Adhyaya 6
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः प्रह्लादं स्तुवन्तः गोमतीप्रवाहदेशे चक्रतीर्थसमीपे भगवतः सन्निधिं ध्यायित्वा तीर्थयात्राविधिं विस्तरेण पृच्छन्ति। प्रह्लादः क्रमशः विधानं वदति—नदीं प्रति गमनं नमस्कारश्च, आचमन-शौचं, कुशधारणं, वसिष्ठदुहितृत्वं पापनाशकत्वं च गोमतीं स्तुवन् मन्त्रेण अर्घ्यदानम्। ततः विष्णोर्वराहावतारकृत-भूधारणस्मरणयुक्तेन मन्त्रेण मृत्तिकालेपनं, पूर्वकृतदोषक्षयप्रार्थना, विधिवत् स्नानं वैदिकस्नानसूक्तोच्चारणं च, अनन्तरं देव-पितृ-मनुष्येभ्यस्तर्पणम्। अथ श्राद्धविधानं विस्तर्यते—वेदविदां ब्राह्मणानामाह्वानं, विश्वेदेवानां पूजनं, श्रद्धया श्राद्धकर्म, सुवर्ण-रजतादिदक्षिणा, वस्त्राभरण-धान्यदानं, दीनदुःखितेषु विशेषदानं च। ‘पञ्चगकाराः’ दुर्लभा इति प्रतिपाद्यन्ते—गोमती, गोमय-स्नानम्, गोदानम्, गोपीचन्दनम्, गोपीनाथदर्शनम्। कार्त्तिके नियमस्नानं नित्यपूजा च बोधदिने पञ्चामृताभिषेक-चन्दनालङ्कार-तुलसीपुष्पार्चन-गीतपाठ-रात्रिजागर-भोजनदान-रथपूजादिभिः सह, गोमती-सागर-सङ्गमे समापनं निर्दिश्यते। माघेऽपि स्नानं तिल-हिरण्याद्यर्पणं नित्यहोमः, व्रतान्ते उष्णवस्त्र-पादुकादिदानं च। फलश्रुतौ गोमतीकर्मणः कुरुक्षेत्र-प्रयाग-गयाश्राद्ध-अश्वमेधफलतुल्यत्वं, महापातकानामपि शुद्धिः, पितॄणां तृप्तिः, कृष्णसन्निधौ स्नानमात्रेण विष्णुलोकप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । साधुसाधु महाभाग प्रह्लादा सुरसत्तम । येन नः कलिमध्ये तु दर्शितो भगवान्हरिः
ऋषय ऊचुः । साधु साधु महाभाग प्रह्लाद सुरसत्तम । येन नः कलिमध्ये तु दर्शितो भगवान्हरिः ॥
Verse 2
त्वन्मुखक्षीरसिंधूत्था कथेयममृतोपमा । कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिर्मुनीनां न प्रजायते । कथयस्व महाबाहो तीर्थयात्रां सुविस्तराम्
त्वन्मुखक्षीरसिंधूत्था कथेयममृतोपमा । कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिर्मुनीनां न प्रजायते । कथयस्व महाबाहो तीर्थयात्रां सुविस्तराम् ॥
Verse 3
अस्माभिस्तत्र गंतव्यं वहते यत्र गोमती । तिष्ठते यत्र भगवांश्चक्रतीर्थावलोककः
अस्माभिः तत्रैव गन्तव्यं यत्र गोमती वहति, यत्र च भगवान् चक्रतीर्थावलोककः सन्निवसति।
Verse 4
भवाब्धौ पतितांस्तात उद्धरस्व भवार्णवात् । तीर्थयात्राविधानं च कथयस्व महामते
भवाब्धौ पतितान् तात उद्धरस्व भवार्णवात्; तीर्थयात्राविधानं च कथयस्व महामते।
Verse 5
प्रह्लाद उवाच । गत्वा तु गोमतीतीरे प्रणमेद्दंडवच्च ताम् । प्रक्षाल्य पाणिपादौ च कृत्वा च करयोः कुशान्
