Adhyaya 14

Verse 1

श्रीप्रह्राद उवाच । संत्यनेकानि तीर्थानि बह्वाश्चर्यकराणि च । प्राप्ते कलियुगे घोरे तानि पुप्लुविरेर्णवे

श्रीप्रह्लाद उवाच—सन्त्यनेकानि तीर्थानि बह्वाश्चर्यकराणि च। प्राप्ते कलियुगे घोरे तानि अर्णवे पुप्लुविरे॥

Verse 2

उद्देशतो मया विप्राः कीर्त्यमाना निबोधत । संक्षेपतो विप्रवरा यथा तेषां च याः क्रियाः

विप्राः, उद्देशतः मया कीर्त्यमानानि निबोधत। विप्रवराः, संक्षेपतः तेषां स्वरूपं च याः क्रियाः वक्ष्यामि॥

Verse 3

संहृत्य च भुवो भारं साधू न्संस्थाप्य सत्पथे । द्वारवत्यामगात्कृष्णो वृष्णिसंघैः समावृतः

भुवो भारं संहृत्य साधून् संस्थाप्य सत्पथे। द्वारवत्याम् अगात् कृष्णः वृष्णिसङ्घैः समावृतः॥

Verse 4

दर्शनार्थं तदा ब्रह्मा दैवतैः परिवारितः । वरुणो यमवित्तेशौ सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा

तदा दर्शनार्थं ब्रह्मा देवैः परिवारितः समागात्; वरुणो यमवित्तेशौ सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा सह।

Verse 5

आगत्य सह कृष्णेन कार्यं संसाध्य चात्मनः । वेधाश्चक्रे तदा तीर्थं स्वनाम्ना कीर्तितं भुवि

कृष्णेन सहागत्य स्वकार्यं संसाध्य वेधाः तदा स्वनाम्ना भुवि कीर्तितं तीर्थं चकार।

Verse 6

ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् । तत्तीरे स्थापयामास सहस्रकिरणं प्रभुम्

ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम्; तत्तीरे सहस्रकिरणं प्रभुं स्थापयामास।

Verse 7

मूलं सुराणां हि किल ब्रह्मा लोकपितामहः । तेन संस्थापितं यस्मान्मूल स्थानमिति स्मृतम्

मूलं सुराणां हि किल ब्रह्मा लोकपितामहः; तेन संस्थापितत्वान्मूलस्थानमिति स्मृतम्।

Verse 8

ब्रह्मतीर्थं तु तद्दृष्ट्वा चन्द्रश्चक्रे ततः सरः । तडागं चन्द्रनाम्ना वै सर्वपापप्रणाशनम्

ब्रह्मतीर्थं तु तद्दृष्ट्वा चन्द्रः ततः सरः चकार; चन्द्रनाम्ना वै तडागं सर्वपापप्रणाशनम्।

Verse 9

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं संहृष्टाः सुरसत्तमाः । ऊचुस्ते लोकस्रष्टारं शृणुष्व वचनं हि नः

तं तेजसा समायुक्तं दृष्ट्वा सुरसत्तमाः । संहृष्टाः प्राहुर् लोकस्रष्टारं—शृणुष्व नः वचनम् ॥

Verse 10

योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄन्संतर्पयिष्यति । पूजयिष्यति देवेशं मूलस्थानं सुरर्षभ

योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄन् संतर्पयिष्यति । देवेशं मूलस्थाने स पूजयिष्यति सुरर्षभ ॥

Verse 11

सर्वपापविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः । सप्तम्यां माघमासस्य शुक्लपक्षे द्विजर्षभाः । योऽत्र स्नानं प्रकुरुते मानवो भक्तिसंयुतः

सर्वपापविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः । माघे शुक्लपक्षे सप्तम्यां भक्त्या योऽत्र स्नानं करोति मानवः, स फलमाप्नोति द्विजर्षभाः ॥

Verse 12

मूलस्थानं च देवेश संस्नाप्य प्रविलेपयेत् । पूजयिष्यति वस्त्राद्यैः स्वशक्त्या भूषणैस्तथा

