Adhyaya 26

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । प्रह्लादं सर्वधर्मज्ञं वेदशास्त्रार्थपारगम् । वैष्णवागमतत्त्वज्ञं भगवद्भक्तितत्परम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच—प्रह्लादं सर्वधर्मज्ञं वेदशास्त्रार्थपारगं वैष्णवागमतत्त्वज्ञं भगवद्भक्तितत्परं (वक्ष्यामि)।

Verse 2

सुखासीनं महाप्राज्ञमृषयो द्रष्टुमागताः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञाः स्वधर्मप्रतिपालकाः

सुखासीनं महाप्राज्ञं द्रष्टुं मुनयोऽभ्यगमन्। सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञाः स्वधर्मप्रतिपालकाः॥

Verse 3

ऋषय ऊचुः । विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेन्द्रियनिग्रहात् । अनायासेन येनैतत्प्राप्यते परमं पदम्

ऋषय ऊचुः—विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेन्द्रियनिग्रहात्। अनायासेन केनैतत् प्राप्यते परमं पदम्॥

Verse 4

संक्षेपात्कथय स्नेहाद्दृष्टादृष्टफलोदयम् । धर्मान्मनुजशार्दूल ब्रूहि सर्वानशेषतः

स्नेहात् संक्षेपतः कथय दृष्टादृष्टफलोदयम्। धर्मान् मनुजशार्दूल ब्रूहि सर्वानशेषतः॥

Verse 5

इत्युक्तोऽसौ महाभागो नारायणपरायणः । कथयामास संक्षेपात्सर्वलोकहितोद्यतः

इत्युक्तोऽसौ महाभागो नारायणपरायणः। संक्षेपात् कथयामास सर्वलोकहितोद्यतः॥

Verse 6

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत् । यस्य संश्रवणादेव सर्वपापक्षयो भवेत्

श्रीप्रह्लाद उवाच—श्रूयताम्; अहं गुह्यादपि गुह्यतरं महद् रहस्यं निवेदयिष्यामि, यस्य केवलश्रवणेनैव सर्वपापक्षयो भवति।

Verse 7

अष्टादशपुराणानां सारात्सारतरं च यत् । तदहं कथयिष्यामि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

अष्टादशपुराणानां सारात् सारतरं यत्, तदहं कथयिष्यामि—भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्।

Verse 8

सुखासीनं महादेवं जगतः कारणं परम् । पप्रच्छ षण्मुखो भक्त्या सर्वलोकहितोद्यतः

सुखासीनं महादेवं जगतः परमकारणम्। षण्मुखो भक्त्या सर्वलोकहितोद्यतः पप्रच्छ।

Verse 9

स्कन्द उवाच । भगवन्सर्वलोकानां दुःखसंसारभेषजम् । कथयस्व प्रसादेन सुखोपायं विमुक्तये

स्कन्द उवाच—भगवन्, सर्वलोकानां दुःखसंसारभेषजं प्रसादेन कथय; विमुक्तये सुखोपायं ब्रूहि।

Verse 10

ईश्वर उवाच । चतुर्विधं तु यत्पापं कोटिजन्मार्जितं कलौ । जागरे वैष्णवं शास्त्रं वाचयित्वा व्यपोहति

ईश्वर उवाच—कलौ कोटिजन्मार्जितं चतुर्विधं यत्पापं, जागरे वैष्णवं शास्त्रं वाचयित्वा व्यपोहति।

Verse 11

वैष्णवस्य तु शास्त्रस्य यो वक्ता जागरे हरेः । मद्भक्तं तं विजानीयाद्विपन्नस्त्वन्यथा भवेत्

वैष्णवशास्त्रस्य यो वक्ता हरिजागरणकाले भवति, तं मम भक्तं विजानीयात्; अन्यथा स विपत्तिमापद्यते।

Verse 12

हरिजागरणं कार्यं मद्भक्तेन विजानता । अन्यथा पापिनो ज्ञेया ये द्विषन्ति जनार्द्दनम्

