Adhyaya 1

Verse 1

शौनक उवाच । कथं सूत युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके । बहुपाखंडसंकीर्णे प्राप्स्यामो मधुसूदनम्

शौनक उवाच—हे सूत! अस्मिन् रौद्रे कलिसंज्ञके युगे बहुपाखण्डसंकीर्णे वयं कथं मधुसूदनं प्राप्स्यामः?

Verse 2

युगत्रये व्यतिक्रान्ते धर्माचारपरे सदा । प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुर्भगवानिति

युगत्रये व्यतिक्रान्ते सदा धर्माचारपरे सति, घोरे कलियुगे प्राप्ते—क्व नु विष्णुर्भगवान् इति?

Verse 3

सूत उवाच । दिवं याते महाराजे रामे दशरथात्मजे । दुष्टराजन्यभारेण पीडिते धरणीतले

सूत उवाच—दिवं याते महाराजे रामे दशरथात्मजे, दुष्टराजन्यभारेण पीडितं धरणीतलम्।

Verse 4

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं भूभारहरणाय च । वसुदेवगृहे साक्षादाविर्भूते जनार्दने

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं भूभारहरणाय च, वसुदेवगृहे साक्षादाविर्भूतो जनार्दनः।

Verse 5

नंदव्रजं गते देवे पूतनाशोषणे सति । घातिते च तृणावर्ते शकटे परिवर्तिते

नन्दव्रजं गते देवे पूतनाशोषणे सति, घातिते च तृणावर्ते शकटे परिवर्तिते।

Verse 6

दमिते कालिये नागे प्रलंबे च निषूदिते । धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले

दमिते कालियेनागे प्रलम्बे च निषूदिते । धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले ॥

Verse 7

सुरभ्या चाभिषिक्ते तु इन्द्रे च विमदीकृते । रासक्रीडारते देवे दारिते केशिदानवे

सुरभ्या चाभिषिक्ते तु इन्द्रे च विमदीकृते । रासक्रीडारते देवे दारिते केशिदानवे ॥

Verse 8

अक्रूरवचनाद्देवे मथुरायां गते हरौ । हते कुवलयापीडे मल्लराजे च घातिते

अक्रूरवचनाद्देवे मथुरायां गते हरौ । हते कुवलयापीडे मल्लराजे च घातिते ॥

Verse 9

पश्यतां देव दैत्यानां भोजराजे निपातिते । यदुपुर्यामभिषिक्त उग्रसेने नराधिपे

पश्यतां देव दैत्यानां भोजराजे निपातिते । यदुपुर्यामभिषिक्त उग्रसेने नराधिपे ॥

Verse 10

जरासंधबले रौद्रे यवने च हते क्षितौ । राजसूये क्रतुवरे चैद्ये चैव निपातिते

जरासंधबले रौद्रे यवने च हते क्षितौ । राजसूये क्रतुवरे चैद्ये चैव निपातिते ॥

Verse 11

निवृत्ते भारते युद्धे भारे च क्षपिते भुवः । यात्राव्याजसमानीते प्रभासं यादवे कुले

निवृत्ते भारतयुद्धे भुवो भारस्य च क्षये सति, यात्राव्याजेन समानीते यादवकुले प्रभासतीर्थम्।

Verse 12

मद्यपानप्रसक्ते तु परस्परवधो द्यते । कलहेनातिरौद्रेण विनष्टे यादवे कुले

मद्यपानासक्तेषु तेषु परस्परवधोऽभवत्; अतिरौद्रेण कलहेन यादवकुलं विनष्टम्।

Verse 13

गात्रं संत्यज्य चात्रैव गतेऽनंते धरातलात् । अश्वत्थमूललमाश्रित्य समासीने जनार्दने

अत्रैव गात्रं संत्यज्य अनन्ते धरातलात् गते सति, अश्वत्थमूलमाश्रित्य जनार्दनः समासीनः।

