Adhyaya 31
अध्यायेऽस्मिन् द्वारकायाः भक्तिमयी पवित्र-भूगोल-सङ्गतिः वर्ण्यते। प्रह्लादो नगरस्य दिव्यप्रभां वर्णयति या तमोभयापहं करोति, ध्वजपताकाभिः जयलक्षणं च प्रकाशयति। विष्णोः/कृष्णस्य आलयं दिव्यचिह्नैः विभूषितं दृष्ट्वा समागताः प्राणिनः साष्टाङ्गप्रणामं कुर्वन्ति, हर्षाश्रुपूर्णा भक्त्युत्कर्षेण विह्वलाश्च भवन्ति। ततः भारतवर्षस्य बहूनि तीर्थानि नद्यः क्षेत्राणि नगराणि च (वाराणसी, कुरुक्षेत्र, प्रयाग, गङ्गा/जाह्नवी, यमुना, नर्मदा, सरस्वती, गोदावरी, गया, शालग्रामक्षेत्र, पुष्कर, अयोध्या, मथुरा, अवन्ती, काञ्ची, पुरुषोत्तम, प्रभास इत्यादि) क्रमशः निर्दिश्यन्ते, यथा त्रैलोक्यस्य पवित्र-परिसरः द्वारकासम्बन्धेनैव सन्निहित इव। मुनयः जयजयशब्दैः नमस्कारैश्च प्रमुदिताः, भक्त्यश्रूणि मुञ्चन्ति। नारदः तेषां दर्शनं संचितपुण्यफलमिति व्याचष्टे, दृढभक्तिः द्वारकाप्राप्तिसङ्कल्पश्च लघुतपसा न लभ्यते इति च। द्वारका क्षेत्रतीर्थराजेषु सूर्य इव विराजते इति श्रेणीवचनं श्रूयते। ततः वाद्यगीतनृत्यध्वजस्तुतिभिः सह यात्रा गोमतीतीरं प्रति प्रवर्तते। नारदः नदीन् सम्बोध्य गोमतीं श्रेष्ठां घोषयति; तस्यां स्नानं मोक्षदं पितॄणामपि हितकरं कथ्यते। स्नानानन्तरं समागततीर्थप्राणिनः द्वारकाद्वारं गत्वा नगरदेवीं राजविभवप्रभामयीं श्वेतवर्णां शङ्खचक्रगदाधारिणीं पश्यन्ति, सर्वे च पुनः श्रद्धया प्रणमन्ति।
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच दिव्यस्वप्रभया ध्वांतं भूतानां नाशयन्सदा । जनयन्परमानंदं भक्तानां च भयापहः
प्रह्लाद उवाच—दिव्यस्वप्रभया ध्वान्तं भूतानां नाशयन् सदा । जनयन् परमानन्दं भक्तानां च भयापहः ॥
Verse 2
पताकाभिर्ध्वजस्थाभिर्द्वारकाजयवर्द्धनः । दिव्यपुण्यप्रकाशेन राजते गिरिराडिव
पताकाभिर्ध्वजस्थाभिर्द्वारकाजयवर्द्धनः । दिव्यपुण्यप्रकाशेन राजते गिरिराडिव ॥
Verse 3
दृष्ट्वाऽलयं तदा विष्णोस्तदायुधविभूषितम् । विहाय पादुके च्छत्रं दण्डवत्पतिता भुवि
दृष्ट्वा तदा विष्णोरालयं तदायुधैर्विभूषितम् । पादुके च्छत्रं च विहाय दण्डवत् भुवि पतिताः ॥
Verse 4
भूमिसंलुठनं तेषां तीर्थानामद्भुतं महत् । अभवद्विप्र शार्दूलाः क्षेत्रादीनां च सर्वशः
भूमिसंलुठनं तेषां तीर्थानामद्भुतं महत् । अभवद्विप्रशार्दूलाः क्षेत्रादीनां च सर्वशः ॥
Verse 5
वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रयागो जाह्नवी तथा । यमुना नर्मदा पुण्या पुण्या प्राची सरस्वती
वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रयागो जाह्नवी तथा । यमुना नर्मदा पुण्या पुण्या प्राची सरस्वती ॥
Verse 6
