Adhyaya 17
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः कलियुगे द्वारकायां पूजाक्रमं विधिवत् निरूपयति। तीर्थस्नानं कृत्वा यथोचितां दक्षिणां दत्त्वा भक्तः प्रथमं नगरस्य द्वारदेशेषु नमस्कारादि-समादरान् समर्प्य ततः देवकीनन्दनं श्रीकृष्णं प्रति गच्छेत्—इति क्रमः। ऋषयः संक्षिप्तं किन्तु पूर्णं पूजाविधिं याचन्ते, तथा दिग्दिग्भ्यः कः कः रक्षकः, अग्रे पृष्ठे च कः स्थितः—इति प्रश्नं कुर्वन्ति। प्रह्लादः जयन्त-नेतृत्वे पूर्वद्वारपालान् आरभ्य आग्नेय-दक्षिण-नैरृत-पश्चिम-वायव्य-उत्तर-ऐशान्यदिशासु स्थितान् देव-विनायक-राक्षस-नाग-गन्धर्व-अप्सरस्-ऋष्यादीन् रक्षकान् क्रमशः कथयति। प्रत्येकदिशि ‘राजवृक्ष’ अपि निर्दिश्यते—न्यग्रोध-शाल-अश्वत्थ-प्लक्षादयः—येन रक्षणव्यवस्था समग्र-धर्ममण्डलरूपेण प्रकाशते। अथ ‘रुक्मी’ नाम गणेशः श्रीकृष्णद्वारे प्रथमं पूज्यते इति विचित्रता निरूप्यते। रुक्मिणी-प्रसङ्गे रुक्मिणः विरोधोऽपि सन्, युद्धे पराभव-अपमानानन्तरं मोचितस्य तस्य रुक्मिण्याः चिन्तां पूरयितुं विघ्ननिवारण-स्थापनार्थं च श्रीकृष्णेन द्वारसम्बद्ध-प्रधान-विनायकरूपेण नियुक्तिः कृताऽभवत्—इति प्रह्लादः व्याचष्टे। अन्ते सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते—द्वारपालस्य (रुक्मि-गणेशस्य) तुष्टिः प्रभुतुष्टेः पूर्वशर्तः; अनेन मन्दिराचारः, नैतिकमर्यादा, लिटुर्गिक-क्रमश्च दृढीकृतः।
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । कृत्वाऽभिषेकं तीर्थेषु यथावद्दत्त दक्षिणः । पूजयेच्च ततो देवं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्
प्रह्लाद उवाच—तीर्थेषु यथावदभिषेकं कृत्वा यथोचितां दक्षिणां दत्त्वा, ततः कृष्णाख्यं परमं पुरुषं देवं पूजयेत्॥
Verse 2
ऋषय ऊचुः । पूजाविधिं तु कृष्णस्य श्रोतुकामाः समासतः । कथयाऽचरणोपेतं यथावद्दैत्यसत्तम
ऋषय ऊचुः—कृष्णस्य पूजाविधिं संक्षेपतः श्रोतुमिच्छामः। हे दैत्यसत्तम, यथावदाचरणोपेतं तदस्मान् कथय।
Verse 3
द्वारपालाश्च के तत्र कः पूर्वं कश्च पृष्ठतः । पुरीयं सर्वतो दैत्य तिष्ठते केन पालिता
तत्र द्वारपालाः के? कः पुरतः, कश्च पृष्ठतः? हे दैत्य, एषा पुरी सर्वतो केन पालिता?