प्रह्लाद उवाच—गोमतीतीरं गत्वा तां दण्डवद् प्रणमेत्; पाणिपादौ प्रक्षाल्य करयोः कुशान् कृत्वा।
Verse 6
गृहीत्वा तु फलं शुभ्रमक्षतैश्च समन्वितम् । प्राङ्मुखः प्रयतो भूत्वा दद्यादर्घ्यं विधानतः
शुभ्रं फलं गृहीत्वा अक्षतैः समन्वितम्; प्राङ्मुखः प्रयतः भूत्वा विधानतः अर्घ्यं दद्यात्।
Verse 7
ब्रह्मलोकात्समायाते वसिष्ठतनये शुभे । सर्वपापविशुद्ध्यर्थं ददाम्यर्घ्यं तु गोमति
ब्रह्मलोकात् समायाते वसिष्ठतनये शुभे; सर्वपापविशुद्ध्यर्थं ददाम्यर्घ्यं तु गोमति।
Verse 8
वसिष्ठतनये देवि सुरवंद्ये यशस्विनि । त्रैलोक्यवंदिते देवि पापं मे हर गोमति
वसिष्ठतनये देवि सुरवन्द्ये यशस्विनि । त्रैलोक्यवन्दिते देवि पापं मे हर गोमति ॥
Verse 9
इत्युच्चार्य्य द्विजश्रेष्ठा मृदमालभ्य पाणिना । विष्णुं संस्मृत्य मनसा मंत्रमेतमुदीरयेत्
इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठा मृदमालभ्य पाणिना । विष्णुं संस्मृत्य मनसा मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥
Verse 10
अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे । उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना
अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे । उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ॥
Verse 11
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । त्वया हतेन पापेन पूतः संवत्सरं भवेत्
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसञ्चितम् । त्वया हतेन पापेन पूतः संवत्सरं भवेत् ॥
Verse 12
इत्येवं मृदमालिप्य स्नानं कुर्य्याद्यथाविधि । आपो अस्मानिति स्नात्वा शृणुध्वं यत्फलं लभेत्
इत्येवं मृदमालिप्य स्नानं कुर्याद्यथाविधि । आपोऽस्मानिति स्नात्वा शृणुध्वं यत्फलं लभेत् ॥
Verse 13
कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं राहुग्रस्ते दिवाकरे । स्नानमात्रेण तत्पुण्यं गोमत्यां कृष्णसन्निधौ
कुरुक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे यत् पुण्यं स्नानमात्रेण लभ्यते, तत् एव गोमत्यां कृष्णसन्निधौ स्नानमात्रेण प्राप्यते।
Verse 14
भक्त्या स्नात्वा तु तत्रैवं कुर्यात्कर्म यथोदितम् । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च तर्पयेद्भावसंयुतः
तत्र भक्त्या स्नात्वा यथोदितं कर्म कुर्यात्; भावसंयुतः देवान् पितॄन् मनुष्यांश्च तर्पयेत्।
Verse 15
ये च रौरवसंस्था हि ये च कीटत्वमागताः । गोमतीनीरदानेन मुक्तिं यांति न संशयः
