Adhyaya 20

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मघोषध्वनिं श्रुत्वा दानवो दुर्मुखस्तदा । क्रोधसंरक्तनयनो दुर्वाससमथाब्रवीत्

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मघोषध्वनिं श्रुत्वा दानवो दुर्मुखस्तदा । क्रोधसंरक्तनयनो दुर्वाससमथाब्रवीत् ॥

Verse 2

हन्यमानस्त्वमस्माभिर्यदि मुक्तोसि वै द्विज । कस्मात्पुनः समायातो मरणाय च दुष्टधीः

हन्यमानस्त्वमस्माभिर्यदि मुक्तोऽसि वै द्विज । कस्मात्पुनः समायातो मरणाय च दुष्टधीः ॥

Verse 3

इत्युक्त्वा मुष्टिना हन्तुं प्राद्रवद्दानवाधमः । प्राह प्रधावमानं तं दुर्वासा मुनिसत्तमः

इत्युक्त्वा मुष्टिना हन्तुं प्राद्रवद्दानवाधमः । प्रधावमानं तं प्राह दुर्वासा मुनिसत्तमः ॥

Verse 5

तस्य क्रुद्धो जगन्नाथो दुर्वाससः कृते तदा । चक्रेण क्षुरधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

तस्य क्रुद्धो जगन्नाथो दुर्वाससः कृते तदा । चक्रेण क्षुरधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया ॥

Verse 6

प्रह्लाद उवाच । दुर्मुखं निहतं दृष्ट्वा दानवो दुःसहस्तदा । आक्रोशदुच्चैर्दितिजाञ्छीघ्रमागम्यतामिति

प्रह्लाद उवाच—दुर्मुखं निहतं दृष्ट्वा दानवो दुःसहस्तदा । उच्चैराक्रोशद् दितिजान्—“शीघ्रमागम्यताम्” इति ॥

Verse 7

श्रुत्वा दैत्यगणाः सर्वे दुर्मुखं निहतं तदा । दुर्वाससं पुनस्तत्र परित्रातं च विष्णुना

श्रुत्वा दुर्मुखं निहतं तदा सर्वे दैत्यगणाः । तत्र विष्णुना पुनर्दुर्वासाः परित्रात इति च विदुः ॥

Verse 8

कूर्मपृष्ठो गोलकश्च क्रोधनो वेददूषकः । यज्ञघ्नो यज्ञहंता च धर्मान्तकस्तपस्विहा

कूर्मपृष्ठो गोलकश्च क्रोधनः वेददूषकः । यज्ञघ्नो यज्ञहन्ता च धर्मान्तकस्तपस्विहा च तेऽभवन् ॥

Verse 9

एते चान्ये च बहवो विविधायुधपाणयः । क्रोधसंरक्तनयनाः शपन्तो ब्राह्मणं तथा

एते चान्ये च बहवो विविधायुधपाणयः । क्रोधसंरक्तनयनाः ब्राह्मणं च तथा शपन्ति स्म ॥

Verse 10

परिक्षिप्य तदात्रेयं विष्णुं संकर्षणं तथा । तोमरैर्भिन्दिपालैश्च मुशलैश्च भुशुंडिभिः

ततः तदात्रेयं परिक्षिप्य विष्णुं संकर्षणं तथा । तोमरैर्भिन्दिपालैश्च मुशलैश्च भुशुण्डिभिः प्राहरन् ॥

Verse 11

अस्त्रैर्नानाविधैश्चापि युयुधुः क्रोधमूर्छिताः । दानवैः संवृतो विष्णुः समन्ताद्घोरदर्शनैः

क्रोधमूर्छितास्ते नानाविधैरस्त्रैः परस्परं युयुधुः। घोरदर्शनैर्दानवैः समन्ताद्विष्णुः संवृतोऽभवत्॥

Verse 12

संकर्षणश्च शुशुभे चंद्रादित्यौ घनैरिव । गृहीत्वा धनुषी दिव्ये शीघ्रं संयोज्य चाशुगान्

संकर्षणश्च शुशुभे घनैरिव चन्द्रादित्यौ। दिव्ये धनुषी गृहीत्वा शीघ्रं चाशुगान् संयोजयामास॥

Verse 13

स्पर्शं मा कुरु पापिष्ठ ब्राह्मणं मां कृताह्निकम् । तं दृष्ट्वा दानवं विष्णुर्ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतम्