Verse 14

व्याधप्रहारभिन्नांगे परित्यक्ते कलेवरे । स्वधामसंस्थिते देवे पार्थे च पुनरागते

व्याधप्रहारभिन्नाङ्गे कलेवरे परित्यक्ते, देवे स्वधामसंस्थिते, पार्थे च पुनरागते।

Verse 15

यदुपुर्य्यां प्लावितायां सागरेण समंततः । शक्रप्रस्थं ततो गत्वा कारयित्वा हरेर्गृहम्

यदुपुर्यां सागरेण समन्ततः प्लावितायां सति, ततः शक्रप्रस्थं गत्वा हरेर्गृहं कारयामास।

Verse 16

द्वापरे च व्यतिक्रांते धर्माधर्मविमिश्रिते । संप्राप्ते च महारौद्रे युगे वै कलिसंज्ञिते

द्वापरयुगे व्यतीते धर्माधर्मयोः संकीर्णभावे सति, कलिसंज्ञितं महारौद्रं युगं संप्राप्तम्।

Verse 17

क्षीयमाणे च सद्धर्मे विधर्मे प्रबले तथा । नष्टधर्मक्रियायोगे वेदवादबहिष्कृते । एकपादे स्थिते धर्मे वर्णाश्रमविवर्जिते

सद्धर्मे क्षीयमाणे विधर्मे च प्रबले, धर्मक्रियायोगे नष्टे वेदवादे बहिष्कृते; धर्म एकपादे स्थिते वर्णाश्रमविवर्जिते च।

Verse 18

अस्मिन्युगे विलुलिते ह्यृषयो वनचारिणः । समेत्यामंत्रयन्सर्वे गर्गच्यवनभार्गवाः

अस्मिन्युगें विलुलिते वनचारिणो मुनयः सर्वे समेत्य परस्परं मंत्रयामासुः—गर्गच्यवनभार्गवाः प्रमुखाः।

Verse 19

असितो देवलो धौम्यः क्रतुरुद्दालकस्तथा । एते चान्ये च बहवः परस्परमथाब्रुवन्

असितो देवलो धौम्यः क्रतुरुद्धालकस्तथा; एते चान्ये च बहवो मुनयः परस्परमब्रुवन्।

Verse 20

पश्यध्वं मुनयः सर्वे कलिव्याप्तं दिगंतरम् । समंतात्परिधावद्भिर्दस्युभिर्बाध्यते प्रजा

पश्यत मुनयः सर्वे—कलिना व्याप्तं दिगन्तरम्; समन्तात् ಪರिधावद्भिर्दस्युभिः प्रजा बाध्यते।

Verse 21

अधर्मपरमैः पुंभिः सत्यार्जवनिराकृतैः । कथं स भगवान्विष्णुः संप्राप्यो मुनिसत्तमाः

अधर्मपरायणैः पुंभिः सत्यार्जवविवर्जितैः । कथं स भगवान् विष्णुः प्राप्यते मुनिसत्तमाः ॥

Verse 22

को वा भवाब्धौ पततस्तारयिष्यति संगतान् । न कलौ संभवस्तस्य त्रियुगो मधुसूदनः । तं विना पुंडरीकाक्षं कथं स्याम कलौ युगे

को वा भवाब्धौ पतितान् संगतान् तारयिष्यति । न कलौ संभवस्तस्य त्रियुगस्य मधुसूदनः । तं विना पुण्डरीकाक्षं कथं स्याम कलौ युगे ॥

Verse 23

तेषां चिंतयतामेवं दुःखितानां तपस्विनाम् । उवाच वचनं तत्र ऋषिरुद्दालकस्तदा

तेषां चिन्तयतामेवं दुःखितानां तपस्विनाम् । उवाच वचनं तत्र ऋषिरुद्धालकस्तदा ॥

Verse 24

उद्दालक उवाच । यावन्न कलिदोषेण लिप्यामो मुनिसत्तमाः । अपापा ब्रह्मसदनं गच्छामः परिसंगताः