ये रौरवसंस्थाः, ये च कीटत्वमागताः, तेऽपि गोमतीनीरदानेन मुक्तिं यान्ति—न संशयः।
Verse 16
विनाप्यक्षतदर्भैर्वा विना भावनया तथा । वारिमात्रेण गोमत्यां गयाश्राद्धफलं लभेत्
अक्षतदर्भैर्विना, भावनया विना च; गोमत्यां वारिमात्रेण गयाश्राद्धफलं लभेत्।
Verse 17
ततश्च विप्रानाहूय वेदज्ञांस्तीरसंश्रयान् । विश्वेदेवादि संपूज्य पितॄणां श्राद्धमाचरेत्
ततः तीरसंश्रयान् वेदज्ञान् विप्रान् आहूय, विश्वेदेवादीन् संपूज्य, पितॄणां श्राद्धम् आचरेत्।
Verse 18
श्रद्धया परया युक्तः श्राद्धं कृत्वा विधानतः । दक्षिणां च ततो दद्यात्सुवर्णं रजतं तथा
श्रद्धया परया युक्तः विधिवत् श्राद्धं समाप्य ततः दक्षिणां दद्यात्—सुवर्णं रजतं च तथा।
Verse 20
दद्याद्विप्रं समभ्यर्च्य वस्त्रालंकारभूषणैः । सप्तधान्ययुतां दद्याद्विष्णुर्मे प्रीयतामिति
वस्त्रालंकारभूषणैः समभ्यर्च्य विप्रं दद्याद् सप्तधान्यसमन्वितं दानम्—“विष्णुर्मे प्रीयताम्” इति।
Verse 21
आसीमांतं विसृज्यैतान्ब्राह्मणान्नियतेंद्रियः । दीनांधकृपणेभ्यश्च दानं दद्यात्स्वशक्तितः
एतान् ब्राह्मणान् आसीमान्तं विसृज्य नियतेन्द्रियः; दीनान्धकृपणेभ्यश्च स्वशक्तितो दानं दद्यात्।
Verse 22
गोमती गोमयस्नानं गोदानं गोपिचन्दनम् । दर्शनं गोपिनाथस्य गकाराः पंच दुर्लभाः
गोमती, गोमयस्नानं, गोदानं, गोपिचन्दनम्; गोपिनाथदर्शनं—गकाराः पञ्च दुर्लभाः।
Verse 23
तस्माच्चैव प्रकर्तव्यं गोदानं गोमतीतटे । एवं कृत्वा द्विजश्रेष्ठाः कृतकृत्यो भवेन्नरः
तस्माद् गोमतीतटे गोदानं निश्चयेन कर्तव्यम्; एवं कृत्वा, हे द्विजश्रेष्ठाः, नरः कृतकृत्यो भवेत्।
Verse 24
ये गता नरकं घोरं ये च प्रेतत्वमागताः । पूर्वकर्मविपाकेन स्थावरत्वं गताश्च ये
ये गता नरकं घोरं ये च प्रेतत्वमागताः । पूर्वकर्मविपाकेन स्थावरत्वं गताश्च ये ॥
Verse 25
पितृपक्षे च ये केचिन्मातृपक्षे कुलोद्भवाः । सर्वे ते मुक्तिमायांति गोमत्या दर्शनात्कलौ
पितृपक्षे च ये केचिन्मातृपक्षे कुलोद्भवाः । सर्वे ते मुक्तिमायांति गोमत्या दर्शनात्कलौ ॥
Verse 26
कृतं श्राद्धं नरैर्यैस्तु गोमत्यां भूसुरोत्तमाः । हयमेधस्य यज्ञस्य फलमायांत्यसंशयम्
कृतं श्राद्धं नरैर्यैस्तु गोमत्यां भूसुरोत्तमाः । हयमेधस्य यज्ञस्य फलमायांत्यसंशयम् ॥
Verse 27
गंगास्नानेन यत्पुण्यं प्रयागे परिकीर्त्तितम् । तत्पुण्यं समवाप्नोति गोमत्यां श्राद्धकृन्नरः
गंगास्नानेन यत्पुण्यं प्रयागे परिकीर्त्तितम् । तत्पुण्यं समवाप्नोति गोमत्यां श्राद्धकृन्नरः ॥
Verse 28