“स्पर्शं मा कुरु पापिष्ठ! ब्राह्मणोऽहं कृताह्निकः।” इति। तं दानवं ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतं दृष्ट्वा विष्णुः सम्यगवेक्षत॥

Verse 14

दानवान्विद्रुतान्दृष्ट्वा विष्णुना निहतान्परान् । गोलकः कूर्मपृष्ठश्च मानं कृत्वा न्यवर्तताम्

विष्णुना निहतान् परान् दानवान् विद्रुतान् च दृष्ट्वा। गोलकः कूर्मपृष्ठश्च मानं कृत्वा पुनर्न्यवर्तताम्॥

Verse 15

संकर्षणं गोलकश्च ह्याजघान त्रिभिः शरैः । अनन्तं व्यथितं दृष्ट्वा गोलकः क्रोधमूर्छितः

गोलकः संकर्षणं त्रिभिः शरैराजघान। अनन्तं व्यथितं दृष्ट्वा गोलकः क्रोधमूर्छितोऽभवत्॥

Verse 16

उत्पत्य तरसा मूर्ध्नि दुर्वाससमताडयत् । स मुष्टिघाताभिहतश्चुक्रोश पतितः क्षितौ

उत्पत्य तरसा मूर्ध्नि दुर्वाससमताडयत् । स मुष्टिघाताभिहतश्चुक्रोश पतितः क्षितौ

Verse 17

संकर्षणस्तु पतितं दृष्ट्वा मूर्ध्नि प्रताडितम् । दृष्ट्वा चुकोप भगवांस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । संगृह्य मुशलं वीरो जघान समरे रिपुम्

संकर्षणस्तु पतितं दृष्ट्वा मूर्ध्नि प्रताडितम् । दृष्ट्वा चुकोप भगवांस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । संगृह्य मुशलं वीरो जघान समरे रिपुम्

Verse 18

मुशलेनाहतो मूर्ध्नि गोलको विकलेन्द्रियः । संभिन्नमस्तकश्चैव पपात च ममार च

मुशलेनाहतो मूर्ध्नि गोलको विकलेन्द्रियः । संभिन्नमस्तकश्चैव पपात च ममार च

Verse 19

गोलकं पतितं दृष्ट्वा क्रन्दंतं ब्राह्मणं तथा । कूर्मपृष्ठं च भगवान्विष्णुर्हन्तुं मनो दधे । नाराचेन सुतीक्ष्णेन जघान हृदये रिपुम्

गोलकं पतितं दृष्ट्वा क्रन्दंतं ब्राह्मणं तथा । कूर्मपृष्ठं च भगवान्विष्णुर्हन्तुं मनो दधे । नाराचेन सुतीक्ष्णेन जघान हृदये रिपुम्

Verse 20

स विष्णुबाणाभिहतस्त्यक्तशस्त्रः पलायितः । तस्मिन्प्रभिन्नेऽतिबले गते वै कूर्मपृष्ठके । अभज्यत बलं सर्वं विद्रुतं च दिशो दश

स विष्णुबाणाभिहतस्त्यक्तशस्त्रः पलायितः । तस्मिन्प्रभिन्नेऽतिबले गते वै कूर्मपृष्ठके । अभज्यत बलं सर्वं विद्रुतं च दिशो दश

Verse 21

तत्प्रभग्रं बलं सर्वं निहतं गोलकं तथा । द्वारस्थः कथयामास दैत्यराज्ञे कुशाय सः

तत्प्रभग्रं बलं सर्वं गोलकश्च तथा हतः । ततः द्वारपालः स गत्वा दैत्यराजं कुशं प्रति निवेदयामास ॥

Verse 22

गोलकं निहतं श्रुत्वा दैत्यानन्यांश्च दैत्यराट् । योधानाज्ञापयामास सन्नद्धान्स्वबलस्य च

गोलकं निहतं श्रुत्वा दैत्यराट् दानवान् अन्यान् । स्वबलस्य च योधान् सन्नद्धान् कर्तुमाज्ञापयामास ॥

Verse 23

आज्ञां कुशस्य ते लब्ध्वा दैत्याः पंचजनादयः । युद्धायाभिमुखाः सर्वे रथैर्नागैश्च निर्ययुः

आज्ञां कुशस्य ते लब्ध्वा दैत्याः पञ्चजनादयः । युद्धायाभिमुखाः सर्वे रथैर्नागैश्च निर्ययुः ॥