गोदावरी महापुण्या गया तिस्रस्तु मंगलाः । शालिग्रामं महाक्षेत्रं पुण्या चक्रनदी शुभा
गोदावरी महापुण्या गया तिस्रस्तु मंगलाः । शालिग्रामं महाक्षेत्रं पुण्या चक्रनदी शुभा ॥
Verse 7
पयोष्णी तपती कृष्णा कावेर्य्याद्याः सुपुण्यदाः । पुष्करादीनि तीर्थानि सागराः पर्वतोत्तमाः
पयोष्णी तपती कृष्णा कावेरी-आद्याः सुपुण्यदाः । पुष्करादीनि तीर्थानि सागराः पर्वतोत्तमाः ॥
Verse 8
अयोध्या मथुरा माया अवंत्याद्याश्च मुक्तिदाः । श्रीरंगाख्यमनंतं च प्रभासं च विशेषतः
अयोध्या मथुरा माया अवन्त्याद्याश्च मुक्तिदाः; श्रीरङ्गाख्यमनन्तं च प्रभासं च विशेषतः।
Verse 9
पुरुषोत्तमं महाक्षेत्रमरण्यान्यादयः शुभाः । त्रैलोक्ये वर्त्तमानानि सर्वतीर्थानि सर्वशः
पुरुषोत्तमं महाक्षेत्रं अरण्यान्यादयः शुभाः; त्रैलोक्ये वर्त्तमानानि सर्वतीर्थानि सर्वशः (अत्र सन्ति)।
Verse 10
दृष्ट्वा कृष्णालयं पुण्यं मुहुर्मुहुः प्रहर्षिताः । जय शब्दैर्नमःशब्दैर्गर्जंतो हरिनामभिः
दृष्ट्वा कृष्णालयं पुण्यं मुहुर्मुहुः प्रहर्षिताः; जयशब्दैर्नमःशब्दैर्गर्जन्तो हरिनामभिः।
Verse 11
आनंदाश्रूणि मुंचंतः प्रेम्णा गद्गदया गिरा । स्तुवंति मुनयः सर्वे तीर्थादीनि च सर्वशः
आनन्दाश्रूणि मुञ्चन्तः प्रेम्णा गद्गदया गिरा; स्तुवन्ति मुनयः सर्वे तीर्थादीनि च सर्वशः।
Verse 12
अथ संस्तुवतां तेषामन्योन्यं मुदितात्मनाम् । वीक्ष्य वक्त्राणि सर्वेषां महर्षिर्नारदोऽब्रवीत्
अथ संस्तुवतां तेषामन्योन्यं मुदितात्मनाम्; वीक्ष्य वक्त्राणि सर्वेषां महर्षिर्नारदोऽब्रवीत्।
Verse 13
श्रीनारद उवाच । राशयः पुण्य पुंजानां कृता युष्माभिरुत्तमाः । तज्जन्मना सहस्रैस्तु यद्दृष्टं कृष्णमंदिरम्
श्रीनारद उवाच—हे उत्तमाः, युष्माभिः पुण्यपुञ्जानां राशयः संचिताः; सहस्रजन्मभिः सह यत् कृष्णमन्दिरस्य दर्शनं लभ्यते।
Verse 14
दर्शनं कृष्णदेवस्य द्वारकागमने मतिः । दृढभक्तिर्महाविष्णोर्नाल्पस्य तपसः फलम्
कृष्णदेवस्य दर्शनं, द्वारकागमनाय मतिḥ, महाविष्णौ दृढभक्तिः—एतानि नाल्पतपसः फलानि।
Verse 16
धन्येयं गौतमी गंगा गौतमोऽयं महातपाः । यत्प्रसादेन सर्वेषां कल्याणं समुपस्थितम्
धन्येयं गौतमी गङ्गा, धन्योऽयं महातपाः गौतमः; यत्प्रसादेन सर्वेषां कल्याणं समुपस्थितम्।
Verse 17
यज्ञाध्ययनदानानां तपोव्रतसमाधिनाम् । संप्राप्तफलमस्माभिर्युष्माभिः सर्वतीर्थकाः
यज्ञाध्ययनदानानां तपोव्रतसमाधिनाम् फलानि संप्राप्तानि; अस्माभिः युष्माभिश्च, हे सर्वतीर्थकाः।
Verse 18
यूयं सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि चैव कृत्स्नशः । कृष्णाज्ञया सर्वकालं तिष्ठध्वं सर्वदैवतैः
यूयं सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्राणि चैव कृत्स्नशः; कृष्णाज्ञया सर्वकालं तिष्ठध्वं सर्वदैवतैः सह।