मूलस्थानं च देवेश संस्नाप्य प्रविलेपयेत् । वस्त्राद्यैः पूजयेत् पश्चात् स्वशक्त्या भूषणैरपि ॥

Verse 13

पुष्पधूपादिभिश्चैव नैवेद्येन च मानवः । सर्वान्कामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति

पुष्पधूपादिभिश्चैव नैवेद्येन च मानवः । सर्वान् कामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥

Verse 14

सावित्रीं च ततो दृष्ट्वा ब्रह्मणा स्थापितां च वै । कृत्वा चायतनं दिव्यं स्वां मूर्तिं सन्निवेश्य च । नाम चक्रे तदा देव्याः स्वयं तस्याः पितामहः

ततः सावित्रीं अपि दृष्ट्वा, ब्रह्मणा स्थापितां वै; दिव्यमायतनं कृत्वा स्वां मूर्तिं सन्निवेश्य च, तदा पितामहः स्वयं तस्याः देव्याः नाम चकार।

Verse 15

यः पश्यति स्वयं भक्त्या कृष्णं दृष्ट्वा जगत्पतिम् । सावित्रीं स सुखी भूत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात्

यः स्वयं भक्त्या जगत्पतिं कृष्णं दृष्ट्वा सावित्रीं च पश्यति, स सुखी भूत्वा सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।

Verse 16

आयुरारोग्यमैश्वर्य्यं पुत्रसन्तानमेव च । न दौर्भाग्यं भवेत्तस्य न दारिद्यं न मूर्खता । न च व्याधिभयं तस्य यः पश्यति विधिं नरः

आयुरारोग्यमैश्वर्यं पुत्रसन्तानमेव च; न दौर्भाग्यं भवेत्तस्य न दारिद्यं न मूर्खता। न च व्याधिभयं तस्य, यो विधिं पश्यति नरः।

Verse 17

गत्वा संस्नापयेद्देवीं कुंकुमेन कुसुंभकैः । संछाद्य वस्त्रैः संपूज्य पुष्पैर्नानाविधै स्तथा

गत्वा देवीं संस्नापयेत् कुंकुमेन कुसुंभकैः; वस्त्रैः संछाद्य संपूज्य पुष्पैर्नानाविधैस्तथा।

Verse 18

नैवेद्यफलतांबूलग्रीवासूत्रकदीपकैः । संपूज्य परया भक्त्या यात्रां च सफला लभेत्

नैवेद्यफलताम्बूलग्रीवासूत्रकदीपकैः; परया भक्त्या संपूज्य यात्रां च सफला लभेत्।

Verse 19

न वैधव्यं न दौर्भाग्यं न वंध्या न मृतप्रजा । विधिर्दृष्टो नरैर्यैस्तु कुले तेषां प्रजायते

यैर्नरैर्विधिर्दृष्टः, तेषां कुले न वैधव्यं न दौर्भाग्यं न वन्ध्यत्वं न च मृतप्रजता प्रजायते।

Verse 20

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिं पश्येत्सुभावतः । परितुष्टो भवेत्कृष्णो यात्रा च सफला भवेत्

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धभावेन च विधिं पश्येत्; तेन कृष्णः परितुष्यति, यात्रा च सफलतां याति।

Verse 21

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मणा स्थापितं दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् । इन्द्रश्चक्रे महाभागः सरः परमशोभनम्

प्रह्लाद उवाच—ब्रह्मणा स्थापितं परमशोभनं सरो दृष्ट्वा, महाभाग इन्द्रोऽपि तत्र परमशोभनं सरश्चकार।

Verse 22

स्थापयामास देवेशो लिंगमप्रतिमौजसम् । तस्मिन्स्नात्वा च लभते यस्मादिन्द्रपदं नरः

देवेशः अप्रतिमौजसं लिङ्गं स्थापयामास; तस्मिन् स्नात्वा नरः यस्मादिन्द्रपदं लभते।

Verse 23

तस्मादिन्द्रपदं नाम सुप्रसिद्धं धरातले । इन्द्रेण स्थापितं लिंगं यस्माद्भावनया सह । प्रसिद्धमिंद्रनाम्ना वा इन्द्रेश्वरमिति स्मृतम्