Verse 24

अनीकं दशसाहस्रं कूर्मपृष्ठस्य निर्ययौ । अयुते द्वे रथानां तु नागानामयुतं तथा

अनीकं दशसाहस्रं कूर्मपृष्ठस्य निर्ययौ । अयुते द्वे रथानां तु नागानामयुतं तथा ॥

Verse 25

दशायुतानि चाश्वानामुष्ट्राणां च तथैव च । बकश्च निर्ययौ दैत्यो बहुसैन्यसमन्वितः

दशायुतानि चाश्वानामुष्ट्राणां च तथैव च । बकश्च निर्ययौ दैत्यो बहुसैन्यसमन्वितः ॥

Verse 26

तथा दीर्घनखो दैत्यः स्वेनानीकेन संवृतः । मंत्रिपुत्रो महामायो दैत्यराज कुशस्य वै । निर्ययौ विघसो दैत्यः प्रघसश्च महाबलः

तथैव दीर्घनखो नाम दैत्यः स्वकीयेनानीकेन परिवृतः निर्गतः। दैत्यराजकुशस्य मन्त्रिपुत्रो महामायोऽपि निर्ययौ; विघसो दैत्यः प्रघसश्च महाबलः सह निर्गतौ॥

Verse 27

ऊर्द्ध्वबाहुर्वक्रशिराः कञ्चुकश्च शिवोलुकैः । ब्रह्मघ्नो यज्ञहा दैत्यो राहुर्बर्बरकस्तथा

ऊर्द्ध्वबाहुर्वक्रशिराः कञ्चुकश्च शिवोलुकैः सह निर्ययुः। तथा ब्रह्मघ्नो यज्ञहा दैत्यौ, राहुर्बर्बरकश्चापि प्रस्थिताः॥

Verse 28

सुनामा वसुनामा च मंत्रिणौ बुद्धिसत्तमौ । सेनापतिश्चोग्रदंष्टस्तस्य भ्राता महाहनुः

सुनामा वसुनामा च मन्त्रिणौ बुद्धिसत्तमौ तत्रास्ताम्। सेनापतिरोग्रदंष्ट्रोऽभूत्, तस्य भ्राता महाहनुः॥

Verse 29

एते चान्ये च बहवो दैत्याः क्रोधसमन्विताः । महता रथघोषेण निर्ययुर्युद्धकांक्षिणः

एते चान्ये च बहवो दैत्याः क्रोधसमन्विताः। महता रथघोषेण युद्धकांक्षिणो निर्ययुः॥

Verse 30

स्नात्वा शुक्लांबरधरः शुक्लमालाविभूषितः । कुशः शंभुं महादेवं भवानीपतिमव्ययम् । आर्चयमास भूतेशं परमेण समाधिना

स्नात्वा शुक्लाम्बरधरः शुक्लमालाविभूषितः। कुशः शम्भुं महादेवं भवानीपतिमव्ययम्, भूतेशं परमेण समाधिना समर्चयामास॥

Verse 31

पंचामृतेन संस्नाप्य तथा गन्धैर्वि लिप्य च । अर्चयामास दैत्येन्द्रो ह्यनेककुसुमोत्करैः

पञ्चामृतेन तं देवं संस्नाप्य, गन्धैश्च विलेप्य, दैत्येन्द्रोऽनेककुसुमोत्करैः सम्यगर्चयामास।

Verse 32

गीतवादित्रशब्दैश्च तथा मंगलवाचकैः । पूजयित्वा महादेवं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च

गीतवादित्रशब्दैर्मङ्गलवाचकैश्च सह महादेवं पूजयित्वा, ब्राह्मणान् सत्कृत्य स्वस्तिवाचनं कारयामास।

Verse 33

भूषयित्वा भूषणैश्च मणिवज्रविभूषणैः । मुकुटेनार्कवर्णेन ज्वलद्भास्कररोचिषा

मणिवज्रविभूषणैर्भूषणैः स्वं भूषयित्वा, अर्कवर्णं मुकुटं ज्वलद्भास्कररोचिषा धारयामास।

