Adhyaya 22

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । शृणुध्वं द्विजशार्दूला यथावत्कथयामि वः । स्नापयित्वा जगन्नाथं तथा गंधैर्विलिप्य च । पूजयित्वा तुलस्या तु भूषयित्वा च भूषणैः

श्रीप्रह्लाद उवाच—शृणुध्वं द्विजशार्दूला यथावत्कथयामि वः। स्नापयित्वा जगन्नाथं तथा गन्धैर्विलिप्य च। पूजयित्वा तुलस्या तु भूषयित्वा च भूषणैः॥

Verse 2

नैवेद्येन च सन्तर्प्य तथा नीराजनादिभिः । दुर्वाससं तथा पूज्य पुंडरीकाक्षमेव च

नैवेद्येन च सन्तर्प्य तथा नीराजनादिभिः। दुर्वाससं तथा पूज्य पुंडरीकाक्षमेव च॥

Verse 3

अनंतं वैनतेयादीन्भक्त्या सम्पूज्य मानवः । दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्तशाठ्यविवर्जितः

अनन्तं वैनतेयादीन्भक्त्या सम्पूज्य मानवः। दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्तशाठ्यविवर्जितः॥

Verse 4

दीनांधकृपणांस्तत्र तर्पयेच्च समाश्रितान्

दीनान्धकृपणांस्तत्र तर्पयेच्च समाश्रितान्॥

Verse 5

रुक्मिणीं च ततो गच्छेद्विदर्भतनयां नरः । उपहृत्योपहारांश्च बलिभिर्गंधदीपकैः

ततः पुरुषो विदर्भतनयां रुक्मिणीं प्रति गच्छेत्; बलिभिः गन्धदीपकैश्च सहोपहारान् समर्पयेत्।

Verse 6

पीडयंति ग्रहास्तावद्व्याधयोऽभिभवंति च । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

कलौ यावत् भक्त्या नरो न पश्यति कृष्णप्रियाम्, तावत् ग्रहाः पीडयन्ति व्याधयश्चाभिभवन्ति।

Verse 7

उपसर्गभयं तावद्दुःखं च भूतसंभवम् । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

कलौ यावत् भक्त्या नरो न पश्यति कृष्णप्रियाम्, तावत् उपसर्गभयं दुःखं च भूतसंभवम् अनुवर्तते।

Verse 8

भवेद्दरिद्री दुःखी च तावद्वै परयाचकः । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

कलौ यावत् भक्त्या नरो न पश्यति कृष्णप्रियाम्, तावत् दरिद्रो दुःखी च भवति, परयाचक एव।

Verse 9

तावन्मृतप्रजा नारी दुर्भाग्या दुःखसंयुता । भक्त्या न पश्यति यदा नारीकृष्णप्रियां तथा

यावत् नारी भक्त्या कृष्णप्रियाम् एवं न पश्यति, तावत् सा मृतप्रजा दुर्भाग्या दुःखसंयुता भवति।

Verse 10

तावच्छत्रुभयं पुंसां गृहभंगं च मूर्खता । भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ

यावत्कलौ भक्त्या कृष्णप्रियां रुक्मिणीं न पश्यति नरः । तावत्पुंसां शत्रुभयं गृहभङ्गश्च मूढता च न निवर्तते ॥

Verse 11

संपूज्य क्रृष्णं विधिवद्रुक्मिणीं पूजयेत्ततः । स्नापयेद्दधिदुग्धाभ्यां मधुशर्करया तथा

विधिवत्कृष्णं संपूज्य ततः रुक्मिणीं पूजयेत् । दधिदुग्धाभ्यां मधुशर्करया च तां स्नापयेत् ॥

Verse 12

घृतेन विविधैर्गन्धैस्तथैवेक्षुरसेन च । तीर्थोदकेन संस्नाप्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्

घृतेन विविधैर्गन्धैस्तथैवेक्षुरसेन च । तीर्थोदकेन संस्नाप्य सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥

Verse 13

एवं यः स्नापये द्देवीं रुक्मिणीं क्रृष्णवल्लभाम् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिदिह लोके परत्र च

एवं यः स्नापयेद्देवीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम् । न तस्य दुर्लभं किंचिदिह लोके परत्र च ॥

Verse 14

श्रीखण्डकुंकुमेनैव तथा मृगमदेन च । विलेपयेदपुत्रस्तु स पुत्रं लभते धुवम्

श्रीखण्डकुङ्कुमेनैव तथा मृगमदेन च । विलेपयेदपुत्रस्तु स पुत्रं लभते ध्रुवम् ॥

Verse 15

सदा स भोगी भवति रूपवाञ्जनपूजितः । पूजयेन्मालतीपुष्पैः शतपत्रैः सुगन्धिभिः

सदा स भोगसम्पन्नो भवति रूपवान् जनपूजितः। मालतीपुष्पैः सुगन्धिशतपत्रैश्च यः पूजयति॥

Verse 16

करवीरैर्मल्लिकाभिश्च चम्पकैस्तु विशेषतः । कमलैर्वारिसंभूतैः केतकीभिश्च पाटलैः

करवीरैर्मल्लिकाभिश्च चम्पकैश्च विशेषतः। वारिजैः कमलैः केतकीभिः पाटलैश्च पूजयेत्॥

Verse 17

धूपेनागुरुणा चैव पूजयेद्गौग्गु लेन च । वस्त्रैः सुकोमलैः शुभ्रैर्नानादेशसमुद्भवैः

धूपेनागुरुणा चैव गुग्गुलेन च पूजयेत्। नानादेशसमुद्भवैः शुभ्रैः सुकोमलवस्त्रैश्च॥

Verse 18

भक्त्या संछाद्य वैदर्भीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम् । भूषणैर्भूषयेद्देवीं मणिरत्न समन्वितैः

भक्त्या संछाद्य वैदर्भीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम्। मणिरत्नसमायुक्तैर्भूषणैर्देवीं विभूषयेत्॥

Verse 19

तस्मिन्कुले नाऽसुखः स्यान्नाऽधर्मो नाऽधनस्तथा । नाऽपुत्रो न विकर्मस्थः कितवो नीचसेवकः

तस्मिन्कुले न दुःखं स्यान्नाधर्मो न च दारिद्र्यम्। नापुत्रता न विकर्मस्था न कितवो न नीचसेवकः॥

Verse 20

यैः पूजिता जगन्माता रुक्मिणी मानवैः कलौ । नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्याद्यैर्देवी मे प्रीयतामिति । तांबूलं च सकर्पूरं भावेन विनिवेदयेत्

कलियुगे ये मानवाः जगन्मातरं रुक्मिणीं नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यादिभिः पूजयन्ति—“देवी मे प्रीयताम्” इति प्रार्थयन्तः—ते भावपूर्वकं सकर्पूरं ताम्बूलं च विनिवेदयेयुः।

Verse 21

गृहीत्वा च फलं शुभ्रं ह्यक्षतैश्च समन्वितम् । मन्त्रेणानेन वै विप्रा ह्यर्घ्यं दद्याद्विधानतः

शुभ्रं फलं गृहीत्वा ह्यक्षतैश्च समन्वितम्। हे विप्राः, मन्त्रेणानेन विधानतः अर्घ्यं दद्यादिति॥

Verse 22

कृष्णप्रिये नमस्तुभ्यं विदर्भाधिपनंदिनि । सर्वकामप्रदे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

कृष्णप्रिये नमस्तुभ्यं विदर्भाधिपनन्दिनि। सर्वकामप्रदे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते॥

Verse 23

आरार्तिकं ततः कुर्याज्ज्वलन्तं भावनान्वितः । नीराजनं प्रकर्तव्यं कर्पूरेण विशेषतः

ततः भावनान्वितः ज्वलन्तम् आरार्तिकं कुर्यात्। नीराजनं च कर्तव्यं कर्पूरेण विशेषतः॥

