Adhyaya 5

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गोमतीं कृष्णसंश्रयाम् । यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः । सर्वपापविनिर्मुक्तः कृष्णसायुज्यमाप्नुयात्

प्रह्लाद उवाच—ततो हे द्विजश्रेष्ठाः कृष्णसंश्रया गोमतीं गच्छेत्। यस्या दर्शनमात्रेण सर्वपातकैः प्रमुच्यते; सर्वपापविनिर्मुक्तः स कृष्णसायुज्यमाप्नुयात्॥

Verse 2

दुरितौघक्षयकरममंगल्यविनाशनम् । सर्वकामप्रदं नॄणां प्रणमेद्गोमतीजलम्

दुरितौघक्षयकरम् अमङ्गल्यविनाशनम्। सर्वकामप्रदं नॄणां गोमतीजलम् प्रणमेत्॥

Verse 3

महापापक्षयकरमगतीनांगतिप्रदम् । पूर्वपुण्यवशात्प्राप्तं प्रणमेद्गोमतीजलम्

महापापक्षयकरम् अगतीनां गतिप्रदम्। पूर्वपुण्यवशात्प्राप्तं गोमतीजलम् प्रणमेत्॥

Verse 4

ऋषय ऊचुः । दैत्येन्द्र संशयोऽस्माकं तं त्वं छेत्तुमिहार्हसि । इयं का गोमती तत्र केनानीता महामते

ऋषय ऊचुः—दैत्येन्द्र, अस्माकं संशयोऽस्ति; तं त्वं इह छेत्तुमर्हसि। इयं का गोमती तत्र, केन आनीता महामते॥

Verse 5

केन कार्यवशेनेह संप्राप्ता वरुणालयम् । सर्वं भागवतश्रेष्ठ ह्येतद्विस्तरतो वद

केन कार्यवशेनेह संप्राप्ता वरुणालयम्। सर्वं भागवतश्रेष्ठ, ह्येतद्विस्तरतो वद॥

Verse 6

प्रह्लाद उवाच । एकार्णवे पुरा भूते नष्टे स्थावर जंगमे । तदा ब्रह्मा समभवद्विष्णोर्नाभिसरोरुहात्

प्रह्लाद उवाच—पुरा एकार्णवे एव स्थिते, स्थावरजङ्गमे नष्टे सति, तदा विष्णोर्नाभिसरोरुहात् ब्रह्मा समभवत्।

Verse 7

आदिष्टः प्रभुणा ब्रह्मा सृजस्व विविधाः प्रजाः । इति धाता समादिष्टो हरिणा सृष्टि कारणे

प्रभुणा ब्रह्मा आदिष्टः—“विविधाः प्रजाः सृजस्व” इति; सृष्टिकार्ये हरिणा धाता समादिष्टः।

Verse 8

उक्त्वा बाढमिति ब्रह्मा ततः सृष्टौ मनो दधे । ससर्ज मानसात्सद्यः सनकाद्यान्कुमारकान् । उवाच वचनं ब्रह्मा प्रजाः सृजत पुत्रकाः

“बाढम्” इत्युक्त्वा ब्रह्मा ततः सृष्टौ मनो दधे। मानसात् सद्यः सनकाद्यान् कुमारकान् ससर्ज; ब्रह्मा चोवाच—“पुत्रकाः, प्रजाः सृजत।”

Verse 9

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ते कृतांजलयोऽब्रुवन् । भगवन्भगवद्रूपं द्रष्टुकामा वयं प्रभो

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ते कृताञ्जलयः अब्रुवन्—“भगवन्, प्रभो, वयं भगवद्रूपं द्रष्टुकामाः।”

Verse 10

न बन्धमनुवर्त्तामः सृष्टिरूपं दुरासदम् । इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे सनकाद्या कुमारकाः

ते ऊचुः—“सृष्टिरूपं दुरासदं बन्धं नानुवर्तामः।” इत्युक्त्वा सर्वे सनकाद्याः कुमारकाः ययुः।

Verse 11

पश्चिमां दिशमास्थाय तीरे नदनदीपतेः । तेजोमयस्य रूपस्य द्रष्टुकामा महात्मनः । तस्मिन्मानसमाधाय तेपिरे परमं तपः

पश्चिमां दिशमाश्रित्य नदीपतेस्तटे स्थिताः। तेजोमयस्य महात्मनः स्वरूपं द्रष्टुमिच्छवः॥ तस्मिन्मनः समाधाय परमं तप आचरन्॥