Verse 34

भ्राजमानो दैत्यराजो हारेणाऽतीव शोभितः । संनह्य च महाबाहुः सारथिं समुदैक्षत

हारেণाऽतीव शोभितो भ्राजमानो दैत्यराजः संनह्य, महाबाहुः सारथिं समुदैक्षत।

Verse 35

सुनामानं वसुं चैव मंत्रिणौ वाक्यमब्रवीत् । कश्चायमसुरान्हंति किमर्थं ज्ञायतामिति

सुनामानं वसुं चैव मन्त्रिणौ प्रति वाक्यमब्रवीत्— ‘कश्चायमसुरान् हन्ति? किमर्थं? ज्ञायताम्’ इति।

Verse 36

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुरुर्वचनमब्रवीत् । गतेह्नि ब्राह्मणः स्नातुं गोमत्याः संगमे किल

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुरुरुवाच वचनम् । पूर्वाह्नि किल विप्रोऽयं गोमत्याः संगमे स्नातुमगात् ॥

Verse 37

आगतः प्रतिषिद्धः सन्दैत्यैस्तत्र मही पते । तेन विष्णुः समानीतः संकर्षणसमन्वितः

स आगतः स तत्रैव दैत्यैः प्रतिषिद्धो नृप । तेन विष्णुः समानीतः संकर्षणसमन्वितः ॥

Verse 38

सोऽस्मान्हंति महाराज ब्रह्मण्यो जगदीश्वरः । तेन ते बहवो दैत्या हताः केचित्पलायिताः

सोऽस्मान् हन्ति महाराज ब्रह्मण्यो जगदीश्वरः । तेन ते बहवो दैत्या हताः केचित्पलायिताः ॥

Verse 39

सुनामोवाच । स्नात्वा गच्छतु विप्रोऽसौ वासुदेवसमन्वितः । राजन्वृथा विग्रहेण किं कार्यं कथयस्व नः

सुनामोवाच— स्नात्वा गच्छतु विप्रोऽसौ वासुदेवसमन्वितः । राजन् वृथा विग्रहेण किं कार्यं ब्रूहि नः प्रभो ॥

Verse 40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशः क्रोधसमन्वितः । कथं गोलकहंतारं न हनिष्यामि केशवम्

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशः क्रोधसमन्वितः । कथं गोलकहन्तारं न हनिष्यामि केशवम् ॥

Verse 41

एतावदुक्त्वा स क्रुद्धो ययौ दैत्यपतिस्तदा । ततो वादित्र शब्दैश्च भेरीशब्दैः समन्वितः

एतावदुक्त्वा स क्रुद्धो दैत्यपतिस्तदा ययौ । ततः वादित्रनिनादैर्भेरीघोषैश्च समन्वितः ॥

Verse 42

ददर्श तत्र देवेशं सहस्रशिरसं प्रभुम् । तथा विष्णुं चक्रपाणिं दुर्वाससमकल्मषम्

तत्र देवेशं ददर्श सहस्रशिरसं प्रभुम् । विष्णुं चक्रधरं शुद्धं दुर्वाससमिवोज्ज्वलम् ॥

Verse 43

ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा न हन्तव्योऽयमीश्वरः । विष्णुमुद्दिश्य तान्सर्वान्प्रेरयामास दानवान्

ईश्वरांशं तमालोक्य न हन्तव्योऽयमीश्वरः । विष्णुमुद्दिश्य तान्सर्वान् दानवान् प्रेरयामास ॥

Verse 44

नागैः पर्वतसंकाशै रथैर्जलदसन्निभैः । अश्वैर्महाजवैश्चैव परिवव्रुः समंततः

नागैः पर्वतसंकाशै रथैर्जलदसन्निभैः । अश्वैर्महाजवैश्चैव समन्तात् परिवव्रिरे ॥

Verse 45

ततो युद्धं समभवद्देवयोर्दानवैः सह । आच्छादितौ तौ ददृशुर्दैत्यैर्देवगणास्तदा

ततो युद्धं समभवद्देवयोर्दानवैः सह । दैत्यैः समन्ततोऽच्छन्नौ तौ तदा देवगणाः ददृशुः ॥