Verse 24

शंखे कृत्वा तु पानीयं भ्रामयेद्भावसंयुतः । भ्रामयित्वा च शिरसा धारणीयं विशुद्धये

शङ्खे पानीयं कृत्वा भावसंयुतः भ्रामयेत्। भ्रामयित्वा च शिरसा धारणीयं विशुद्धये॥

Verse 25

दण्डवत्प्रणमेद्भूमौ नमः कृष्णप्रियेति च । विप्रपत्नीश्च विप्रांश्च पूजयेच्छक्तितो द्विजाः

दण्डवत् भूमौ प्रणम्य ‘नमः कृष्णप्रिये’ इति वदेत्। यथाशक्ति च द्विजाः विप्रपत्नीः विप्रांश्च पूजयेत्॥

Verse 26

ग्रीवासूत्रकसिन्दूरैर्वासोभिः कञ्चुकैस्तथा । सुगन्धकुसुमैरर्च्य कुंकुमेन विलिप्य च

ग्रीवासूत्रकैः सिन्दूरैः वासोभिः कञ्चुकैस्तथा। सुगन्धकुसुमैरर्च्य कुंकुमेन च विलिप्येत्॥

Verse 27

कौसुंभकैः कज्जलेन तांबूलेन च तोषयेत् । भक्ष्यैर्भोज्यैमोदकैश्च इक्षुभिर्मधुसर्पिभिः

कौसुंभकैः कज्जलेन ताम्बूलेन च तोषयेत्। भक्ष्यैर्भोज्यैर्मोदकैश्च इक्षुभिर्मधुसर्पिभिः॥

Verse 28

प्रीतो भवति देवेशो रुक्मिण्या सह केशवः । विशेषतः फलानीह दातव्यानि द्विजोत्तमाः

एवं रुक्मिण्या सह देवेशः केशवः प्रीतो भवति। अतः विशेषतः फलानि अत्र दातव्यानि द्विजोत्तमाः॥

Verse 29

उन्मत्तकं ततो देवं द्वारपालं प्रपूजयेत् । स्नापयित्वा सुगन्धेन कुंकुमेन विलिप्य च

ततः उन्मत्तकं देवं द्वारपालं सम्यक् प्रपूजयेत्। सुगन्धेन स्नापयित्वा कुंकुमेन च विलिप्येत्॥

Verse 30

धूपेन धूपयित्वा तु पुष्पाद्यैः संप्रपूजयेत । नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यैश्च मांसेन सुरया तथा

धूपेन धूपयित्वा तु पुष्पादिभिः सम्यक् संप्रपूजयेत् । नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यैश्च मांससुराभ्यां तथैव च ॥

Verse 31

प्रभूतबलिभिश्चैव पिष्टेन विविधेन च । योगिनीनां चतुःषष्टिं तस्मिन्पीठे प्रपूजयेत्

प्रभूतबलिभिश्चैव पिष्टेन विविधेन च । तस्मिन्पीठे योगिनीनां चतुःषष्टिं प्रपूजयेत् ॥

Verse 32

अर्चयेद्धरसिद्धिं च क्षेत्रपालं च सर्वशः । विरूपस्वामिनीं तत्र तथा वै सप्तमातरः

अर्चयेद्धरसिद्धिं च क्षेत्रपालं च सर्वशः । विरूपस्वामिनीं तत्र तथा वै सप्तमातरः ॥

Verse 33

अष्टमूर्तीः कृष्णपत्नीः पीठे तस्मिन्प्रपूजयेत् । रुक्मिणीं सत्यभामां च शुभां जांबवतीं तथा

अष्टमूर्तीः कृष्णपत्नीः पीठे तस्मिन्प्रपूजयेत् । रुक्मिणीं सत्यभामां च शुभां जांबवतीं तथा ॥

Verse 34

मित्रविन्दां च कालिन्दीं भद्रां नाग्नजितीं तथा । अष्टमीं लक्ष्मणां तत्र पूजयेत्कृष्णवल्लभाः