Verse 12

बहुवर्षसहस्रैस्तु प्रसन्ने धरणीधरे । भित्त्वा जलं समुत्तस्थौ तेजोरूपं दुरासदम्

बहुवर्षसहस्रैस्तु प्रसन्ने धरणीधरे। भित्त्वा जलं समुत्तस्थौ तेजोरूपं दुरासदम्॥

Verse 13

अनेकदैत्यदमनं बहुयंत्रविदारणम् । सूर्यकोटिप्रभाभासं सहस्रारं सुदर्शनम्

अनेकदैत्यदमनं बहुयन्त्रविदारणम्। सूर्यकोटिप्रभाभासं सहस्रारं सुदर्शनम्॥

Verse 14

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे ब्रह्मपुत्राः परस्परम् । वीक्षमाणा भगवतः परमायुधमुत्तमम्

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे ब्रह्मपुत्राः परस्परम्। वीक्षमाणा भगवतः परमायुधमुत्तमम्॥

Verse 15

तान्विलोक्य तथाभूतान्वागुवाचाशरीरिणी । भो ब्रह्मपुत्रा भगवाञ्छ्रीघ्रमाविर्भविष्यति

तान्विलोक्य तथाभूतान्वागुवाचाशरीरिणी। भो ब्रह्मपुत्रा भगवाञ्छीघ्रमाविर्भविष्यति॥

Verse 16

अर्हणार्थं भगवतः शीघ्रमर्घ्यं प्रकल्प्यताम् । आयुधं लोकनाथस्य द्विजाः शीघ्रं प्रसाद्यताम्

अर्हणार्थं भगवतः शीघ्रमर्घ्यं प्रकल्प्यताम् । आयुधं लोकनाथस्य द्विजाः शीघ्रं प्रसाद्यताम् ॥

Verse 18

ऋषय उचुः । ज्योतिर्मय नमस्तेऽस्तु नमस्ते हरिवल्लभ । सुदर्शन नमस्तेऽस्तु सहस्राराऽक्षराऽव्यय

ऋषय ऊचुः । ज्योतिर्मय नमस्तेऽस्तु नमस्ते हरिवल्लभ । सुदर्शन नमस्तेऽस्तु सहस्राराऽक्षराऽव्यय ॥

Verse 19

नमस्ते सूर्यरूपाय ब्रह्म रूपाय ते नमः । अमोघाय नमस्तुभ्यं रथांगाय नमोनमः

नमस्ते सूर्यरूपाय ब्रह्मरूपाय ते नमः । अमोघाय नमस्तुभ्यं रथाङ्गाय नमो नमः ॥

Verse 20

एवं ते पूजयामासुः सुमनोभिस्तथाऽक्षतैः

एवं ते पूजयामासुः सुमनोभिस्तथाऽक्षतैः ॥

Verse 21

अस्मरन्मनसा देवं ब्रह्माणं पितरं स्वकम् । तेषां तु चिंतितं ज्ञात्वा ब्रह्मा गंगामथाब्रवीत्

अस्मरन्मनसा देवं ब्रह्माणं पितरं स्वकम् । तेषां तु चिन्तितं ज्ञात्वा ब्रह्मा गङ्गामथाब्रवीत् ॥

Verse 22

याहि शीघ्रं सरिच्छ्रेष्ठे पृथिव्यां हरिकारणात् । गां गता त्वं महाभागे ततो बहुमताऽसि मे

याहि शीघ्रं सरिच्छ्रेष्ठे पृथिव्यां हरिकारणात्। गां गता त्वं महाभागे ततो बहुमताऽसि मे॥

Verse 23

उर्व्यां ते गोमती नाम सुप्रसिद्धं भविष्यति

उर्व्यां ते गोमती नाम सुप्रसिद्धं भविष्यति॥

Verse 24

वसिष्ठस्यानुगा भूत्वा याहि शीघ्रं धरातलम् । तातं पुत्रीवानुयाता वसिष्ठतनया भव

वसिष्ठस्यानुगा भूत्वा याहि शीघ्रं धरातलम्। तातं पुत्रीवानुयाता वसिष्ठतनया भव॥

Verse 25

बाढमित्येव सा देवी प्रस्थिता वरुणालयम् । वसिष्ठस्त्वग्रतो याति तं गंगा पृष्ठतोऽन्वगात्

बाढमित्येव सा देवी प्रस्थिता वरुणालयम्। वसिष्ठस्त्वग्रतो याति तं गंगा पृष्ठतोऽन्वगात्॥

Verse 26

तां दृष्ट्वा मनुजाः सर्वे वसिष्ठेन समन्विताम् । नमश्चक्रुर्महाभागां गच्छतो पश्चिमार्णवम्

तां दृष्ट्वा मनुजाः सर्वे वसिष्ठेन समन्विताम्। नमश्चक्रुर्महाभागां गच्छतो पश्चिमार्णवम्॥