Verse 46

ततो गृहीत्वा मुशलं हलं च बलवान्हली । जघान दैत्यप्रवरान्कालानलयमोपमान्

ततः बलवान् हली मुशलं हलं च गृहीत्वा कालानलयमोपमान् दैत्यप्रवरान् जघान।

Verse 47

ते हन्यमाना दैतेया बलेन बलशालिना । सर्वतो विद्रुता भग्नाः कुशमेव ययुस्तदा

ते दैतेया बलशालिना बलेन हन्यमानाः सर्वतो विद्रुता भग्नाः तदा कुशमेव ययुः।

Verse 48

बकश्च यज्ञकोपश्च ब्रह्मघ्नो वेददूषकः । महामखघ्नो जंभश्च राहुर्वक्रशिरास्तथा

बकश्च यज्ञकोपश्च ब्रह्मघ्नो वेददूषकः। महामखघ्नो जंभश्च राहुर्वक्रशिरास्तथा॥

Verse 49

एते चान्ये च बहवः प्रवरा दानवोत्तमाः । क्रोधसंरक्तनयना बिभिदुस्ते जनार्द्दनम्

एते चान्ये च बहवः प्रवरा दानवोत्तमाः। क्रोधसंरक्तनयना बिभिदुस्ते जनार्दनम्॥

Verse 50

ततः क्रोधसमायुक्तौ संकर्षणजनार्दनौ । चक्रलांगलघातेन जघ्नतुर्दानवोत्तमान्

ततः क्रोधसमायुक्तौ संकर्षणजनार्दनौ। चक्रलांगलघातेन जघ्नतुर्दानवोत्तमान्॥

Verse 51

चक्रेण च शिरः कायाच्चिच्छेदाशु बकस्य वै । चूर्णयामास मुशली यज्ञहंतारमेव च

चक्रेण स शीघ्रं बकस्य शिरः कायाद् विच्छिद्य, मुशलधारी च यज्ञहन्तारं चूर्णयामास।

Verse 52

राहुं जघान चक्रेण तथान्यान्मुशलेन च । ते हता हन्यमानाश्च भग्ना जग्मुर्दिशो दश

चक्रेण राहुं जघान, अन्यांश्च मुशलेन; ते हता हन्यमानाश्च भग्नाः दश दिशो जग्मुः।

Verse 53

कुशः स्वां वाहिनीं दृष्ट्वा विद्रुतां निहतां तथा । क्रोधसंरक्तनयनः प्राह याहीति सारथिम्

कुशः स्वां वाहिनीं विद्रुतां निहतां च दृष्ट्वा, क्रोधसंरक्तनयनः सारथिं प्राह—“याही” इति।

Verse 54

स तयोरंतिकं गत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । उवाच कस्त्वं दैतेयान्मम हंसि गदाधर

स तयोः सन्निधिं गत्वा स्वनाम विश्राव्य च, उवाच—“कस्त्वं गदाधर, मम दैतेयान् हंसि?”

Verse 55

श्रीवासुदेव उवाच । यस्माद्विमुक्तिदं पुण्यं गोमत्युदधिसंगमम् । रुद्धं दुरात्मभिः पापैस्तस्मात्ते निहता मया

श्रीवासुदेव उवाच—गोमत्युदधिसंगमं विमुक्तिदं पुण्यं; तत् दुरात्मभिः पापैः रुद्धम्, तस्मात् ते मया निहताः।

Verse 56

कुश उवाच । मां न जानासि चात्रस्थं कथं जीवन्प्रयास्यसि । युध्यस्व त्वं स्थिरो भूत्वा ततस्त्यक्ष्यसि जीवितम्

कुश उवाच—अत्र स्थितं मां न जानासि; कथं जीवन् प्रयास्यसि? स्थिरो भूत्वा युध्यस्व; ततः जीवितं त्यक्ष्यसि।

Verse 57

इत्युक्त्वा पंचविंशत्या ताडयामास केशवम् । अनंतं चाष्टभिर्बाणैर्हत्वाऽत्रेयं निरीक्ष्य तम् । ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा प्राह याहीति मा चिरम्

इत्युक्त्वा पञ्चविंशत्या बाणैः केशवं ताडयामास। अनन्तं चाष्टभिर्बाणैः विद्ध्वा, तमात्रेयम् निरीक्ष्य, ईश्वरांशं दृष्ट्वा प्राह—याहि, मा चिरम्।

Verse 58

स बाणैर्भिन्नसर्वांगः शार्ङ्गं हि धनुषां वरम् । विकृष्य घातयामास चतुर्भिश्चतुरो हयान्

स बाणैर्भिन्नसर्वाङ्गः शार्ङ्गं धनुषां वरं विकृष्य, चतुर्भिः बाणैः चतुरो हयान् घातयामास।