तस्मादिन्द्रपदं नाम धरातले सुप्रसिद्धम्। इन्द्रेण भावनया सह स्थापितं लिङ्गं, तस्मादिन्द्रनाम्ना प्रसिद्धं, ‘इन्द्रेश्वर’ इति स्मृतम्।

Verse 24

यस्य प्रसिद्धिरतुला वृद्धिलिंगमिति द्विजाः । यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

हे द्विजाः, यस्य प्रसिद्धिरतुला ‘वृद्धिलिङ्ग’ इति; तस्य दर्शनमात्रेणैव सर्वपातकैः प्रमुच्यते।

Verse 25

पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते द्विजसत्तमाः । अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां स्नात्वा चेन्द्रपदे नरः

हे द्विजसत्तमाः, अष्टम्यां च चतुर्दश्यां च तत्र स्नात्वा पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते, नरश्चेन्द्रपदं प्राप्नोति।

Verse 26

इन्द्रेश्वरं च संपूज्य याति मुक्तिपदं नरः । विशेषतस्तु संपूज्यो मकरस्थे दिवाकरे

इन्द्रेश्वरं सम्यक् संपूज्य नरः मुक्तिपदं याति; मकरस्थे दिवाकरे तु विशेषतः संपूज्यः।

Verse 27

उत्तरायणसंक्रांतौ लिंगपूरणकेन हि । शिवरात्रौ विशेषेण संपूज्य उमया सह । रात्रौ जागरणं कृत्वा परमं लोकमाप्नुयात्

उत्तरायणसंक्रान्तौ लिङ्गपूरणकेन, शिवरात्रौ च विशेषेण उमया सह संपूज्य, रात्रौ जागरणं कृत्वा परमं लोकमाप्नुयात्।

Verse 28

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मतीर्थं च तद्दृष्ट्वा तथा शक्रसरोभवम् । दर्शयन्विष्णुना सार्द्धमेकरूपत्वमाप्नुयात्

प्रह्लाद उवाच— ब्रह्मतीर्थं तद्दृष्ट्वा तथा शक्रसरोभवं च; विष्णुना सार्धं दर्शयन् एकरूपत्वमाप्नुयात्।

Verse 29

सरश्चकार देवेशो भगवान्पार्वतीपतिः । सुमृष्टनिर्मलजलं नलिनीदलशोभितम्

देवेशो भगवान् पार्वतीपतिः सरः ससर्ज; तस्य जलं सुमृष्टं निर्मलं च, नलिनीदलैः शोभितम्।

Verse 30

उत्पलैः सर्वतश्छन्नं सरः सारसशोभितम् । तदगाधजलं दृष्ट्वा स्वयमेव पिनाकधृक् । सब्रह्मविष्णुना सार्द्धं स्नातस्तत्र वृषध्वजः

उत्पलैः सर्वतः छन्नं तत्सरः सारसैः शोभितम्। तदगाधजलं दृष्ट्वा पिनाकधृक् वृषध्वजः स्वयमेव ब्रह्मविष्णुभ्यां सार्धं तत्र स्नातः।

Verse 31

ते देवास्तत्सरो दृष्ट्वा ब्रह्मविष्णुसुराऽसुराः । ऊचुः सर्वे सुसंहृष्टा वीक्षंतः पार्वतीपतिम्

तत्सरः दृष्ट्वा ब्रह्मविष्णुसुरासुराः ते देवाः सर्वे सुसंहृष्टाः पार्वतीपतिं वीक्ष्येदम् ऊचुः।

Verse 32

यस्मात्कृतमिदं देवा ईश्वरेण महत्सरः । महादेव सरोनाम सुप्रसिद्धं भविष्यति

यस्माद् ईश्वरेण महत् इदं सरः कृतं, तस्माद् ‘महादेवसरः’ इति नाम्ना सुप्रसिद्धं भविष्यति, हे देवाः।

Verse 33

योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄणां तर्पणं तथा । श्राद्धं पितॄणां भक्त्या च स गच्छेत्परमां गतिम्

योऽत्र स्नानं करोति, पितॄणां तर्पणं तथा; पितृश्राद्धं भक्त्या च, स परमाṃ गतिं गच्छेत्।