विष्णुलोकं हि गच्छंति पितरस्तत्कुलोद्भवाः । अनेकजन्मसाहस्रं पापं याति न संशयः
विष्णुलोकं हि गच्छंति पितरस्तत्कुलोद्भवाः । अनेकजन्मसाहस्रं पापं याति न संशयः ॥
Verse 29
सुवर्णशृंगसहितां राजतखुरभूषिताम् । रत्नपुच्छां वस्त्रयुतां ताम्रपृष्ठां सवत्सकाम्
सुवर्णशृङ्गसमन्वितां राजतखुरभूषिताम् । रत्नपुच्छां वस्त्रयुतां ताम्रपृष्ठावृतां सवत्सां गां दद्यात् ॥
Verse 30
यो नरः कार्त्तिके स्नानं गोमत्यां कुरुते द्विजाः । प्रसन्नो भगवांस्तस्य लक्ष्म्या सह न संशयः
यो नरः कार्त्तिकमासे गोमत्यां स्नानमाचरेत्, द्विजाः । तस्य भगवाञ् प्रसन्नो भवति लक्ष्म्या सह न संशयः ॥
Verse 31
प्रत्यहं हुतं भोक्तारं तर्पयेत्सुसमाहितः । प्रत्यहं षड्रसं देयं भोजनं च द्विजातये
प्रत्यहं सुसमाहितः हुतभोक्तारं तर्पयेत् । प्रत्यहं षड्रसं भोजनं द्विजातये चान्नं दद्यात् ॥
Verse 32
पूजयेत्कृष्णदेवं च प्रत्यहं भक्तितत्परः । येन केनापि विप्रेन्द्राः स्थातव्यं नियमेन तु
प्रत्यहं भक्तितत्परः कृष्णदेवं पूजयेत् । विप्रेन्द्राः येन केनापि नियमेन तु स्थातव्यम् ॥
Verse 33
ब्राह्मणानुज्ञया तत्र गृह्णीयान्नियमान्नरः । संपूर्णे कार्त्तिके मासि संप्राप्ते बोधवासरे
तत्र ब्राह्मणानुज्ञया नरः नियमान् गृह्णीयात् । संपूर्णे कार्त्तिकमासे संप्राप्ते बोधवासरे ॥
Verse 34
पंचामृतेन देवेशं स्नापयेत्तीर्थवारिणा । श्रीखण्डं कुंकुमोन्मिश्रं मृगनाभिसमन्वितम् । विलेपयेच्च देवेशं भक्त्या दामोदरं हरिम्
पञ्चामृतेन तीर्थवारिणा च देवेशं स्नापयेत्। कुंकुमोन्मिश्रं मृगनाभिसमन्वितं श्रीखण्डं लेपयेत्; भक्त्या दामोदरं हरिं देवेशं विलेपयेत्॥
Verse 35
कुसुमैर्वारिसंभूतैस्तुलस्या करवीरकैः । तद्देशसंभवैः पुष्पैः पूजयेद्गरुडध्वजम्
वारिसंभूतैः कुसुमैः तुलस्या करवीरकैः। तद्देशसंभवैः पुष्पैश्च गरुडध्वजं पूजयेत्॥
Verse 36
नैवेद्यं रुचिरं दद्याद्वि ष्णुर्मे प्रीयतामिति । गीतवाद्यादिनृत्येन तथा पुस्तकवाचनैः
रुचिरं नैवेद्यं दद्याद् ‘विष्णुर्मे प्रीयताम्’ इति। गीतवाद्यादिनृत्येन तथा पुस्तकवाचनैः॥
Verse 37
रात्रौ जागरणं कार्य्यं स्तोत्रैर्नानाविधैरपि । आहूय ब्राह्मणान्भक्त्या भोजयेच्च स्वशक्तितः
रात्रौ जागरणं कार्य्यं नानाविधैः स्तोत्रैरपि। ब्राह्मणान् आहूय भक्त्या स्वशक्तितो भोजयेच्च॥
Verse 38
ततो रथस्थितं देवं पूजयेद्गरुडध्वजम् । कार्त्तिकांते च विप्रेंद्रा गोमत्युदधिसंगमे
ततो रथस्थितं देवं गरुडध्वजं पूजयेत्। कार्त्तिकान्ते च विप्रेन्द्रा गोमत्युदधिसंगमे॥
Verse 39