मद्भक्तेन विवेकिना हरिजागरणं नित्यमवश्यं कर्तव्यम्; अन्यथा जनार्दनद्वेषिणः पापिन इति ज्ञेयाः।

Verse 13

जागरं ये च कुर्वंति गायंति हरिवासरे । अग्निष्टोमफलं तेषां निमिषार्द्धेन षण्मुख

षण्मुख, ये हरिवासरे जागरं कुर्वन्ति गायन्ति च, तेषां निमिषार्धेनैव अग्निष्टोमयज्ञफलं भवति।

Verse 14

जागरे पश्यतां विष्णोर्मुखं रात्रौ मुहुर्मुहुः । येषां हृष्यंति रोमाणि रात्रौ जागरणे हरेः । कुलानि दिवि तावंति वसंति हरिसन्निधौ

हरिजागरे रात्रौ विष्णोर्मुखं मुहुर्मुहुः पश्यन्ति ये, येषां च रोमाञ्चो जायते, तेषां कुलानि दिवि यावन्ति वसन्ति च हरिसन्निधौ।

Verse 15

यमस्य पथि निर्मुक्ता जनाः पापशतैर्वृताः । गीतशास्त्रविनोदेन द्वादशीजागरान्विताः

यमपथात् विमुक्ता भवन्ति पापशतैर्वृताः अपि जनाः, ये द्वादशीजागरयुक्ताः गीतशास्त्रविनोदेन रमन्ते।

Verse 16

सुप्रभाता निशा तेषां धन्याः सुकृतिनो नराः । प्राणात्ययेन मुह्यंति यैः कृतं जागरं हरेः

सुप्रभाता सा निशा तेषां; धन्याः सुकृतिनो नराः। ये हरेर्जागरं कृतवन्तः, ते प्राणान्ते न मुह्यन्ति॥

Verse 17

पुत्रिणस्ते नरा लोके धनिनः ख्यातपौरुषाः । येषां वंशोद्भवाः पुत्राः कुर्वंति हरिजागरम्

पुत्रिणस्ते नरा लोके धनिनः ख्यातपौरुषाः। येषां वंशोद्भवाः पुत्राः कुर्वन्ति हरिजागरम्॥

Verse 18

इष्टं मखैः कृतं दानं दत्तं पिंडं गयाशिरे । स्नातं नित्यं प्रयागे तु यैः कृतं जागरं हरेः

यैः कृतं जागरं हरेः, तेषामिष्टं मखैः कृतम्। दानं कृतं, गयाशिरे पिण्डो दत्तः, प्रयागे नित्यस्नानं च कृतम्॥

Verse 19

दयिता विष्णुभक्ताश्च नित्यं मम षडानन । कुर्वंति वासरं विष्णोर्यस्माज्जागरणं हितम्

षडानन, ये विष्णुभक्ताः मम दयिताः, ते नित्यं विष्णोर्वासरं पालयन्ति; यतो जागरणं हितकरम्॥

Verse 20

श्रुत्वा हर्षं न चाप्नोति जागरं न करोति यः । प्रकटीकरोति तन्नूनं जनन्या दुर्विचेष्टितम्

श्रुत्वापि यो न हर्षं प्राप्नोति, जागरं न करोति च। स नूनं जनन्या दुर्विचेष्टितं प्रकटीकरोति॥

Verse 21

संप्राप्य वासरं विष्णोर्न येषां जागरो हरेः । व्यर्थं गतं च तत्पुण्यं तेषां वर्षशतोद्भवम्

विष्णोः पावनं वासरं संप्राप्य ये हरेर्जागरं न कुर्वन्ति, तेषां वर्षशतोद्भवं पुण्यं व्यर्थं गच्छति।

Verse 22

पुत्रो वा पुत्रपुत्रो वा दौहित्रो दुहिताऽपि वा । करिष्यति कुलेऽस्माकं कलौ जागरणं हरेः