Verse 34

सुप्रसन्ना भविष्यन्ति सर्वे देवा न संशयः । दर्शनात्पापनिर्मुक्तो महादेवसरस्य च

सर्वे देवा अतिप्रसन्ना भविष्यन्ति, नात्र संशयः। महादेवसरसः दर्शनमात्रेण पापनिर्मुक्तो भवति।

Verse 35

महेशस्य च तद्दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् । चकार पार्वती तत्र सरश्चाप्रतिमं तथा

महेशस्य तत् परमशोभनं सरः दृष्ट्वा पार्वतीऽपि तत्राप्रतिमं सरश्चकार।

Verse 36

गौरीसर इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात्

गौरीसर इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्। तत्र भक्त्या स्नात्वा नरो दुर्गतिं नाप्नुयात्।

Verse 37

न दौर्भाग्यं स्त्रियश्चैव न वैधव्यं कदाचन । स्नात्वा गौरीतीर्थवरे सर्वान्कामानवाप्नुयात्

स्त्रीणां न दौर्भाग्यं न च वैधव्यं कदाचन। गौरीतीर्थवरे स्नात्वा सर्वान् कामानवाप्नुयात्।

Verse 38

वरुणश्च ततो दृष्ट्वा पुण्यान्यायतनानि च । चकार च सरो दिव्यं विष्णुभक्तिसमन्वितः

ततो वरुणः पुण्यान्यायतनानि दृष्ट्वा विष्णुभक्तिसमन्वितः दिव्यं सरश्चकार।

Verse 39

नाम्ना वरुणपदं तच्च पापक्षयकरं भुवि । नभस्ये पौर्णमास्यां च संतर्प्य पितृदेवताः

नाम्ना वरुणपदं तत्तु तीर्थं पापक्षयप्रदम् भुवि। नभस्ये पौर्णमास्यां च पितृदेवताः संतर्प्य॥

Verse 40

श्राद्धं कृत्वा विधानेन पितॄणां श्रद्धयान्वितः । उत्तमं लोकमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

विधानेन श्राद्धं कृत्वा पितॄणां श्रद्धयान्वितः। उत्तमं लोकमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति॥

Verse 41

प्रदद्यादुदकुम्भांश्च दध्योदनसमन्वितान् । गाश्च वासांसि रत्नानि विष्णुर्मे प्रीयतामिति

प्रदद्यादुदकुम्भांश्च दध्योदनसमन्वितान्। गाश्च वासांसि रत्नानि विष्णुर्मे प्रीयतामिति॥

Verse 42

सरो दृष्ट्वा जलेशस्य सरश्चक्रे धनेश्वरः । यक्षाधिपसरोनाम सुप्रसिद्धं धरातले

सरो दृष्ट्वा जलेशस्य सरश्चक्रे धनेश्वरः। यक्षाधिपसरोनाम सुप्रसिद्धं धरातले॥

Verse 43

तथा तत्र नरो भक्त्या संपूज्य पितृदेवताः । सर्वान्कामानवाप्नोति दद्याद्वस्त्रद्विजातये

तथा तत्र नरो भक्त्या संपूज्य पितृदेवताः। सर्वान्कामानवाप्नोति दद्याद्वस्त्रद्विजातये॥

Verse 44

प्रह्लाद उवाच । विष्णुं वरप्रदं श्रुत्वा भ्रातॄणां ब्रह्मनंदनाः । मंदाकिनी वसिष्ठेन समानीता धरातले

प्रह्लाद उवाच—विष्णुं वरप्रदं श्रुत्वा ब्रह्मनन्दनाः स्वभ्रातृकार्ये वसिष्ठेन मन्दाकिनीं धरातले समानीतवन्तः।

Verse 45

अम्बरीषादयः सर्व आजग्मुः कृष्णपालिताम् । द्वारवत्यां च ते दृष्ट्वा गोमतीं सागरंगमाम्

अम्बरीषादयः सर्वे कृष्णपालितां द्वारवतीम् आजग्मुः; तत्र च गोमतीं सागरगामिनीं दृष्टवन्तः।