उद्दालक उवाच । यावन्न कलिदोषेण लिप्यामो मुनिसत्तमाः । अपापा ब्रह्मसदनं गच्छामः परिसंगताः ॥

Verse 25

पृच्छामो लोकधातारं स्थितं विष्णुं कलौ युगे । यदि विष्णुः कलौ न स्याद्रुद्रेण ब्रह्मणाऽसह

पृच्छामो लोकधातारं स्थितं विष्णुं कलौ युगे । यदि विष्णुः कलौ न स्याद् रुद्रेण ब्रह्मणा सह ॥

Verse 26

तं विना पुंडरीकाक्षं त्यक्ष्यामः स्वकलेवरम् । विना भगवता लोके कः स्थास्यति कलौ युगे

तं पुंडरीकाक्षं विना वयं स्वकलेवरं त्यक्ष्यामः। भगवता विना लोके कलियुगे कः स्थास्यति ध्रुवम्॥

Verse 27

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ऋषयः संशितव्रताः । साधुसाध्विति ते चोक्त्वा प्रस्थिता ब्रह्मणोंऽतिकम्

तस्य वचनं श्रुत्वा संशितव्रता ऋषयः। ‘साधु साधु’ इति प्रोच्य ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रस्थिताḥ॥

Verse 28

कथयन्तः कथां विष्णोः स्वरूपमनुवर्णनम् । तापसाः प्रययुः सर्वे संहृष्टा ब्रह्मणोंऽतिकम्

विष्णोः कथां कथयन्तः स्वरूपमनुवर्णयन्तः। सर्वे तापसाः संहृष्टा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रययुः॥

Verse 29

ददृशुस्ते तदा देवमासीनं परमासने । पितामहभूतगणैर्मूर्तामूर्तैर्वृतं तथा

तदा ते देवं परमासने आसीनं ददृशुः। पितामहस्य भूतगणैर्मूर्तामूर्तैश्च परिवृतम्॥

Verse 30

दृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं दंडवत्प्रणताः क्षितौ । प्रणम्य देवदेवं तु स्तोत्रेण तुषुवुस्तदा

चतुर्मुखं देवं दृष्ट्वा ते क्षितौ दण्डवत्प्रणताः। देवदेवं प्रणम्य तु स्तोत्रेण तदा तुषुवुः॥

Verse 31

ऋषय ऊचुः । नमस्ते पद्मसंभूत चतुर्वक्त्राक्षयाव्यय । नमस्ते सृष्टिकर्त्रे तु पितामह नमोऽस्तु ते

ऋषय ऊचुः—नमस्ते पद्मसम्भूत चतुर्वक्त्राक्षयाव्यय। नमस्ते सृष्टिकर्त्रे तु पितामह नमोऽस्तु ते॥

Verse 32

एवं स्तुतः सन्मुनिभिः सुप्रीतः कमलोद्भवः । पाद्यार्घ्येणाभिवन्द्यैतान्पप्रच्छ मुनिपुंगवान्

एवं स्तुतः सन्मुनिभिः सुप्रीतः कमलोद्भवः। पाद्यार्घ्येणाभिवन्द्यैतान् पप्रच्छ मुनिपुङ्गवान्॥

Verse 33

ब्रह्मोवाच । किमागमनकृत्यं वो ब्रूत तत्त्वेन पुत्रकाः । कुशलं वो महाभागाः पुत्रशिष्याग्निबन्धुषु

ब्रह्मोवाच—किमागमनकृत्यं वो ब्रूत तत्त्वेन पुत्रकाः। कुशलं वो महाभागाः पुत्रशिष्याग्निबन्धुषु॥

Verse 34

ऋषय ऊचुः । भवत्प्रसादात्सकलं प्राप्तं नस्तपसः फलम् । यद्भवंतं प्रपश्यामः सर्वदेवगुरुं प्रभुम्

ऋषय ऊचुः—भवत्प्रसादात् सकलं प्राप्तं नस्तपसः फलम्। यद्भवन्तं प्रपश्यामः सर्वदेवगुरुं प्रभुम्॥