स्नात्वा पितॄंश्च संतर्प्य पूजयेच्च जनार्द्दनम् । सुवस्त्रैर्भूषणैश्चापि समभ्यर्च्य रमापतिम् । अनुज्ञया तु विप्राणां व्रतं संपूर्णतां नयेत्
स्नात्वा पितॄन् संतर्प्य जनार्दनं समर्चयेत्। सुवस्त्रैर्भूषणैश्चैव रमापतिं समभ्यर्च्य, विप्राणामनुज्ञया व्रतं सम्यक् समापयेत्॥
Verse 40
एवं यः स्नाति विप्रेन्द्राः कार्त्तिके कृष्णसन्निधौ । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
एवं यः कार्त्तिके कृष्णसन्निधौ स्नानमाचरेत्। स सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति॥
Verse 41
माघस्नानं नरो भक्त्या गोमत्यां कुरुते तु यः । वैनतेयोदये नित्यं संतुष्टः सह भार्यया
माघे गोमत्यां यो नित्यं वैनतेयोदये स्नानमाचरेत्। भक्त्या सह भार्यया तुष्टः स नरः प्रशस्यं व्रतमाप्नुयात्॥
Verse 42
तिला हिरण्यसहिता देया ब्राह्मणसत्तमे । मोदका गुडसंमिश्राः प्रत्यहं दक्षिणान्विताः
तिला हिरण्यसंयुक्ता देया ब्राह्मणसत्तमे। मोदका गुडसंमिश्राः प्रत्यहं दक्षिणान्विताः॥
Verse 43
तिलैराज्याप्लुतैर्होमः कर्त्तव्यः प्रत्यहं नरैः । होमार्थं सेवयेद्वह्निं न शीतार्थं कदाचन
तिलैराज्याप्लुतैर्होमः कर्त्तव्यः प्रत्यहं नरैः। होमार्थं सेवयेद्वह्निं न शीतार्थं कदाचन॥
Verse 44
गोमत्यां स्नाति यो भक्त्या माघं माधववल्लभम् । समाप्तौ रक्तवस्त्राणि कञ्चुकोष्णीषमेव च
यो भक्त्या गोमत्यां माघमासे माधववल्लभे स्नाति, स व्रतसमाप्तौ रक्तवस्त्राणि कञ्चुकम् उष्णीषं च दद्यात्।
Verse 45
दद्यादुपानहौ भक्त्या कुंकुमं च विशेषतः । कम्बलं तैलपक्वं च विष्णुर्मे प्रीयतामिति
भक्त्या उपानहौ विशेषतः कुंकुमं च दद्यात्; कम्बलं तैलपक्वं च, ‘विष्णुर्मे प्रीयताम्’ इति प्रार्थयेत्।
Verse 46
स्वामिकार्य्यमृतानां च संग्रामे शस्त्रसंकुले । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च मृतानां या गतिः स्मृता
स्वामिकार्ये मृतेषु, संग्रामे शस्त्रसंकुले, गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ये मृता, तेषां या गतिः स्मृता (सा पुण्या)।
Verse 47
माघस्नाने च सा प्रोक्ता गोमत्यां नात्र संशयः । सर्वदानफलं तस्य सर्व तीर्थफलं तथा
सा एव माघस्नाने गोमत्यां प्रोक्ता, नात्र संशयः; तस्य सर्वदानफलं सर्वतीर्थफलं च भवति।
Verse 48
माघस्नानान्नरो याति विष्णुलोकं सनातनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति समभ्यर्च्य जनार्द्दनम्
माघस्नानात् नरो विष्णुलोकं सनातनं याति; जनार्दनं समभ्यर्च्य सर्वान् कामान् अवाप्नोति।
Verse 49
