Adhyaya 18

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । पूजयेद्गणनाथं तं रुक्मिणं रुक्मभूषितम् । दुर्वाससं च कृष्णं च बलभद्रं च भक्तितः

श्रीप्रह्लाद उवाच—भक्त्या तं गणनाथं पूजयेत्, रुक्मिणं रुक्मभूषितम्; तथा दुर्वाससं कृष्णं बलभद्रं च समर्चयेत्।

Verse 2

यजत्येको महायज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

एको महायज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः यजति; एको देवेशं कृष्णं पश्यति—तुल्यफलौ हि तौ।

Verse 3

वापीकूपतडागानि करोत्येकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

एको समाहितः वापीकूपतडागानि करोति; एको देवेशं कृष्णं पश्यति—तुल्यफलौ हि तौ।

Verse 4

गोभूतिलहिरण्यादि ददात्येको दिनेदिने । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

एको दिनेदिने गोभूतिलहिरण्यादि ददाति; एको देवेशं कृष्णं पश्यति—तुल्यफलौ हि तौ।

Verse 5

प्राणायामादिसंयुक्तो जपध्यानपरायणः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

प्राणायामादिसंयुक्तो जपध्यानपरायणः; एको देवेशं कृष्णं पश्यति—तुल्यफलौ हि तौ।

Verse 6

जाह्नव्यादिषु तीर्थेषु सुस्नात्वैकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

जाह्नव्यादिषु तीर्थेषु यः सुस्नात्वा समाहितमानसः, अपरः देवेशं कृष्णं पश्यति—उभयोः फलमेव तुल्यम्।

Verse 7

त्रिभिर्विक्रमणैर्येन विक्रांतं भुवनत्रयम् । त्रिविक्रमं च तं दृष्ट्वा मुच्यते पातकत्रयात्

येन त्रिभिर्विक्रमणैर्भुवनत्रयं विक्रान्तम्, तं त्रिविक्रमं दृष्ट्वा जनः पातकत्रयात् प्रमुच्यते।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । कथं त्रैविक्रमी मृर्त्तिरागतेयं धरातले । कलान्यासाच्च कृष्णत्वं कदेयं प्राप्तवत्यथ

ऋषय ऊचुः—कथं त्रैविक्रमी मूर्तिरियं धरातले समागता? कलान्यासेन च कथं कृष्णत्वं प्राप्तवती?

Verse 9

दैत्य संशयमस्माकं छेत्तुमर्हस्यशेषतः । दुर्वाससश्च कृष्णस्य संभवः कथ्यतामिति

दैत्यविषयेऽस्माकं संशयं त्वमशेषतः छेत्तुमर्हसि; दुर्वाससः कृष्णस्य च संभवः कथ्यताम् इति।

Verse 10

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रूयतां द्विजश्रेष्ठा यथा मूर्त्तिस्त्रिविक्रमी । दुर्वाससा समायुक्ता संभूता धरणीतले

प्रह्लाद उवाच—द्विजश्रेष्ठाः, शृणुत; यथा त्रिविक्रमी मूर्तिः दुर्वाससा समायुक्ता धरणीतले संभूता।

Verse 11

पूर्वं कृतयुगस्यांते बलिना च पुरंदरः । निर्जित्य भ्रंशितः स्थानात्तदर्थं मधुसूदनः

पूर्वं कृतयुगान्ते बलिना पुरन्दरः । निर्जित्य स्थानाद्भ्रंशितः; तदर्थं मधुसूदनः प्रववृते ॥

Verse 12

कश्यपाद्वामनो जज्ञे ततोऽभूच्च त्रिविक्रमः । त्रिभिः क्रमैर्मितांल्लोकानाक्रम्य मधुहा हरिः

कश्यपाद्वामनो जज्ञे ततोऽभूत्त्रिविक्रमः । त्रिभिः क्रमैर्मितान् लोकानाक्रम्य मधुहा हरिः ॥

Verse 13

बलिं चकार भगवान्पातालतलवासि नम् । भक्त्या त्वनन्यया कृष्णो दैत्येन परितोषितः

बलिं चकार भगवान् पातालतलवासिनम् । भक्त्या त्वनन्यया कृष्णो दैत्येन परितोषितः ॥

Verse 14

स्वयं चैवाऽवसत्तत्र भक्त्या क्रीतो हरिस्तदा । अनुग्रहाय भगवान्द्वारपालो बभूव ह

स्वयं चैवावसत्तत्र भक्त्या क्रीतो हरिस्तदा । अनुग्रहाय भगवान् द्वारपालो बभूव ह ॥

Verse 15

दुर्वासाश्चापि भगवानात्रेयो मुनिसत्तमः । अटंस्तीर्थानि मोक्षार्थं मुक्तिक्षेत्रमचिंतयत्