Verse 35

शृण्वेतत्कारणं शंभो एते प्राप्तास्तवांतिकम् । युगत्रये व्यतिक्रांते कृतादिद्वापरांतके

शृण्वेतत् कारणं शम्भो एते प्राप्तास्तवान्तिकम्। युगत्रये व्यतिक्रान्ते कृतादि-द्वापरान्तके॥

Verse 36

प्राप्ते कलियुगे घोरे क्व विष्णुः पृथिवीतले । यं दृष्ट्वा परमां मुक्तिं यास्यामो मुक्तबन्धनाः

प्राप्ते घोरकलेयुगे पृथिवीतले क्व नु विष्णुः? यं दृष्ट्वा वयं परमां मुक्तिं यास्यामो बन्धविमुक्ताः।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । मत्स्यकूर्मादिरूपैश्च भगवाञ्ज्ञायते मया । विष्णोः पारमिकां मूर्तिं न जानामि द्विजोत्तमाः

ब्रह्मोवाच— मत्स्यकूर्मादिरूपैर्भगवान् मया ज्ञायते; किन्तु हे द्विजोत्तमाः, विष्णोः परमिकां परां मूर्तिं नाहं जानामि।

Verse 38

ऋषय ऊचुः । यदि त्वं न विजानासि तात विष्णोरवस्थितिम् । गत्वा प्रयागं तत्रैव संत्यक्ष्यामः कलेवरम्

ऋषय ऊचुः— यदि त्वं तात विष्णोरवस्थितिं न विजानासि, तर्हि वयं प्रयागं गत्वा तत्रैव कलेवरं संत्यक्ष्यामः।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । मा विषादं व्रजध्वं हि उपदेक्ष्यामि वो हितम् । इतो व्रजध्वं पातालं यत्रास्ते दैत्यसत्तमः

ब्रह्मोवाच— मा विषादं व्रजध्वं; वो हितमुपदेक्ष्यामि। इतः पातालं व्रजध्वं यत्रास्ते दैत्यसत्तमः।

Verse 40

तं गत्वा परिपृच्छध्वं प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् । स ज्ञास्यति हरेः स्थानं याथातथ्येन भो द्विजाः

तत्र गत्वा प्रह्लादं दैत्यसत्तमं परिपृच्छध्वम्। स हरेः स्थानं याथातथ्येन ज्ञास्यति, भो द्विजाः।

Verse 41

तच्छुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । प्रणिपत्य च देवेशं प्रस्थितास्ते तपोधनाः

तद्वचनं ब्रह्मणः परमात्मनः श्रुत्वा ते तपोधनाः । देवेशं प्रणिपत्य च प्रस्थिताः स्वगमनाय वै ॥

Verse 42

जग्मुः संहृष्टमनसः स्तुवन्तो दैत्यसत्तमम् । धन्यः स दैत्यराजोऽयं यो जानाति जनार्द्दनम्

संहृष्टमनसो जग्मुः स्तुवन्तो दैत्यसत्तमम् । धन्योऽयं दैत्यराजो यः जानाति जनार्दनम् ॥

Verse 43

इति संचिंतयानास्ते प्राप्ता वै सुतलं द्विजाः

इति संचिन्तयन्तस्ते द्विजाः प्राप्ताः सुतलं वै ॥

Verse 44

गत्वा ते तस्य नगरं विविशुर्भवनोत्तमम् । दूरादेव स तान्दृष्ट्वा बलिर्वैरोचनिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयाञ्चक्रे प्रह्लादेन समन्वितः

गत्वा ते तस्य नगरं विविशुर्भवनोत्तमम् । दूरादेव तान्दृष्ट्वा बलिर्वैरोचनिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयामास प्रह्लादेन समन्वितः ॥

Verse 45

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वा चार्घ्यं तथैव च । उवाच प्रांजलिर्भूत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वा चार्घ्यं तथैव च । प्राञ्जलिः प्रहृष्टचित्तः स उवाच मुदा युतः ॥

Verse 46

स्वागतं वो महाभागाः सुव्युष्टा रजनी मम । भवतो यत्प्रपश्यामि ब्रूत किं करवाणि च

स्वागतं वः महाभागाः; मम रजनी सुव्युष्टा, यतो भवतोऽहं प्रपश्यामि। ब्रूत—किं करवाणि वः?