Verse 27

आविर्बभूव तत्रैव यत्र ते मुनयः स्थिताः । द्रष्टुकामा हरे रूपं श्रिया जुष्टं चतुर्भुजम्

आविर्बभूव सा तत्रैव यत्र ते मुनयः स्थिताः। हरेः रूपं द्रष्टुकामा श्रिया जुष्टं चतुर्भुजम्॥

Verse 28

दृष्ट्वा वसिष्ठमनुगामायान्तीं सुरपावनीम् । अवाकिरन्महाभागां सुमनोभिश्च सर्वशः

दृष्ट्वा वसिष्ठमनुगामायान्तीं सुरपावनीम्। अवाकिरन् महाभागां सुमनोभिश्च सर्वशः॥

Verse 29

दिव्यैर्माल्यैः सुगन्धैश्च गन्धधूपैस्तथाऽक्षतैः । संपूज्य हृष्टमनसः साधुसाध्विति चाब्रुवन्

दिव्यैर्माल्यैः सुगन्धैश्च गन्धधूपैस्तथाऽक्षतैः। संपूज्य हृष्टमनसः साधुसाध्विति चाब्रुवन्॥

Verse 30

वसिष्ठं तेऽग्रगं दृष्ट्वा ह्युदतिष्ठंस्ततो द्विजाः । अर्घ्यादिसत्क्रियां कृत्वा प्रहृष्टा इदमब्रुवन्

वसिष्ठं तेऽग्रगं दृष्ट्वा ह्युदतिष्ठंस्ततो द्विजाः। अर्घ्यादिसत्क्रियां कृत्वा प्रहृष्टा इदमब्रुवन्॥

Verse 31

यस्मात्त्वया समानीता ह्यस्मिंल्लोके सरिद्वरा । तस्मात्तव सुतेत्येवं ख्यातिं लोके गमिष्यति

यस्मात्त्वया समानीता ह्यस्मिंल्लोके सरिद्वरा। तस्मात्तव सुतेत्येवं ख्यातिं लोके गमिष्यति॥

Verse 32

गोः स्वर्गादागता यस्मादिदं स्थानं मती मता । तस्माद्धि गोमतीनाम ख्यातिं लोके गमिष्यति

गोः स्वर्गादागता इति यतोऽस्याः प्रतीतिः, तेनैतत् स्थानं पूज्यं मतम्। तस्मादेव ‘गोमती’ इति नाम लोके विख्यातिं गमिष्यति॥

Verse 33

अस्या दर्शनमात्रेण मुक्तिं यास्यंति मानवाः । किं पुनः स्नान दानादि कृत्वा यांति हरेः पदम्

अस्याः पावन्याः दर्शनमात्रेणैव मानवाः मुक्तिं यान्ति। किं पुनः स्नानदानादिकं कृत्वा हरेः पदं प्राप्नुयुः॥

Verse 34

तामेव चार्घ्यं दत्त्वा ते योगींद्रा ईडिरे हरिम् । परं पुरुषसूक्तेन पुरुषं शेषशायिनम्

तामेव तोयं चार्घ्यरूपेण दत्त्वा ते योगीन्द्रा हरिं स्तुतवन्तः। परं पुरुषसूक्तेन शेषशायिनं पुरुषं समर्चयन्॥

Verse 35

इति संस्तुवतां तेषां हरिराविर्बभूव ह । पीतकौशेयवसनो वनमालाविभूषितः । दिव्यमाल्यानुलिप्तांगो दिव्याभरणभूषितः

एवं संस्तुवतां तेषां हरिराविर्बभूव ह। पीतकौशेयवसनः वनमालाविभूषितः॥ दिव्यमाल्यानुलिप्ताङ्गो दिव्याभरणभूषितः॥

Verse 36

शेषासनगतं देवं दिव्यानेकोद्यतायुधम् । ज्वलत्किरीटमुकुटं स्फुरन्मकरकुंडलम्

शेषासनगतं देवं दिव्यानेकोद्यतायुधम्। ज्वलत्किरीटमुकुटं स्फुरन्मकरकुण्डलम्॥

Verse 37

भक्ताभयप्रदं शांतं श्रीवत्सांकं महाभुजम् । सदा प्रसन्नवदनं घनश्यामं चतुर्भुजम्

भक्तानामभयं ददाति स शान्तः श्रीवत्सलाञ्छनधारी महाबाहुः। सदा प्रसन्नमुखो घनश्यामः चतुर्भुजश्च हरिः॥