मित्रविन्दां च कालिन्दीं भद्रां नाग्नजितीं तथा । अष्टमीं लक्ष्मणां तत्र पूजयेत्कृष्णवल्लभाः ॥

Verse 35

एताः संपूज्य विधिवत्संतर्प्य दधिपायसैः । गीतवादित्रघोषेण दीपैर्जागरणेन च

एताः विधिवत् संपूज्य दधिपायसैः संतर्प्य, गीतवादित्रघोषेण दीपैः जागरणेन च उत्सवं कुर्यात्।

Verse 36

पुत्र पौत्रसमायुक्तो धनधान्यसमन्वितः । सर्वान्कामानवाप्नोति तस्य विष्णुः प्रसीदति

पुत्रपौत्रसमायुक्तो धनधान्यसमन्वितः सर्वान् कामान् अवाप्नोति; तस्मै विष्णुः प्रसीदति।

Verse 37

किं तस्य वहुदानैस्तु किं व्रतैर्नियमैस्तथा । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

किं तस्य बहुदानैस्तु किं व्रतैर्नियमैस्तथा, येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा।

Verse 38

किं यज्ञैर्बहुभिस्तस्य संपूर्णवरदक्षिणैः । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

किं यज्ञैर्बहुभिस्तस्य संपूर्णवरदक्षिणैः, येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा।

Verse 39

तेन दत्तं हुतं तेन जप्तं तेन सनातनम् । येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

तेन दत्तं हुतं तेन जप्तं तेन सनातनम्, येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा।

Verse 40

हेलया तेन संप्राप्ताः सिद्धयोऽष्टौ न संशयः । गत्वा द्वारवतीं येन दृष्टा केशववल्लभा

हेलयापि येन द्वारवतीं गत्वा केशववल्लभा रुक्मिणी दृष्टा, तेन न संशयः अष्टौ सिद्धयः संप्राप्ताः।

Verse 41

सफलं जीवितं तस्य सफलाश्च मनोरथाः । कलौ कृष्णपुरीं गत्वा दृष्ट्वा माधववल्लभाम्

कलौ कृष्णपुरीं गत्वा माधववल्लभां रुक्मिणीं दृष्ट्वा तस्य जीवितं सफलं, मनोरथाश्च सफलाः।

Verse 42

देव राज्येन किं तस्य तथा मुक्तिपदेन च । न दृष्टा चेज्जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा

यदि जगन्माता कृष्णवल्लभा रुक्मिणी न दृष्टा, तस्य देव-राज्येन किं, तथा मुक्तिपदेन च किं प्रयोजनम्?

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रुक्मिणी कृष्णवल्लभा । सदाऽर्चनीया मनुजैर्द्रष्टव्या सर्वकामदा

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मनुजैः कृष्णवल्लभा रुक्मिणी सदा अर्चनीया, सर्वकामदा इति द्रष्टव्या च।

Verse 45

स्नानगन्धादि वस्त्रैस्तु प्रभूतबलिभिस्तथा । गीतवादित्रघोषेण दीपजागरणेन च । तोषिता भीष्मकसुता सर्वान्कामान्प्रयच्छति

स्नानगन्धान्यवस्त्रैश्च प्रभूतबलिभिस्तथा। गीतवादित्रघोषेण दीपजागरणेन च॥ तोषिता भीष्मकसुता सर्वान् कामान् प्रयच्छति।

Verse 46

तथा दीपोत्सवदिने चतुर्द्दश्यां समाहितः । पूजयित्वा यथाशास्त्रमीप्सितं लभते फलम्

तथा दीपोत्सवदिने चतुर्दश्यां समाहितः । पूजयित्वा यथाशास्त्रं इप्सितं लभते फलम् ॥

Verse 47

माघमासे सिताष्टम्यां कन्दर्प्पजननी तु यैः । पूजिता गन्धपुष्पाद्यैरुपहारैरनेकशः । सफलं जीवितं तेषां सफलाश्च मनोरथाः

माघमासे सिताष्टम्यां कन्दर्पजननी तु यैः । पूजिता गन्धपुष्पाद्यैरुपहारैरनेकशः । सफलं जीवितं तेषां सफलाश्च मनोरथाः ॥