Verse 59

सारथेस्तु शिरः कायादर्द्धचंद्रेण पत्त्रिणा । चिच्छेद धनुरेकेन ध्वजमेकेन चिच्छिदे

सारथेस्तु शिरः कायादर्धचन्द्रेण पत्रिणा चिच्छेद; एकेन बाणेन धनुः, एकेन च ध्वजं चिच्छेद।

Verse 60

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । प्रगृह्य च महाखङ्गमुवाच वचनं तदा

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः; महाखङ्गं प्रगृह्य तदा वचनमुवाच।

Verse 61

यदि त्वां पातयिष्यामि कीर्तिर्मे ह्यतुला भवेत् । पातितोऽहं त्वया वीर यास्यामि परमां गतिम्

यदि त्वां पातयिष्यामि कीर्तिर्मे ह्यतुला भवेत् । पातितोऽहं त्वया वीर यास्यामि परमां गतिम्

Verse 62

तिष्ठतिष्ठ हरे स्थाने शरणं मे सदाशिवः । धावंतमतिसंक्रुद्धं खङ्गहस्तं निरीक्ष्य तम् । चक्रेण शितधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

तिष्ठतिष्ठ हरे स्थाने शरणं मे सदाशिवः । धावंतमतिसंक्रुद्धं खङ्गहस्तं निरीक्ष्य तम् । चक्रेण शितधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

Verse 63

तं छिन्नशिरसं भूमौ पतितं वीक्ष्य दानवम् । अथोवाह रथेनाजौ दैत्यः खंजनकस्तथा

तं छिन्नशिरसं भूमौ पतितं वीक्ष्य दानवम् । अथोवाह रथेनाजौ दैत्यः खंजनकस्तथा

Verse 64

अपयाते कुशे दैत्ये विष्णुः संकर्षणस्तदा । दुर्वाससा च सहितः संन्यवर्तत हर्षितः

अपयाते कुशे दैत्ये विष्णुः संकर्षणस्तदा । दुर्वाससा च सहितः संन्यवर्तत हर्षितः

Verse 65

शिवालये तु पतितं कुशं निक्षिप्य दानवः । स्नानगन्धार्चनैर्धूपैर्गीतवाद्यैरतोषयत्

शिवालये तु पतितं कुशं निक्षिप्य दानवः । स्नानगन्धार्चनैर्धूपैर्गीतवाद्यैरतोषयत्

Verse 66

अवाप जीवितं सद्यः प्रसादाच्छंकरस्य च । उत्थितः स तदा दैत्यो ब्रुवञ्छिवशिवेति च

शङ्करस्य प्रसादात् स दैत्यः सद्य एव जीवितम् अवाप; ततः समुत्थाय “शिव शिव” इति ब्रुवन् स्थितः।

Verse 67

तं पुनर्जोवितं दृष्ट्वा दैत्यं दैत्यगणस्तदा । उवाच सुमना वाक्यं वर्द्धस्व सुचिरं विभो

तं दैत्यं पुनर्जीवितं दृष्ट्वा दैत्यगणः सुमनाः शुभं वाक्यम् उवाच— “विभो, सुचिरं वर्धस्व।”

Verse 68

स्नापयित्वा यदि पुनर्ब्राह्मणं विनिवर्त्तते । यथेष्टं गच्छतु तदा किं वृथा विग्रहेण ते

यदि स ब्राह्मणं स्नापयित्वा पुनर्निवर्तते, तदा यथेष्टं गच्छतु; ते किं वृथा विग्रहेण?

Verse 69

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशो वचनमब्रवीत् । गच्छ प्रेषय तौ शीघ्रं विप्रत्राणकरावुभौ

तद्वचनं श्रुत्वा कुशोऽब्रवीत्— “गच्छ; तौ शीघ्रं प्रेषय, विप्रत्राणकरावुभौ।”

Verse 70

स च राज्ञा समादिष्ट सुमना मुनिसत्तमाः । उवाच विष्णुमानम्य नमस्कृत्य हलायुधम्

राज्ञा समादिष्टः सुमनाः मुनिसत्तमः, विष्णुं प्रणम्य हलायुधं च नमस्कृत्य, उवाच।

Verse 71

कुशेन प्रेषितश्चास्मि समीपे ते जनार्दन । किं तवापकृतं नाथ येन दैत्याञ्जिघांससि

कुशेन प्रेषितश्चास्मि समीपे ते जनार्दन । किं तवापकृतं नाथ येन दैत्याञ्जिघांससि

Verse 72

दुर्वाससं स्नापयित्वा गच्छ मुक्तोऽसि मानद । अमरत्वं महादेवात्प्राप्तं विद्धि कुशेन हि

