपि रक्षणव्याप्तिः कथ्यते। कार्तिकमासव्रतानि—गोमतीस्नानं, रुक्मिणीह्रदस्नानं, एकादश्यां उपवासः, द्वादश्यां चक्रतीर्थे श्राद्धकर्म, निर्दिष्टान्नैः ब्राह्मणभोजनं, दक्षिणावस्तूनां दानं—एतेषां समुच्चयेन पितृणां तृप्तिः, भगवतः प्रसादश्च सिध्यतीति निष्कर्षः। अन्ते फलश्रुत्या कार्तिकव्रतधारिणां तीर्थशुद्धानां अक्षयपुण्यप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 41
गोमतीस्नान–कृष्णपूजन–यतिभोजन–दान–श्राद्धादि सत्फलवर्णनम् (Merits of Gomatī Bathing, Kṛṣṇa Worship, Feeding Ascetics, Gifts, and Śrāddha)
अस्मिन्नध्याये प्रह्लादेनोक्तो धर्मानुष्ठानविषयः संवादः प्रवर्तते। द्वारकायां गोमतीतीरे स्नानं कृत्वा केतकी–तुलसी–पत्रादिभिरुपहारैः श्रीकृष्णपूजनं यः करोति, स परमं मङ्गलं लभते, घोरसंसारचक्रात् परित्रायते, फलश्रुत्यां चामृतत्वसदृशं पुण्यं प्राप्नोतीति प्रशंस्यते। द्वारकास्मरणमात्रेणापि भूत–वर्तमान–भविष्यत्पापदाहः कथ्यते, कलियुगे द्वारकाभिमुखभावो नरजीवनसाफल्यचिह्नमिति निरूप्यते। द्वारकायां एकस्यापि जनस्य भोजनदानं अन्यत्र बहूनां भोजनेनाधिकफलप्रदमिति, दान–यतिभोजनादीनां महिमा चोच्यते। पितृगणाः द्वारकायां निवसन्तीति, गोमतीस्नानपूर्वकं तिलोदकप्रदानं श्राद्धं पिण्डदानं च कृतं अक्षयफलदं भवति, पितॄणां दीर्घकालसन्तोषकरं च इति प्रतिपाद्यते। ग्रहण–व्यतीपात–सङ्क्रान्ति–वैधृति–व्रतादिकालविशेषाः कर्मकालनिर्णयार्थं निर्दिश्यन्ते, तीर्थान्तरस्मरणेन च द्वारकातीर्थस्य सर्वोत्कर्षः प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 42
द्वारकाक्षेत्रे वृषोत्सर्गादिक्रियाकरण-द्वारकामाहात्म्यश्रवणादि-फलवर्णनम् (Chapter 42: Results of bull-release and related rites; fruits of hearing/reciting Dvārakā Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादेन फलश्रुतिरूपेण सुव्यवस्थितं निरूप्यते। द्वारकायां विशेषतः वैशाखे कार्त्तिके च कृतो वृषोत्सर्गः प्रेतोत्तरं श्रेयः, दुर्गतिनिवृत्तिं च जनयतीति कथ्यते। ब्रह्महत्या-सुरापान-चौर्य-गुरुद्रोहादयः महापातकाः स्मार्यन्ते, तेषामपि गोमतीस्नानं श्रीकृष्णदर्शनं च चिरसञ्चितं पापं विलापयतीति प्रतिपाद्यते। कलियुगे भक्त्या रुक्मिणीदर्शनं, नगरपरिक्रमणं, सहस्रनामजपः च विशेषफलदाः। द्वादश्यां विष्णुसन्निधौ द्वारकामाहात्म्यपाठः निर्दिश्यते; तस्य फलरूपेण दिव्ययानगमनं, स्वर्गे मान्यतां च वर्णयति। अनन्तरं वंशाभिलाषा—“अस्माकं कुलेऽस्य जन्म भवेत्”—इति भावेन आदर्शसाधकाः स्तूयन्ते: गोमती-सागर-सङ्गमे स्नानं, सपिण्डश्राद्धकर्म, वैष्णवपूजनं (गोपीचन्दनप्रदानादि), माहात्म्यस्य पाठ-श्रवण-लेखन-गृहधारणं च। लिखितधारणं महादान-तपःसमं नित्यपुण्यजनकं, भयशमनं, क्रियालोपदोषनिवारकं च इति। उपसंहारे द्वारका विष्णोः सर्वतीर्थ-देव-यज्ञ-वेद-ऋषिसन्निधिस्थानं इति, माहात्म्यश्रवणविना गुणाः निष्फलाः, श्रद्धया श्रवणात् समृद्धिः सन्तानलाभश्च निर्दिष्टकाले भवतीति च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 43
तुलसीपत्रकाष्ठमहिमा तथा द्वारकायात्राविधिवर्णनम् | The Glory of Tulasī (Leaf & Wood) and the Procedure of the Dvārakā Pilgrimage