पुत्रो वा पुत्रपुत्रो वा दौहित्रो दुहिताऽपि वा—कलौ यः कश्चिदस्माकं कुले हरेर्जागरणं करिष्यति, स कुलं धन्यं भविष्यति।

Verse 23

पात्यमानाः प्रजल्पंति पितरो यमकिंकरैः । मुक्तिर्भविष्यत्यस्माकं नरकाज्जागरे कृते

यमकिंकरैः पात्यमानाः पितरो प्रजल्पन्ति—‘जागरे कृतेऽस्माकं नरकान्मुक्तिर्भविष्यति’ इति।

Verse 24

नान्यथा जायतेऽस्माकं मुक्तिर्यज्ञशतैरपि । विना जागरणेनैव नरलोकात्कथंचन । तस्माज्जागरणं कार्यं पितॄणां हितमिच्छता

नान्यथा जायतेऽस्माकं मुक्तिर्यज्ञशतैरपि; जागरणं विना नरलोकात्कथंचन न निष्क्रमः। तस्मात्पितॄणां हितमिच्छता जागरणं कार्यमेव।

Verse 25

भक्तिर्भागवतानां च गोविंदस्यापि कीर्तनम् । न देहग्रहणं तस्मात्पुनर्लोके भविष्यति

भागवतानां भक्तिर्भवति, गोविन्दस्य कीर्तनं च; तस्मात्तेषां पुनर्लोके देहग्रहणं न भविष्यति।

Verse 26

जागरं कुरुते यश्च संगमे विजयादिने । पुनर्द्देहप्रजननं दग्धं तेनाऽत्मना स्वयम्

यः संगमे विजयादिने जागरं करोति, तेनैवात्मना स्वयम् अस्य पुनर्देहप्रजननं दग्धं भवति।

Verse 27

त्रिस्पृशा वासरं येन कृतं जागरणान्वितम् । केशवस्य शरीरे तु स लीनो नात्र संशयः

येन त्रिस्पृशावासरं जागरणान्वितं कृतं, स केशवस्य शरीरे लीनो भवति—नात्र संशयः।

Verse 28

उन्मीलिनी कृता येन रात्रौ जागरणान्विता । प्रभवंति न पापानि स्थूलसूक्ष्माणि तस्य तु

येन रात्रौ जागरणान्विता उन्मीलिनी कृता, तस्य स्थूलसूक्ष्माणि पापानि न प्रभवन्ति।

Verse 29

सतालवाद्यसंयुक्तं संगीतं जागरं हरेः । यः कारयति देवस्य द्वादश्यां दानसंयुतम्

यः द्वादश्यां दानसंयुतः सतालवाद्यसंयुक्तं हरेर्जागरं संगीतं देवस्य कारयति।

Verse 30

तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि महाभागवतस्य हि । तिलप्रस्थहस्रं तु सहिरण्यं द्विजातये । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति ह्ययने रविसंक्रमे

तस्य महाभागवतस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि; अयने रविसंक्रमे च द्विजातये सहिरण्यं तिलप्रस्थहस्रं दत्त्वा यत्फलमाप्नोति, तत्फलमस्य भवति।

Verse 31

हेमभारशतं नित्यं सवत्सं कपिलायुतम् । प्रेक्षणीयप्रदानेन तत्फलं प्राप्नुयात्कलौ

कलियुगे प्रेक्षणीयदानं कृत्वा नरः, नित्यं सवत्सानां कपिलानां सहस्रदानस्य च हेमभारशतदानस्य च यत्फलं, तत्समं फलं प्राप्नुयात्।

Verse 32

यः पुनर्वासरे पुत्र दिव्यैरृषिकृतैः स्तवैः । तोषयेत्पद्मनाभं वै वैदिकैर्विष्णुसामभिः

पुत्र, यः पुनर्वासरे दिव्यैः ऋषिकृतैः स्तवैः—वैदिकैः विष्णुसामभिश्च—पद्मनाभं तोषयति, स नूनं भगवन्तं प्रीतिं नयति।