Verse 38

पादसंवाहनासक्तलक्ष्म्या जुष्टं मनोहरम् । तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे हर्षोत्कर्षसमन्विताः । विष्णुं ते विष्णुसूक्तैश्च तुष्टुवुर्वेदसंभवैः

पादसंवाहने आसक्तया लक्ष्म्या सेवितं मनोहरं तम्। तं दृष्ट्वा सर्वे मुनयो हर्षोत्कर्षसमन्विताः विष्णुं वेदसमुद्भवैर्विष्णुसूक्तैः तुष्टुवुः॥

Verse 39

एवं संस्तुवता तेषां विष्णुर्दीनानुकंपकः । उवाच सुप्रसन्नेन मनसा द्विजसत्तमान्

एवं संस्तुवतां तेषां विष्णुर्दीनानुकम्पकः। सुप्रसन्नमनाः सन् द्विजसत्तमान् उवाच॥

Verse 40

श्रीभगवानुवाच । भोभोः कुमारास्तुष्टोऽहं प्रदास्यामि यथेप्सितम् । भविष्यथ ज्ञानयुता अस्पृष्टा मम मायया

श्रीभगवानुवाच— भो भोः कुमाराः, तुष्टोऽहं प्रदास्यामि यथेप्सितम्। भविष्यथ ज्ञानयुताः, अस्पृष्टा मम मायया॥

Verse 41

यस्मान्मोक्षार्थिभिर्विप्रा जलेनाहं प्रसादितः । तस्मादिदं परं तीर्थं सर्वकामप्रदं परम्

यस्मान्मोक्षार्थिभिर्विप्रैर्जलेनाहं प्रसादितः। तस्मादिदं परं तीर्थं सर्वकामप्रदं परम्॥

Verse 42

अनुग्रहाय भवतां यत्र चक्रं सुदर्शनम् । निःसृतं प्रथमं विप्रा जलं भित्त्वा ममाग्रतः

भवतामनुग्रहाय विप्राः, अत्रैव सुदर्शनचक्रं प्रथमं निःसृतम्—ममाग्रतः सलिलं भित्त्वा प्रादुरभवत्।

Verse 43

चक्रतीर्थमिति ख्यातं तस्मादेतद्भविष्यति । ममापि नियतं वासो भविष्यति महार्णवे

तस्मादेतत् ‘चक्रतीर्थम्’ इति ख्यातं भविष्यति; महार्णवेऽपि मम नियतं वासस्थानं भविष्याति।

Verse 44

येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति प्रसंगेनापि मानवाः । चक्रतीर्थे द्विजश्रेष्ठास्तेषां मुक्तिः करे स्थिता

येऽत्र चक्रतीर्थे प्रसङ्गेनापि स्नानं कुर्वन्ति मानवाः, द्विजश्रेष्ठाः, तेषां मुक्तिः करे स्थिता।

Verse 45

भवतोऽपि सदा ह्यत्र तिष्ठध्वं च द्विजर्षभाः । वायुभूतांतरिक्षस्थाः सर्वकामस्य दायकाः

भवतोऽपि द्विजर्षभाः, अत्र सदा तिष्ठध्वम्; वायुभूताः अन्तरिक्षस्थाः सन्तः सर्वकामप्रदाः भवत।

Verse 46

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रुत्वा हृष्टमनसः कृत्वार्घ्यं सुरपावनीम् । अवनिज्य हरेः पादौ मूर्ध्नाऽपश्चाप्यधारयन्

प्रह्लाद उवाच—तच्छ्रुत्वा हृष्टमनसोऽर्घ्यं सुरपावनीं कृत्वा, हरेः पादाववनिज्य तदपः मूर्ध्नि चाधारयन्।

Verse 47

प्रक्षाल्य सा हरेः पादौ प्रविष्टा वरुणालयम् । तस्मिन्महापापहरा गोमती सागरं गता

प्रक्षाल्य सा हरेः पादौ प्रविष्टा वरुणालयम् । तत्र महापापहरा गोमती सागरं गता ॥

Verse 48

वरं दत्त्वा ततो विष्णुस्तत्रैवान्तर धीयत । सनकाद्या ब्रह्मसुतास्तस्थुस्तत्र समाहिताः

वरं दत्त्वा ततो विष्णुस्तत्रैवान्तरधीयत । सनकाद्या ब्रह्मसुतास्तस्थुस्तत्र समाहिताः ॥

Verse 49

एवं सा गोमती तत्र संजाता सागरंगमा । सर्वपापहरा प्रोक्ता पूर्वगंगेति या श्रुता

एवं सा गोमती तत्र संजाता सागरंगमा । सर्वपापहरा प्रोक्ता पूर्वगंगेति या श्रुता ॥