माघं यः क्षपते सर्वं गोमत्युदधिसंगमे । ब्राह्मणानुज्ञया विप्राः सर्वं संपूर्णतां व्रजेत्
यो माघमासं समग्रं गोमत्युदधिसङ्गमे ब्राह्मणानुज्ञया क्षपयति, स सर्वतः सर्वकामसंपूर्णतां प्राप्नोति।
Verse 50
पापिनोऽपि द्विजश्रेष्ठा ये स्नाता गोमतीजले । यज्विनां च गतिं यांति प्रसादाच्चक्रपाणिनः
पापिनोऽपि द्विजश्रेष्ठा गोमतीजले स्नाताः, चक्रपाणेः प्रसादात् यज्विनां गतिं प्राप्नुवन्ति।
Verse 51
ब्रह्मरुद्रपदादूर्ध्वं यत्पदं चक्रपाणिनः । स्नानमात्रेण गोमत्यां तत्प्रोक्तं कृष्णसंनिधौ
ब्रह्मरुद्रपदादूर्ध्वं यत् चक्रपाणेः परमं पदम्, गोमत्यां स्नानमात्रेण कृष्णसंनिधौ तत् प्राप्यते इति प्रोक्तम्।
Verse 52
मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुघातिनि । तत्पापं समवाप्नोति यात्राभंगं करोति यः
मित्रद्रोहे यत् पापं गुरुघाते च यत् पापं, तत्सर्वं पापं समवाप्नोति यो यात्राभङ्गं करोति।
Verse 53
ब्रह्मस्वहारिणः पापास्तथा देवस्वहारिणः । स्नानमात्रेण शुद्ध्यंति गोमत्यां नात्र संशयः
ब्रह्मस्वहारिणां पापं देवस्वहारिणां तथैव च; गोमत्यां स्नानमात्रेण शुद्ध्यन्ति—नात्र संशयः।
Verse 54
भीताऽभयप्रदानेन यत्पुण्यं लभते नरः । तत्पुण्यं समवाप्नोति गोमत्यां स्नानमात्रतः
भीतस्याभयदानात् यत् पुण्यं नरः लभते, तत् पुण्यमेव गोमत्यां स्नानमात्रेण समवाप्नोति।
Verse 55
भीताभय प्रदानेन पुत्रानिष्टान्न संशयः । धनकामस्तु विपुलं लभते धनमूर्जितम्
भीताभयप्रदानेन पुत्रानिष्टान् न संशयः; धनकामस्तु विपुलं धनम् ऊर्जितं लभते।
Verse 56
प्राप्नुयादीप्सितान्कामान्गोमतीनीरसंगमे । कृतकृत्यो भवेद्विप्रा ऋणान्मुच्येत पैतृकात्
गोमतीनीरसङ्गमे ईप्सितान् कामान् प्राप्नुयात्; कृतकृत्यो भवेद् विप्र, पैतृकाद् ऋणात् मुच्येत।
Verse 57
मनसा वचसा चैव कर्मणा यदुपार्जितम् । तत्सर्वं नश्यते पापं गोमतीनीरसंगमात्
मनसा वचसा कर्मणा च यद् उपार्जितं पापं, तत् सर्वं गोमतीनीरसङ्गमात् नश्यति।
Verse 58
पीतांबरधरो भूत्वा तथा गरुडवाहनः । वनमाली चतुर्बाहुर्दिव्यगन्धानुलेपनः । याति विष्ण्वालयं विप्रा अपुनर्भवलक्षणम्
पीताम्बरधरो भूत्वा गरुडवाहनस्तथा, वनमाली चतुर्बाहुर्दिव्यगन्धानुलेपनः; याति विष्ण्वालयं विप्र अपुनर्भवलक्षणम्।
Verse 59
गोमतीस्नानमात्रेण मानवो नात्र संशयः । सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णुं सनातनम्
गोमतीतीर्थे स्नानमात्रेण मानवो नात्र संशयः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुं सनातनं याति ॥