Verse 33

ऋग्यजुःसामसम्भूतैवैष्णवैश्चैव पुत्रक । संस्कृतैः प्राकृतैः स्तोत्रैरन्यैश्च विविधैस्तथा

पुत्रक, ऋग्यजुःसामसम्भूतैः वैष्णवैः स्तोत्रैः, तथा संस्कृतैः प्राकृतैश्च अन्यैर्विविधैः स्तुतिभिः अपि तं स्तोतुं शक्यते।

Verse 34

प्रीतिं करोति देवेशो द्वादश्यां जागरे स्थितः । शृणु पुण्यं समासेन यद्गीतं ब्रह्मणा मम

द्वादश्यां जागरे स्थिते देवेशः प्रीतिं करोति। मम ब्रह्मणा यत् पुण्यं गीतं, तत् समासेन शृणु।

Verse 35

त्रिःसप्तकृत्वो धरणीं त्रिगुणीकृत्य षण्मुख । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं प्राप्नुयान्नरः

षण्मुख, त्रिगुणीकृत्य धरणीं त्रिःसप्तकृत्वः दत्त्वा यत्फलमाप्नोति नरः, तत्फलमेव अनेन व्रतेन प्राप्नुयात्।

Verse 36

गवां शतसहस्रेण सवत्सेनापि यत्फलम् । तत्फलं प्राप्नुयान्मर्त्त्यः स्तोत्रैर्यस्तोषयेद्धरिम्

गवां शतसहस्रदानात् सवत्सात् यत् पुण्यफलं लभ्यते, तत् एव फलं मर्त्यः प्राप्नुयात्, यः स्तोत्रैः हरिं तोषयति।

Verse 37

वैदिकी दशगुणा प्रीतिर्यामेनैकेन जागरे । एवं फलानुसारेण कार्य्यं जागरणं हरेः

जागरे यामेनैकेनापि वैदिकी प्रीतिः दशगुणा भवति; अतः फलानुसारेण हरेः जागरणं कर्तव्यम्।

Verse 38

यः पुनः पठते रात्रौ गीतां नामसहस्रकम् । द्वादश्यां पुरतो विष्णोर्वेष्णवानां समीपतः

यो रात्रौ द्वादश्यां विष्णोः पुरतो वैष्णवानां समीपे च गीतां नामसहस्रकं च पठति, स विशेषं पुण्यं लभते।

Verse 39

पुण्यं भागवतं स्कांदपुराणं दयितं हरेः । माधुरं बालचरितं गोपीनां चरितं तथा

पुण्यं भागवतं स्कान्दपुराणं हरेः दयितं, माधुरं बालचरितं गोपीनां चरितं तथा—एतानि पठनीयानि।

Verse 40

एतान्पठति रात्रौ यः पूजयित्वा तु केशवम् । न वेद्म्यहं फलं वत्स यदि ज्ञास्यति केशवः

यः केशवं पूजयित्वा रात्रौ एतानि पठति, वत्स, तस्य फलं नाहं वेद्मि; केशव एव तज्जानाति।

Verse 41

दीपं प्रज्वालयेद्रात्रौ यः स्तवैर्हरिजागरे । न चास्तं गच्छते तस्य पुण्यं कल्पशतैरपि

यः रात्रौ हरिजागरकाले स्तवैः सह दीपं प्रज्वालयति, तस्य पुण्यं कल्पशतैरपि नास्तं गच्छति।

Verse 42

मंजरीसहितैः पत्रैस्तुलसीसम्भवैर्हरिम् । जागरे पूजयेद्भक्त्या नास्ति तस्य पुनर्भवः

यः जागरे भक्त्या तुलसीसम्भवैः पत्रैर्मञ्जरीसहितैः हरिं पूजयति, तस्य पुनर्भवो नास्ति।