Verse 47

एवं हि दैत्यराजेन सत्कृतास्ते द्विजोत्तमाः । ऊचुः प्रहृष्टमनसो दानवेन्द्रसुतं तदा

एवं दैत्यराजेन सत्कृतास्ते द्विजोत्तमाः प्रहृष्टमनसो दानवेन्द्रसुतं तदा ऊचुः।

Verse 48

ऋषय ऊचुः । कार्यार्थिनस्तु संप्राप्ताः प्रह्लाद हरिवल्लभ । तदस्माकं महाबाहो भवांस्त्राता भवार्णवात्

ऋषय ऊचुः—कार्यार्थिनस्तु संप्राप्ताः प्रह्लाद हरिवल्लभ। तदस्माकं महाबाहो भवांस्त्राता भवार्णवात्॥

Verse 49

कथं दैत्य युगे ह्यस्मिन्रौद्रे वै कलिसंज्ञके । भविष्यामो विना विष्णुं भीतानामभयप्रदम्

कथं दैत्य युगे ह्यस्मिन् रौद्रे वै कलिसंज्ञके भविष्यामो विना विष्णुं भीतानामभयप्रदम्?

Verse 50

अस्मिन्युगे ह्यधर्मेण जितो धर्मः सनातनः । अनृतेन जितं सत्यं विप्राश्च वृषलैर्जिताः

अस्मिन् युगे ह्यधर्मेण जितो धर्मः सनातनः। अनृतेन जितं सत्यं विप्राश्च वृषलैर्जिताः॥

Verse 51

विटैर्जिता वेदमार्गाः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः । ब्राह्मणाश्चापि वध्यन्ते म्लेच्छ राजन्यरूपिभिः

विटैर्जिता वेदमार्गाः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः । ब्राह्मणाश्चापि वध्यन्ते म्लेच्छै राजन्यवेषिभिः ॥

Verse 52

अस्मिन्विलुलितप्राये वर्णाश्रमविवर्जिते । अविलुप्ते वेदमार्गे क्व विष्णुर्भगवानिति

अस्मिन्विलुलितप्राये वर्णाश्रमविवर्जिते । अविलुप्ते वेदमार्गे क्व विष्णुर्भगवानिति ॥

Verse 53

विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेंद्रियनिग्रहात् । प्राप्यते भगवान्यत्र तद्गुह्यं कथयस्व नः

विना ज्ञानाद्विना ध्यानाद्विना चेन्द्रियनिग्रहात् । प्राप्यते भगवान्यत्र तद्गुह्यं कथयस्व नः ॥

Verse 54

दैत्यराज त्वमस्माकं सुहृन्मार्गप्रदर्शकः । कथयस्व महाभाग यत्र तिष्ठति केशवः

दैत्यराज त्वमस्माकं सुहृन्मार्गप्रदर्शकः । कथयस्व महाभाग यत्र तिष्ठति केशवः ॥

Verse 55

एवं स द्विजमुख्यैश्च संपृष्टो दैत्यसत्तमः । प्रणम्य ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या संहृष्टमानसः

एवं स द्विजमुख्यैश्च संपृष्टो दैत्यसत्तमः । प्रणम्य ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या संहृष्टमानसः ॥

Verse 56

स नमस्कृत्य देवेभ्यो ब्रह्मणे परमात्मने । भगवद्भक्तिर्युक्तः सन्व्याहर्त्तुमुपचक्रमे

स देवेभ्यो ब्रह्मणे च परमात्मने नमस्कृत्य, भगवद्भक्तिसमन्वितः सन् ततः प्रवक्तुमुपचक्रमे।