दुर्वासाश्चापि भगवानात्रेयो मुनिसत्तमः । अटन् तीर्थानि मोक्षार्थं मुक्तिक्षेत्रमचिन्तयत् ॥

Verse 16

एवं चितयमानः स ज्ञानदृष्ट्या महामुनिः । गोमत्या संगमो यत्र चक्रतीर्थेन भो द्विजाः

एवं चिन्तयमानः स ज्ञानदृष्ट्या महामुनिः । गोमत्या संगमो यत्र चक्रतीर्थेन भो द्विजाः ॥

Verse 17

तन्मुक्तिक्षेत्रमाज्ञाय गमनाय मतिं दधे । सोतीत्य नगरग्रामानुद्यानानि वनानि च

तन्मुक्तिक्षेत्रमाज्ञाय गमनाय मतिं दधे । सोतीत्य नगरग्रामानुद्यानानि वनानि च ॥

Verse 18

आनर्त्तविषयं प्राप्य दैत्यभूमिं विवेश ह । निःस्वाध्यायवषट्कारां वेदध्वनिविवर्ज्जिताम्

आनर्त्तविषयं प्राप्य दैत्यभूमिं विवेश ह । निःस्वाध्यायवषट्कारां वेदध्वनिविवर्ज्जिताम् ॥

Verse 19

कुशेन दैत्यराजेन सेवितां पालितां तथा । बहुम्लेच्छ समाकीर्णामधर्मोपार्जकैर्जनैः

कुशेन दैत्यराजेन सेवितां पालितां तथा । बहुम्लेच्छ समाकीर्णामधर्मोपार्जकैर्जनैः ॥

Verse 20

प्रत्यासन्नामिति ज्ञात्वा चक्रतीर्थमगाद्द्विजः । स्नात्वा च संगमे पुण्ये मोक्ष्येऽहं च कृताह्निकः

प्रत्यासन्नामिति ज्ञात्वा चक्रतीर्थमगाद्द्विजः । स्नात्वा च संगमे पुण्ये मोक्ष्येऽहं च कृताह्निकः ॥

Verse 21

इति कृत्वा स नियमं ययौ शीघ्रं मुनिस्तदा । स्नात्वा शीघ्रं प्रयास्यामि दैत्यभूमिं विहाय च

इति कृत्वा स नियमं ययौ शीघ्रं मुनिस्तदा । स्नात्वा शीघ्रं प्रयास्यामि दैत्यभूमिं विहाय च

Verse 22

इत्येवं चिंतयन्मार्गे शीघ्रमेव जगाम सः । दृष्ट्वा च संगमं पुण्यं गोमत्या सागरस्य च

इत्येवं चिंतयन्मार्गे शीघ्रमेव जगाम सः । दृष्ट्वा च संगमं पुण्यं गोमत्या सागरस्य च

Verse 23

निधाय वाससी तत्र मृदमालभ्य गोमयम् । शिखां च बद्ध्वा करयोः कृत्वा च नियतः कुशान्

निधाय वाससी तत्र मृदमालभ्य गोमयम् । शिखां च बद्ध्वा करयोः कृत्वा च नियतः कुशान्

Verse 24

यावत्स्नाति च विप्रोऽसौ दृष्टो दैत्यैर्दुरात्मभिः । ब्रुवंतः कोऽयमित्येवं हन्यतांहन्यतामिति

यावत्स्नाति च विप्रोऽसौ दृष्टो दैत्यैर्दुरात्मभिः । ब्रुवंतः कोऽयमित्येवं हन्यतांहन्यतामिति

Verse 25

अस्माभिः पालिते देशे कः स्नाति मनुजाधमः । ब्रुवंत इति जघ्नुस्ते जानुभिर्मुष्टिभिस्तथा

अस्माभिः पालिते देशे कः स्नाति मनुजाधमः । ब्रुवंत इति जघ्नुस्ते जानुभिर्मुष्टिभिस्तथा

Verse 26

ब्राह्मणोऽहं न हंतव्यः श्रुत्वा चाऽतीव पीडितः । तं दृष्ट्वा हन्यमानं तु ब्राह्मणं तैर्दुरात्मभिः

“ब्राह्मणोऽहं न हन्तव्यः” इति स उच्चैः क्रन्दन् अपि अतिव पीडितः। तैर्दुरात्मभिः पापैः पुरुषैः तं ब्राह्मणं हन्यमानं दृष्ट्वा…

Verse 27

निवारयामास च तान्रुरुर्नाम महासुरः । जगृहुस्तस्य वस्त्राणि कुशांस्ते चिक्षिपुर्जले