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादवचनेन तुलसीपत्रस्य पूजोपयोगो महिमा च निरूप्यते। तुलसीदलैः कृतं विष्णुपूजनं सर्वकामप्रदं, पूजाशेषाणां च पावनत्वं सर्वत्र प्रशंस्यते। ततः विष्णुसम्बद्धद्रव्याणां पुण्यतारतम्यं कथ्यते—पादोदकं, शङ्खोदकं, नैवेद्यशेषः, निर्माल्यं च; एतेषां सेवन-धारण-दानादिभिः महायज्ञतुल्यं फलमिति प्रतिपाद्यते। स्नानपूजाकाले घण्टावादनस्यापि विधिः, अन्यवाद्याभावेऽपि तद्विकल्पत्वं, महापुण्यजनकत्वं च वर्ण्यते। अनन्तरं तुलसीकाष्ठस्य तथा तुलसीचन्दनस्य विशुद्धिकरत्वं, देवपितृतर्पणे दानोपयोगश्च, दाहकर्मणि तदुपयोगेन मोक्षाभिमुखफलप्राप्तिः, देवैः स्वीकृतिः च प्रतिज्ञायते। अन्ते सूतः कथां यात्राक्रमेण नयति—द्वारकामाहात्म्येन तुष्टाः मुनयः बलिश्च द्वारकां गत्वा गोमतीतीर्थे स्नात्वा श्रीकृष्णं समर्च्य यथाविधि यात्रां कृत्वा दानानि दत्त्वा पुनरागच्छन्ति; एवं उपदेशः आचरणरूपेण दर्शितः।
Adhyaya 44
स्कन्दमहापुराणश्रवणपठन-पुस्तकप्रदान-व्यासपूजनमाहात्म्य तथा उपसंहार (Chapter 44: Merit of Listening/Reciting, Gifting the Text, Honoring Vyāsa; Concluding Frame)
अध्यायेऽस्मिन् द्वारकामाहात्म्ये स्कन्दपुराणस्य उपसंहाररूपा फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते। सूतः प्रथमं स्कन्दादारभ्य भृग्वङ्गिरस्च्यवनऋचीकादिपरम्परया अधिकृतप्रवचनक्रमं निवेदयन् परम्परां प्रमाणभूतां स्थापयति। ततः श्रवणपठनयोः फलानि—पापनाशः, आयुष्यवृद्धिः, वर्णाश्रमधर्मे सौख्यं, पुत्रधनकलत्रसिद्धिः, बान्धवसमागमः, तथा श्लोकपादमात्रश्रवणेनापि शुभगतिप्राप्तिरिति—विस्तरेण कथ्यन्ते। अनन्तरं नीतिशिक्षापरं वचनम्—पाठकस्य पूजनं ब्रह्मविष्णुरुद्रपूजनतुल्यम्; गुरोः एकाक्षरप्रदानमपि अप्रतिकार्यमिति, तस्मै दानमानसत्कारभोजनादिभिः श्रद्धया सेवनीय इति। उपसंहारे व्यासवर्णिते प्रसङ्गे ऋषयः सूतं सृष्टिप्रतिसृष्टिवंशमन्वन्तरलोकविन्यासादिपुराणविषयान् सम्यक् निरूपितवानिति प्रशंसन्ति, वस्त्राभरणैः सम्मानयन्ति, आशीर्भिः अनुगृह्य स्वस्वकर्मानुष्ठानाय निवर्तन्ते; एवं ग्रन्थसमाप्तिः कृतज्ञता-शिक्षा-यज्ञपरम्परासंरक्षणेन दृढीभवति।
FAQs about Dvaraka Mahatmya
It emphasizes Dvārakā as a sanctified civilizational and devotional center tied to Kṛṣṇa’s presence and legacy, with Prabhāsa functioning as a consequential sacred node where epic-era transitions are narrated and ritually remembered.
The section’s typical purāṇic logic associates merit with remembrance, recitation, and tīrtha-contact that reinforce dharma and devotion—especially framed as accessible supports when formal religious capacities are portrayed as diminished in Kali-yuga.
Key legends include Kṛṣṇa’s life-cycle recollections (from Vraja and Mathurā to Dvārakā), the Yādava lineage’s terminal events, the sea’s inundation motif around Dvārakā, and the subsequent re-siting of sacred habitation and memory.