दुर्वाससं स्नापयित्वा गच्छ मुक्तोऽसि मानद । अमरत्वं महादेवात्प्राप्तं विद्धि कुशेन हि

Verse 73

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्तितीर्थमिदं रुद्धं भवद्भिः पापकर्मभिः । तस्माद्धनिष्ये सर्वांश्च दानवान्नात्र संशयः

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्तितीर्थमिदं रुद्धं भवद्भिः पापकर्मभिः । तस्माद्धनिष्ये सर्वांश्च दानवान्नात्र संशयः

Verse 74

दुर्वाससश्च ये दर्भास्तिलाश्चैवाक्षतैः सह । पुनस्तानानयध्वं हि क्षिप्ता ये वरुणालये

दुर्वाससश्च ये दर्भास्तिलाश्चैवाक्षतैः सह । पुनस्तानानयध्वं हि क्षिप्ता ये वरुणालये

Verse 75

सवाहनपरीवाराः सजातिकुलबांधवाः । पुण्यतीर्थमिदं हित्वा प्रविशध्वं धरातले

सवाहनपरीवाराः सजातिकुलबांधवाः । पुण्यतीर्थमिदं हित्वा प्रविशध्वं धरातले

Verse 76

सुमनास्तद्वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः । युध्यध्वमिति तं चोक्त्वा नैतदेवं भविष्यति

सुमनास्तद्वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः । तं प्रति “युध्यस्व” इत्युक्त्वा “नैतदेवं भविष्यति” इति न्यवेदयत् ॥

Verse 77

कुशाय कथयामास यदुक्तं शार्ङ्गधन्विना । क्रुद्धस्तद्वचनं श्रुत्वा मंत्रिणा समुदीरितम्

शार्ङ्गधन्विना यदुक्तं तत्कुशाय कथयामास । मंत्रिणा समुदीरितं तद्वचनं श्रुत्वा कुशः क्रुद्धोऽभवत् ॥

Verse 78

रथमारुह्य वेगेन ययौ योद्धुमरिंदमः । संस्मृत्य मनसा देवं पिनाकिं वृषभध्वजम्

रथमारुह्य वेगेन योद्धुं ययौऽरिंदमः । मनसा संस्मृत्य देवं पिनाकिनं वृषभध्वजम् ॥

Verse 79

ततः प्रववृते युद्धं सुमहल्लोमहर्षणम् । अन्येषां दानवानां च केशवस्य कुशस्य च

ततः प्रववृते युद्धं सुमहल्लोमहर्षणम् । केशवकुशयोश्चैव अन्येषां दानवानां च ॥

Verse 80

यज्ञघ्नो गदया गुर्व्या संकर्षणमताडयत् । संकर्षणहतः शीर्ष्णि मुसलेन पपात ह

यज्ञघ्नो गदया गुर्व्या संकर्षणमताडयत् । संकर्षणेन मुसलेन शीर्ष्णि हतः स पपात ह ॥

Verse 81

कञ्चुकं च जघानाशु चक्रेण भगवान्हरिः । उल्मुकश्चाथ निहतो ब्रह्मघ्नश्च निपातितः

कञ्चुकं च जघानाशु चक्रेण भगवान्हरिः । उल्मुकश्चाथ निहतो ब्रह्मघ्नश्च निपातितः

Verse 82

एते चान्ये च बहवो घातिताः केशवेन हि । दानवान्पतितान्दृष्ट्वा कुशः परमकोपितः

एते चान्ये च बहवो घातिताः केशवेन हि । दानवान्पतितान्दृष्ट्वा कुशः परमकोपितः

Verse 83

जघान युधि संरब्धः परमास्त्रेण केशवम् । भगवान्क्रोधसंयुक्तश्चक्रेण चाहरच्छिरः

जघान युधि संरब्धः परमास्त्रेण केशवम् । भगवान्क्रोधसंयुक्तश्चक्रेण चाहरच्छिरः

Verse 84

तं छिन्नशिरसं भूमौ पातितं वीक्ष्य केशवः । चिच्छेद बाहू पादौ च खङ्गेन तिलशस्तथा

तं छिन्नशिरसं भूमौ पातितं वीक्ष्य केशवः । चिच्छेद बाहू पादौ च खङ्गेन तिलशस्तथा

Verse 85

खंडशो घातितं दृष्ट्वा केशवेन कुशं तदा । संगृह्य ते पुनर्देत्या निन्युः सर्वे शिवालयम्