तदा रुरୁर्नाम महासुरः तान् निवारयामास। ते तस्य वस्त्राणि जगृहुḥ, कुशांश्च ते दुष्टाः जले चिक्षिपुः।

Verse 28

चकर्षुश्चरणौ गृह्य शपंतो दुष्टचेतसः । पदे गृहीत्वा तमृषिं नीत्वा सीम्नि व्यसर्जयन्

दुष्टचेतसः शपन्तः तस्य चरणौ गृहीत्वा चकर्षुः। पदे गृहीत्वा तमृषिं सीम्नि नीत्वा व्यसर्जयन्।

Verse 29

तं तदा मूर्छितप्रायं दृष्ट्वोचुः कुपिताश्च ते । अत्रागतो यदि पुनर्हनिष्यामो न संशयः । आनर्त्तविषयांस्तान्वै दृष्ट्वा तत्र जलाशयम्

तं तदा मूर्छितप्रायं दृष्ट्वा ते कुपिताः ऊचुः— “अत्रागतो यदि पुनः हनिष्यामः, न संशयः।” ततः स आनर्त्तविषयान् तत्र जलाशयं च दृष्ट्वा…

Verse 30

प्राणसंशयमापन्नस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शप्येहं यदि दैतेयांस्तपसः किं व्ययेन मे

प्राणसंशयमापन्नः स ततः चिन्तापरः अभवत्— “यदि अहं दैतेयान् शपेयम्, तपसः मे व्ययेन किं फलम्?”

Verse 31

अथवा नियमभ्रष्टस्त्यक्ष्ये चेदं कलेवरम् । मम पक्षं च कः कुर्य्यात्को मे दास्यति जीवितम्

अथवा यदि नियमभ्रष्टोऽहं स्यां, तर्हि इदं कलेवरं त्यक्ष्यामि। तदा मम पक्षं कः करिष्यति, को वा मे जीवितं दास्यति?

Verse 32

चक्रतीर्थे च कः स्नानं कारयिष्यति मामिह । को वा दैत्यगणानेताञ्छक्तो जेतुं महामृधे । तं विना पुण्डरीकाक्षं भक्तानामभयप्रदम्

चक्रतीर्थेऽत्र मम स्नानं कः कारयिष्यति? अथवा महायुद्धे एतान् दैत्यगणान् कः शक्तो जेतुम्—पुण्डरीकाक्षं भक्तानामभयप्रदं विना?

Verse 33

ब्रह्मादीनां च नेतारं शरणागतवत्सलम् । चक्रहस्तं विना मेद्य कोन्यः शर्म्मप्रदो भवेत्

ब्रह्मादीनामपि नेतारं शरणागतवत्सलं, चक्रहस्तं विना—मम अन्यः कः शान्ति-शर्मप्रदो भवेत्?

Verse 34

इति ध्यात्वा च सुचिरं ज्ञात्वा पातालवासि नम् । आत्रेयो विष्णुशरणं जगाम धरणीतलम्

इति सुचिरं ध्यात्वा, पातालवासिनं ज्ञात्वा, आत्रेयः विष्णुशरणं कृत्वा धरणीतलं जगाम।

Verse 35

उपवासैः कृशो दीनो भूतलं प्रविवेश ह । स दैत्त्यराजभवनं गन्धर्वाप्सरसावृतम्

उपवासैः कृशो दीनः स भूतलं प्रविवेश। ततः स दैत्यराजभवनं गन्धर्वाप्सरसावृतं प्राप।

Verse 36

शोभितं सुरमुख्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दुर्वासाः प्रविवेशाथ प्रहृष्टेनांतरात्मना

सुरमुख्येन प्रभविष्णुना विष्णुना शोभितं तद्गृहं दृष्ट्वा, दुर्वासाः प्रहृष्टान्तरात्मा तत्र प्रविवेश।

Verse 37

दुर्वाससमथायांतं दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयांचक्रे स्वासने संन्यवेशयत्

दुर्वाससमथायान्तं दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा प्रत्युत्थाय यथार्हमर्हयामास, स्वासने च संन्यवेशयत्।

Verse 38

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वार्घ्यं पार्श्वतः स्थितः । प्रोवाच प्रणतो ब्रह्मन्कथमत्रागतो भवान्

मधुपर्कं गां च दत्त्वा, अर्घ्यं समर्प्य पार्श्वतः स्थितः; प्रणतः स उवाच—“ब्रह्मन्, कथमत्रागतो भवान्?”