Verse 43

स्नानं विलेपनं पूजा धूपं दीपं च संस्तवम् । नैवेद्यं च सतांबूलं जागरे दत्तमक्षयम्

स्नानं विलेपनं पूजा धूपं दीपं च संस्तवम् । नैवेद्यं सतांबूलं च—जागरे दत्तं सर्वमक्षयफलप्रदम्।

Verse 44

ध्यातुमिच्छति षड्वक्त्रं यो मां भक्तिपरायणः । स करोतु महाभक्त्या द्वादश्यां जागरं हरेः

यो मां षड्वक्त्रं ध्यातुमिच्छति भक्तिपरायणः, स द्वादश्यां हरेर्महाभक्त्या जागरं करोतु।

Verse 45

वासरे वासुदेवस्य सर्वे देवाः सवासवाः । देहमाश्रित्य तिष्ठंति ये प्रकुर्वंति जागरम्

वासुदेवस्य वासरे ये जागरं प्रकुर्वन्ति, तेषां देहमाश्रित्य सर्वे देवाः सवासवाः तिष्ठन्ति।

Verse 46

जागरेवासुदेवस्य महाभारतकीर्तनम् । ये कुर्वंति गतिं यांति योगिनां ते न संशयः

जागरे वासुदेवस्य महाभारतकीर्तनं ये कुर्वन्ति, ते योगिनां गतिं यान्ति—नात्र संशयः।

Verse 47

चरितं रामदेवस्य ये वधं रावणस्य च । पठंति जागरे विष्णोस्ते यांति परमां गतिम

विष्णोर्जागरे ये रामदेवस्य चरितं रावणवधं च पठन्ति, ते परमां गतिं यान्ति।

Verse 49

अधीत्य चतुरो वेदान्कृत्वा चैवार्चनं हरेः । स्नात्वा च सर्वतीर्थेषु जागरे तत्फलं हरेः

चतुरो वेदानधीत्य हरेरर्चनं कृत्वा सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यत्फलं, तत्फलं हरेर्जागरे लभ्यते।

Verse 50

धान्यशैलसहस्रैस्तु तुलापुरुषको टिभिः । यत्फलं मुनिभिः प्रोक्तं तत्फलं जागरे हरेः

धान्यशैलसहस्रैः तुलापुरुषकोटिभिश्च यत्फलं मुनिभिः प्रोक्तं, तत्फलं हरेर्जागरे भवति।

Verse 51

कन्याकोटिप्रदानं च स्वर्णभारशतं तथा । दत्तं रत्नायुतशतं यैः कृतो जागरो हरेः

ये हरेर्जागरं कृतवन्तः, तेषां कन्याकोटिप्रदानं स्वर्णभारशतं रत्नायुतशतदानं च कृतमिव भवति।

Verse 52

अष्टादशपुराणैस्तु पठितैर्यत्फलं भवेत् । तत्फलं शतसाहस्रं कृते जागरणे हरेः

अष्टादशपुराणपाठेन यत् पुण्यफलं भवेत्, तदेव फलं हरेर्जागरणे कृते शतसाहस्रगुणं लभ्यते।

Verse 53

मन्वादि पठतां शास्त्रं यत्फलं हि द्विजन्मनः । अधिकं फलमाप्नोति कुर्वाणो जागरं हरेः

मन्वादिशास्त्रपाठेन द्विजन्मनां यत् फलं स्यात्, ततोऽधिकं फलं हरेर्जागरं कुर्वाणः समवाप्नोति।

Verse 54

दुर्भिक्षे चान्नदातॄणां पुंसां भवति यत्फलम् । संन्यासिनां सहस्रैस्तु यत्फलं भोजितैः कलौ । फलं तत्समवाप्नोति कुर्वतां जागरं हरेः

दुर्भिक्षेऽन्नदानिनां यत् फलं, कलौ सहस्रसंन्यासिभोजनेन यत् फलं, तत्सर्वं फलं हरेर्जागरं कुर्वन्तः समवाप्नुवन्ति।