Verse 4
आनुपूर्व्यात्समासेन पूजनीया यथाविधि । कथयस्व विधिज्ञोऽसि कृष्णैकचरणप्रियः
आनुपूर्व्यात् समासेन यथाविधि पूजनीया यथा। कथयस्व; विधिज्ञोऽसि, कृष्णैकचरणप्रियः।
Verse 5
श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतां पूजनं विप्राः श्रुतपूर्वं विधानतः । कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः
श्रीप्रह्लाद उवाच—विप्राः, श्रूयतां पूजनं श्रुतपूर्वं विधानतः। कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्राः, यथावदनुपूर्वशः।
Verse 6
पूर्वद्वारस्थितान्देवाञ्छुणुध्वं सुसमाहिताः । जयंतः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः
पूर्वद्वारस्थितान् देवान् शृणुध्वं सुसमाहिताः। जयन्तः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः।
Verse 7
स्थापितो देवराजेन पूजार्थं केशवस्य हि । तस्यैवानुचरान्वक्ष्ये तान्निबोधत सत्तमाः
देवराजेन केशवस्य पूजार्थं स स्थापितः। अधुना तस्यैव अनुचरान् वक्ष्ये—तान् निबोधत, सत्तमाः॥
Verse 8
वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महा हनुः । वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः
वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महाहनुः। वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः॥
Verse 9
श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते । एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तमहर्निशम्
श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते। एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तामहर्निशम्॥
Verse 10
पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः । पूर्वद्वारे च रक्षार्थं नरनाथो विनायकः
पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः। पूर्वद्वारस्य रक्षार्थं नरनाथो विनायकः॥
Verse 11
तरुणार्कश्च वै सूर्यो देव्यो वै सहमातरः । ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः
तरुणार्कश्च सूर्यश्च देव्यः सहैव मातरः। ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः॥
Verse 12
सेनानीः कार्तिकेयश्च राक्षसश्च महाहनुः । तत्र दीर्घनखोनाम दानवः सुप्रतिष्ठितः
तत्र सेनानीः कार्तिकेयश्च, राक्षसो महाहनुश्च; तत्रैव दीर्घनख-नाम दानवः सुप्रतिष्ठितो वर्तते।
Verse 13
विश्वावसुश्च गन्धर्वो मेनका च वराप्सराः । सनत्कुमारसहितो वसिष्ठो भगवानृषिः
विश्वावसुर्नाम गन्धर्वः, मेनका च वराप्सरा; सनत्कुमारसहितो भगवानृषिर्वसिष्ठश्च तत्र विराजते।
Verse 14
एते पूज्याः पूर्वतस्तु न्यग्रोधश्च महाद्रुमः । पूर्वद्वारस्थिता ह्येत आग्नेयाञ्छृणुताथ मे
एते पूर्वतस्तु पूज्याः; तत्र न्यग्रोधो महाद्रुमोऽपि तिष्ठति। एते पूर्वद्वारे स्थिताः; आग्नेयदिशि स्थितान् मे शृणुत।
Verse 15
ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः स्मशाननिलयः क्रथः । मांसादो रुधिराहारः कृष्णः कृष्णजटाधरः
ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः, श्मशाननिलयः क्रथः; मांसादो रुधिराहारः, कृष्णः कृष्णजटाधरश्च।
Verse 16
त्रासनो भञ्जनश्चैव ह्याग्न्येय्यां दिशि संस्थिताः । दिशं रक्षंति संनद्धा दक्षिणां शृणुताथ मे
त्रासनो भञ्जनश्चैव आग्नेय्यां दिशि संस्थितौ; संनद्धौ दिशं रक्षतः। दक्षिणां दिशं शृणुताथ मे।
Verse 17
दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः । अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुंदुभिनिस्वनः
दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः । अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुन्दुभिनिस्वनः—एते तस्यां दिशि रक्षकनामानि स्मृताः ॥
Verse 18
खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा । मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः
खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा । मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः ॥
Verse 19
दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः । महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः
दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः । महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः ॥
Verse 20
चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः । पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा
चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः । पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा ॥
Verse 21
चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः । यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः
चित्राङ्गदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः । यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः ॥
Verse 22
सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः । एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः
सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः । एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः ॥
Verse 23
गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः । हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः
गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः । हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः ॥
Verse 24
मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः । रक्षन्ति नैरृतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान्
मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः । रक्षन्ति नैरृतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान् ॥
Verse 25
स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः । पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः
स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः । पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः ॥
Verse 26
पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः । उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः
पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः । उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः ॥
Verse 27
तुंबरुर्नामगन्धर्वो घृताची च वराप्सराः । महोदरश्च नागेन्द्रो राक्षसश्च घटोत्कचः
तुंबरुर्नाम गन्धर्वः, घृताची च वराप्सरा; महोदरश्च नागेन्द्रः, राक्षसश्च घटोत्कचः।
Verse 28
दैत्यः पञ्चजनोनाम ऋषिः कश्यप एव च । देवी कपालिनीनाम अश्वत्थस्तु महाद्रुमः
दैत्यः पञ्चजनो नाम, ऋषिः कश्यप एव च; देवी कपालिनी नाम, अश्वत्थस्तु महाद्रुमः।
Verse 29
कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पाति वै दिशम् । नमस्कार्यास्तथा पूज्या वायव्यो शृणुतापरान्
कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पाति वै दिशम्; नमस्कार्यास्तथा पूज्या, वायव्यं शृणुतापरान्।
Verse 30
भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः । झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी
भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः; झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी।
Verse 31
सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम् । उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः
सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम्; उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः।
Verse 32
मन्वन्तको विरूपाक्षो गोलकः श्वेत संप्लुतः । उन्मत्तः प्रभुरेतेषामुदीच्यां पालयन्दिशम्
मन्वन्तक-विरूपाक्ष-गोलक-श्वेत-संप्लुताः—एतेषां प्रभुरुन्मत्तः; स उदिच्यां दिशं पालयन् तिष्ठति।
Verse 33
मूलस्थानश्च वै सूर्य्य इन्द्रेशश्च महेश्वरः । देवी कण्ठेश्वरीनाम क्षेत्रपालश्च खञ्जनः
मूलस्थाने सूर्यः स्थितः; इन्द्रेशो नाम महेश्वरः। तत्र कण्ठेश्वरी देवी, क्षेत्रपालः खञ्जनश्च।
Verse 34
वासुकिर्नागराजश्च कूर्मपृष्ठश्च दानवः । सनकश्च ऋषिश्रेष्ठो गोलको राक्षसस्तथा
वासुकिर्नागराजः, कूर्मपृष्ठो दानवः; सनक ऋषिश्रेष्ठः, तथा गोलको राक्षसः—एतेऽपि तत्र प्रतिष्ठिताः।
Verse 35
नारदोनाम गन्धर्वो रंभा चैव वराप्सराः । एते पूज्याः प्रयत्नेन प्लक्षोनाम महाद्रुमः
नारदोनाम गन्धर्वः, रम्भा च वराप्सरा; एते प्रयत्नेन पूज्याः, प्लक्षोनाम महाद्रुमश्च।
Verse 36
यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः । ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्
यक्षेशः सवितानाम, श्यामश्च—एतौ प्रयत्नतः पूज्यौ। ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः ये स्थिता, तानहं वदामि।
Verse 37
दुर्धरो भैरवारावः किंकिणीको महाबलः । करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः
दुर्धरः भैरवारावः किंकिणीको महाबलः । करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः—एते नाम्ना क्षेत्रस्य भीषणपालकाः स्मृताः ।
Verse 38
एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः । नेता प्रभु श्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा
एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः । नेता प्रभुश्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा ॥
Verse 39
निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम् । जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च
निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम् । जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च ॥
Verse 40
नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा । नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः
नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा । नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥
Verse 41
मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पांति वै दिशम् । सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः । अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च
मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पान्ति वै दिशम् । सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः । अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च ॥
Verse 42
शंखः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा । मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः
शङ्खः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा । मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः—एतेऽपि पवित्रक्षेत्रे नागगणेषु प्रसिद्धाः।
Verse 43
कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः । ते पूज्या गंधपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः
कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः । ते पूज्या गन्धपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः ॥
Verse 44
पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा । ततः संपूज्य देवशं जयंतं रक्षिणां वरम्
पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा । ततः संपूज्य जयन्तं देवशं रक्षिणां वरम् ॥
Verse 45
गंध पुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकिनन्दनम् । संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः
गन्धपुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकीनन्दनम् । संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः ॥
Verse 46
ऋषय ऊचुः । कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः । साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः
ऋषय ऊचुः । कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः । साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः ॥
Verse 47
श्रीप्रह्लाद उवाच । कृष्णाय रुक्मिणीं दातुं यदा भीष्मक उद्यतः । तद्द्वेषात्क्रोधसंयुक्तो रुक्मी चैद्यममन्यत
श्रीप्रह्लाद उवाच—यदा भीष्मकः कृष्णाय रुक्मिणीं दातुमुद्यतः, तदा तद्द्वेषात् क्रोधसंयुक्तो रुक्मी कृष्णं शत्रुमिवामन्यत्।
Verse 48
यदा जहार भगवान्रुक्मिणीमंबिकालयात् । सर्वान्विद्राव्य वै भूपाञ्जरासन्धमुखान्रणे
यदा भगवान् अम्बिकालयात् रुक्मिणीं जहार, तदा रणे जरासन्धमुखान् सर्वान् भूपान् विद्राव्य (सः प्रस्थितः)।
Verse 49
तदा रुक्मी महाबाहुर्भीष्मकस्य सुतो बली । नाहत्वा विनिवर्तिष्ये तमहं यादवं रणे
तदा महाबाहुः बली भीष्मकसुतो रुक्मी (अवदत्)—अहं रणे तं यादवं नाहत्वा न विनिवर्तिष्ये।
Verse 50
प्रतिज्ञां सर्वभूपानां शृण्वतां कृतवान्द्विजाः । एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः
द्विजाः, सर्वभूपानां शृण्वतां स प्रतिज्ञां कृतवान्। एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः।
Verse 51
अक्षौहिण्या दलेनैवायुद्ध्यत्कृष्णेन भो द्विजाः । स युध्यमानः कृष्णेन वध्यमानो हतौजसः
भो द्विजाः, अक्षौहिण्या दलेनैव सह कृष्णेन स अयुध्यत। कृष्णेन युध्यमानः स वध्यमानो हतौजसः (अभवत्)।
Verse 52
बद्धो भगवता तत्र कृत्वा वैरूप्यमेव च । रामेण बंधनान्मुक्तो मरणाय मतिं दधौ
तत्र भगवता बद्धो वैरूप्यं च कृतोऽभवत् । रामेण बन्धनान्मुक्तः स मरणाय मतिं दधे ॥
Verse 53
रुक्मिणी भ्रातरं दृष्ट्वा मरणे कृतनिश्चयम् । उवाच कृष्णं वैदर्भी भ्रातरं ह्यानयस्व मे
मरणे कृतनिश्चयं भ्रातरं दृष्ट्वा रुक्मिणी । वैदर्भी कृष्णमुवाच—भ्रातरं मे ह्यानयस्व ॥
Verse 54
ततस्तत्प्रियकामार्थमनुमान्य जनार्द्दनः । चकार पार्षदां मध्ये प्रवरं विघ्ननाशनम्
तत्प्रियकामसिद्ध्यर्थं जनार्दनः समन्वितः । पार्षदानां मध्ये चक्रे प्रवरं विघ्ननाशनम् ॥
Verse 55
एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रथमं पूज्यते सदा । गंधधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैस्तं प्रतर्पयेत्
एतत्कारणतो विप्राः स सदा प्रथमं पूज्यते । गन्धधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैश्च प्रतर्पयेत् ॥
Verse 56
तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा
तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा ॥