Verse 39

सुखोपविष्टः स ऋषिस्तत्रापश्यत्त्रिविक्रमम् । दैत्येन्द्रद्वारदेशे तु तिष्ठन्तमकुतोभयम्

स ऋषिः सुखोपविष्टस्तत्र त्रिविक्रममपश्यत्—दैत्येन्द्रद्वारदेशे तु तिष्ठन्तमकुतोभयम्।

Verse 40

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं श्रीवत्सांकं चतुर्भुजम् । रुरोद स ऋषिश्रेष्ठस्त्राहित्राहीत्युवाच च

तं देवदेवेशं श्रीवत्साङ्कं चतुर्भुजं दृष्ट्वा, स ऋषिश्रेष्ठो रुरोद; “त्राहि त्राहि” इत्युवाच च।

Verse 41

संसारभयभीतानां दुःखितानां जनार्दन । शत्रुभिः परिभूतानां शरणं भव केशव

संसारभयभीतानां दुःखितानां जनार्दन । शत्रुभिः परिभूतानां शरणं भव केशव ॥

Verse 42

मम दुःखाभितप्तस्य शत्रुभिः कर्षितस्य च । पराभूतस्य दीनस्य क्षुधया पीडितस्य च

मम दुःखाभितप्तस्य शत्रुभिः कर्षितस्य च । पराभूतस्य दीनस्य क्षुधया पीडितस्य च ॥

Verse 43

अपूर्णनियमस्याऽथ क्लेशितत्य च दानवैः । ब्रह्मण्यदेव विप्रस्य शरणं भव केशव

अपूर्णनियमस्याऽथ क्लेशितस्य च दानवैः । ब्रह्मण्यदेव विप्रस्य शरणं भव केशव ॥

Verse 44

इत्युक्त्वा दर्शयामास शरीरं दैत्यताडितम् । तद्ब्राह्मणावमानं च दृष्ट्वा चुक्रोध वामनः

इत्युक्त्वा दर्शयामास शरीरं दैत्यताडितम् । तद्ब्राह्मणावमानं च दृष्ट्वा चुक्रोध वामनः ॥

Verse 45

केनापमानितो ब्रह्मन्नियमः केन खण्डितः । कथयस्व महाभाग धर्मपाले मयि स्थिते

केनापमानितो ब्रह्मन्नियमः केन खण्डितः । कथयस्व महाभाग धर्मपाले मयि स्थिते ॥

Verse 46

दुर्वासा उवाच । मुक्तितीर्थमहं ज्ञात्वा ज्ञानेन मधुसूदन । चक्रतीर्थं गतः स्नातुं यात्रायां हर्षसंयुतः

दुर्वासा उवाच—मुक्तितीर्थं यथावत् ज्ञानेन विज्ञाय, हे मधुसूदन, यात्रायां हर्षसंयुतः सन् चक्रतीर्थं स्नातुं गतवान्।

Verse 47

अकृतस्नान एवाऽहं दृष्टो दैत्यैर्दुरासदैः । गले गृहीतः कृष्णाहं मुष्टिभिस्ताडितस्तथा

अकृतस्नान एवाहं दुर्जयैर्दैत्यैर्दृष्टः; ते कृष्ण! गले गृहीत्वा मां मुष्टिभिश्च ताडितवन्तः।

Verse 48

बलाद्गृहीत्वा वासांसि कुशांश्चैवाक्षतैः सह । जले क्षिप्त्वा चरणयोर्गृहीत्वा मां समाकृषन्

बलाद् वासांसि कुशांश्चाक्षतैः सह गृहीत्वा, जले क्षिप्त्वा, चरणयोर्गृहीत्वा मां समाकृषन्।

Verse 49

सीमांते मां तु प्रक्षिप्य प्रोचुस्ते दानवाधमाः । हनिष्यामो यदि पुनरागंतासि न संशयः

सीमान्ते मां प्रक्षिप्य ते दानवाधमाः प्रोचुः—यदि पुनरागन्तासि तर्हि हनिष्यामः, न संशयः।

Verse 50

स्नातोऽहं चक्रतीर्थे तु करिष्ये भोजनं विभो । तस्मात्स्नापय गोविंद नियमं सफलं कुरु

चक्रतीर्थे स्नातोऽहं, विभो, भोजनं करिष्ये; तस्मात् हे गोविन्द, मां स्नापय, नियमं सफलं कुरु।

Verse 51

तव प्रसादात्स्नात्वाऽहं भुक्त्वा च प्रीतमानसः । प्रतिज्ञां सफलां कृत्वा विचरिष्ये महीमिमाम्

तव प्रसादेनाहं स्नात्वा भुक्त्वा च प्रीतचित्तः । प्रतिज्ञां सफलां कृत्वा पुनरिमां महीम् विचरिष्यामि ॥