Verse 48

द्वादश्यां चैत्रमासे तु कृष्णेन सह रुक्मिणीम् । ये पश्यंति नरा देवीं रुक्मिणीं मधुमाधवे । कृष्णेन सह गच्छन्तीं धन्यास्ते मानवा भुवि

द्वादश्यां चैत्रमासे तु कृष्णेन सह रुक्मिणीम् । ये पश्यन्ति नरा देवीं रुक्मिणीं मधुमाधवे । कृष्णेन सह गच्छन्तीं धन्यास्ते मानवा भुवि ॥

Verse 49

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमन्विताः । जीविते व्याधिनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमन्विताः । जीविते व्याधिनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥

Verse 50

ज्येष्ठाष्टम्यां नरैर्यैस्तु पूजिता कुष्णवल्लभा । तेषां मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः

ज्येष्ठाष्टम्यां नरैर्यैस्तु पूजिता कृष्णवल्लभा । तेषां मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः ॥

Verse 51

तथा भाद्रपदे मासि मातुः पूजा कृता तु यैः । सर्वपापविनिर्मुक्ता यांति विष्णुपदे नराः

तथैव भाद्रपदमासे ये मातुः पूजां विधायन्ति, ते सर्वपापविनिर्मुक्ता नराः विष्णुपदं यान्ति।

Verse 52

कार्त्तिके मासि द्वादश्यां रुक्मिणीं कृष्णसंयुताम् । ये पश्यंति नरास्तेषां न भयं विद्यते क्वचित्

कार्त्तिकमासे द्वादश्यां ये नराः कृष्णसंयुतां रुक्मिणीं पश्यन्ति, तेषां क्वचिदपि भयं न विद्यते।

Verse 53

यस्त्वेकत्र स्थितां पश्येद्रुक्मिणीं कृष्णसंयुताम् । सफलं जीवितं तस्य ह्यक्षया पुत्रसंततिः । अक्षयं धनधान्यं च कदा नैव दरिद्रता

यस्तु एकत्र स्थितां कृष्णसंयुतां रुक्मिणीं पश्येत्, तस्य जीवितं सफलं भवति; अक्षया पुत्रसंततिः, अक्षयं धनधान्यं च; कदा न दरिद्रता।

Verse 54

य एवं रुक्मिणीं पश्येत्पूजयेत्कृष्णवल्लभाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

य एवं रुक्मिणीं पश्येत् कृष्णवल्लभां पूजयेत् च, स सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं गच्छति।

Verse 55

यः स्नायात्सर्वतीर्थेषु दानं शक्त्या ददाति यः । तस्य पुण्यफलं चैव लोके यज्जायते द्विजाः । कथितं तदशेषेण कलौ कृष्णस्य संस्थितौ

यः सर्वतीर्थेषु स्नायात् यः शक्त्या दानं ददाति, तस्य लोके यत् पुण्यफलं जायते, हे द्विजाः, तत् कलौ कृष्णसंस्थितौ अशेषेण कथितम्।

Verse 56

द्वारावतीं विना विप्रा मुक्तिर्न प्राप्यते कलौ । पुराणसंहितामेतां कृतवान्बलिबन्धनः । ददौ स तु प्रसादेन पूर्वं मह्यं द्विजोत्तमाः

विप्राः, कलियुगे द्वारावतीं विना मोक्षो न प्राप्यते। एषा पुराणसंहिता बलिबन्धनेन (विष्णुना) कृता, स च प्रसादात् पूर्वं मह्यं दत्तवान्, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 57

इहार्थे च पुरा प्रोक्तं इतिहासो द्विजोत्तमाः । प्रद्युम्नेन सुसंवादे मार्कण्डेन महात्मना

अत्रैव विषये, हे द्विजोत्तमाः, पुरा प्रोक्त इह इतिहासः—प्रद्युम्नेन महात्मना मार्कण्डेयेन च सुसंवादरूपेण।