Verse 46

तीर्थानि देवतानां च पुण्यान्यायतनानि च । तीर्थं पंचनदं चक्रुः प्रजानां पतयस्तथा

तीर्थानि देवतानां च पुण्यान्यायतनानि च स्थापयामासुः; तथा प्रजानां पतयः सर्वहितार्थं ‘पञ्चनद’ इति तीर्थं चक्रुः।

Verse 47

पंच नद्यः समाहूतास्तत्राऽजग्मुः सुरान्विताः । मरीचये गोमती च लक्ष्मणा चात्रये तथा

पञ्च नद्यः समाहूताः तत्र सुरान्विताः आजग्मुः; मरीचये गोमती, अत्रये च लक्ष्मणा तथा।

Verse 48

चंद्रभागा चांगिरसे पुलहाय कुशावती । पावनार्थं जांबवती जगाम क्रतवे तथा

चन्द्रभागा चाङ्गिरसे, पुलहाय कुशावती; पावनार्थं जाम्बवती क्रतवेऽपि जगाम ह।

Verse 49

तासु स्नात्वा महाभागा ब्रह्मपुत्रा यशस्विनः । नाम तस्य तदा चक्रुः पंचनद्यश्च तापसाः

तासु नदीषु स्नात्वा महाभागा यशस्विनो ब्रह्मपुत्रास्तापसाः तस्य स्थानस्य तदा नाम चक्रुः—‘पञ्चनदी’ इति।

Verse 50

तस्मात्पंचनदं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । स्नातव्यं तत्र मनुजैः स्वर्गमोक्षार्थिभिस्तदा

तस्मात् ‘पञ्चनद’ नाम तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम्; स्वर्गमोक्षार्थिभिर्मनुजैस्तत्र स्नातव्यं तदा।

Verse 51

तत्र गत्वा सुनियतो गृहीत्वार्घ्यं फलेन हि । मंत्रेणानेन वै विप्रा दद्यादर्घ्यं विधानतः

तत्र गत्वा सुनियतो फलेन सहार्घ्यं गृहीत्वा, हे विप्राः, अनेन मन्त्रेण विधानतः अर्घ्यं दद्यात्।

Verse 52

ब्रह्मपुत्रैः समानीताः पंचैताः सरितां वराः । गृह्णंत्वर्घ्यमिमं देव्यः सर्वपापप्रशांतये

ब्रह्मपुत्रैः समानीताः पञ्चैताः सरितां वराः; हे देव्यः, सर्वपापप्रशान्तये इममर्घ्यं गृह्णन्तु।

Verse 53

इत्यर्घ्यमन्त्रः । स्नानं कृत्वा विधानेन पितॄन्संतर्प्पयेन्नरः । श्राद्धं कुर्य्याद्विधानेन श्रद्भया परया युतः

इत्यर्घ्यमन्त्रः। विधानेन स्नानं कृत्वा नरः पितॄन् संतर्पयेत्; परया श्रद्धया युक्तः विधिवत् श्राद्धं कुर्यात्।

Verse 54

पंचरत्नं ततो देयं सप्तधान्यं द्विजातये । दीनांधकृपणानां च दानं दद्यात्स्वशक्तितः

ततः पञ्चरत्नं सप्तधान्यं च द्विजातये दातव्यं; दीनान्धकृपणानां च स्वशक्तितो दानं दद्यात्।

Verse 55

सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति । पुत्रपौत्रसमायुक्तः परं सुखमवाप्नुयात्

स सर्वान् कामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति; पुत्रपौत्रसमायुक्तः परं सुखमवाप्नुयात्।

Verse 56

प्रेतयोनिं गता ये च ये च कीटत्वमागताः । सर्वे ते मुक्तिमायांति पितरस्त्रिकुलोद्भवाः

प्रेतयोनिं गता ये च ये च कीटत्वमागताः; सर्वे ते पितरस्त्रिकुलोद्भवाः मुक्तिमायान्ति।

Verse 57

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं शिवलोके च मोदते । सर्वपाप विनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्

इमं पुण्यमध्यायं श्रुत्वा स शिवलोके मोदते; सर्वपापविनिर्मुक्तः स परमं पदं याति।