खंडशो घातितं दृष्ट्वा केशवेन कुशं तदा । संगृह्य ते पुनर्देत्या निन्युः सर्वे शिवालयम्

Verse 86

प्रसादाच्छूलिनः सद्यो जीवितं प्राप्य दानवः । उत्थितः सहसा क्रुद्धः क्व विष्णुरिति चाब्रवीत्

शूलिनः प्रसादात् दानवः सद्यः जीवितं प्राप्य, सहसा उत्थाय क्रुद्धः “क्व विष्णुः?” इति चाब्रवीत्।

Verse 87

गदामुद्यम्य संक्रुद्धो योद्धुमागाज्जनार्द्दनम् । तमुद्यतगदं दृष्ट्वा निहतं जीवितं पुनः

सङ्क्रुद्धः गदामुद्यम्य जनार्दनं योद्धुमागात्; तमुद्यतगदं दृष्ट्वा भगवान् निहत्यापि स पुनर्जीवितं प्राप।

Verse 88

दुर्वाससमथोवाच किमिदं न म्रियेत यत् । मयाऽसकृच्छिरश्छिन्नं खंडशस्तिलशः कृतम्

अथ दुर्वासाः उवाच—“किमिदं यत् न म्रियते? मया असकृत् शिरश्छिन्नं, खण्डशः तिलशः कृतम्।”

Verse 89

जीवत्ययं पुनः कस्मात्कारणं कथ यस्व नः । इत्युक्तश्चिंतयामास ध्यानेन ऋषिसत्तमः

“अयं पुनः कस्मात् जीवति? कारणं नः कथय।” इत्युक्तः ऋषिसत्तमः ध्यानेन चिन्तयामास।

Verse 90

ज्ञात्वा तत्कारणं सर्वमुवाच मधुसूदनम् । महादेवेन तुष्टेन कुशोऽयममरः कृतः

सर्वं तत्कारणं ज्ञात्वा मधुसूदनमुवाच—“तुष्टेन महादेवेन अयं कुशः अमरः कृतः।”

Verse 91

खंडशश्च कृतश्चापि न च प्राणैर्वियुज्यते । ततः स विस्मयाविष्टो हंतव्योऽयं मया कथम्

खण्डशः कृतोऽपि स न प्राणैर्वियुज्यते। ततो विस्मयाविष्टः स उवाच—“हन्तव्योऽयं मया कथम्?”

Verse 92

उपायं च करिष्यामि येनायं न भवे दिति । ततः स जीवितं प्राप्य प्रसादाच्छंकरस्य च । चर्मखङ्गमथादाय तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

उपायं करिष्यामि येनायं न भवे दिति। ततः शङ्करप्रसादात् जीवितं प्राप्य सः, चर्मखङ्गमथादाय “तिष्ठ तिष्ठ” इत्यब्रवीत्।

Verse 93

तमायांतं ततो दृष्ट्वा कुशं शिवपरिग्रहम् । जघान गदया गुर्व्या गदाहस्तं तदा कुशम्

तमायान्तं ततो दृष्ट्वा कुशं शिवपरिग्रहम्। जघान गदया गुर्व्या गदाहस्तं तदा कुशम्।

Verse 94

स भिन्नमूर्द्धा न्यपतत्केशवेनाभिताडितः । भूमौ निपतितं वेगात्परिगृह्य कुशं हरिः

स भिन्नमूर्धा न्यपतत् केशवेनाभिताडितः। भूमौ निपतितं वेगात् परिगृह्य कुशं हरिः।

Verse 95

गर्ते निक्षिप्य तद्देहं पूरयामास वै पुनः । लिंगं संस्थापयामास तस्योपरि जनार्द्दनः

गर्ते निक्षिप्य तद्देहं पूरयामास वै पुनः। लिङ्गं संस्थापयामास तस्योपरि जनार्दनः।

Verse 96

स लब्धसंज्ञो दनुजः शिवलिंगमपश्यत । आत्मोपरिस्थितं तच्च तदा चिन्तापरोऽभवत्

स लब्धसंज्ञो दनुजः शिवलिङ्गमदर्शयत्। आत्मोपरि स्थितं दृष्ट्वा तदा स चिन्ताकुलोऽभवत्॥