Verse 19
धन्या वै पूर्वजास्तेषां वंशजाः कृष्णदर्शनं । सोत्सवा द्वारकां यांति पश्यंति च हरिप्रियाम्
धन्याः खलु तेषां पूर्वजाः, येषां वंशजाः कृष्णदर्शनं लभन्ते। ते उत्सवसमन्विताः द्वारकां यान्ति, हरिप्रियां पुरीं च पश्यन्ति॥
Verse 20
इयं च शोभते पुण्या द्वारका कृष्ण वल्लभा । प्रपश्यंतु महाभागास्तथा वाराणसीं शुभाम्
इयं पुण्या द्वारका कृष्णवल्लभा शोभते। महाभागाः एतां प्रपश्यन्तु, तथा शुभां वाराणसीमपि पश्यन्तु॥
Verse 21
क्षेत्राणि कुरुमुख्यानि पश्यंतु द्वारकां प्रभोः । तादृशी मथुरा काशी मायाऽध्योध्या च राजते
कुरुमुख्यानि क्षेत्राणि प्रभोः द्वारकां पश्यन्तु। तादृशी मथुरा काशी माया च अयोध्या च राजते॥
Verse 22
अवन्ती न च कांची च क्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् । सूर्योपरागकालेऽपि कुरुक्षेत्रं न राजते
अवन्ती न काञ्ची च पुरुषोत्तमक्षेत्रं च—सूर्योपरा्गकालेऽपि—यथा न शोभते; कुरुक्षेत्रं तु तादृशं न राजते॥
Verse 23
ईदृशं न गयातीर्थं यादृगेतत्प्रकाशते
एतादृशं प्रकाशं गयातीर्थं न लभते; यादृशं एतत्क्षेत्रं प्रकाशते॥
Verse 24
ग्रहनक्षत्रताराणां यथा सूर्य्यो विराजते । सक्षेत्रतीर्थराजानां द्वारकार्को विराजते
ग्रहनक्षत्रतारागणे यथा सूर्यः सर्वतो विराजते, तथा क्षेत्रतीर्थराजेषु द्वारकार्कः परमं विराजते।
Verse 25
प्रह्लाद उवाच । निशम्य नारदेनोक्तं प्रहृष्टाश्च तथा द्विजाः । क्षेत्राणि सर्वतीर्थानि पुरस्कृत्य च गौतमम्
प्रह्लाद उवाच—नारदेनोक्तं निशम्य द्विजाः प्रहृष्टा बभूवुः। सर्वक्षेत्राणि सर्वतीर्थानि पुरस्कृत्य, गौतमं च नायकत्वेन सम्मान्य, (ते प्रस्थिताः)।
Verse 26
विहाय गौतमीं तत्र प्रययुर्ह्यग्रतोग्रतः । प्रहृष्टा गौतमी तत्र प्रणम्य त्वरिता ययौ
तत्र गौतमीं विहाय ते हि अग्रतोऽग्रतः त्वरया प्रययुः। गौतमी च तत्र प्रहृष्टा प्रणम्य त्वरिता ययौ।
Verse 27
गीतवाद्यैश्च नृत्यैश्च पताकाभिः समंततः । प्रययुः स्तोत्रपाठैश्च सर्वे ते द्वारकाश्रये
गीतवाद्यनृत्यैश्च पताकाभिः समन्ततः, स्तोत्रपाठैश्च सर्वे ते द्वारकाश्रयं प्रययुः।
Verse 28
स तीर्थान्यग्रतः कृत्वा मध्ये कृत्वा तु शोभनम् । प्रयागं तीर्थराजं च प्रहृष्टं क्षेत्रदर्शनात्
स तीर्थानि अग्रतः कृत्वा, मध्ये तु शोभनं प्रयागं तीर्थराजं च कृत्वा, क्षेत्रदर्शनात् प्रहृष्टोऽभवत्।
Verse 29
ततः पश्चात्सरित्स्नानं चकार ऋषिसत्तमः । जाह्नवी गौतमी रेवा यमुनाप्राक्सरस्वती
ततः पश्चादृषिसत्तमो नद्यः पवित्राः स्नात्वा जाह्नव्यां गौतम्यां रेवायां यमुनायां प्राक्सरस्वत्यां च स्नानं चकार।
Verse 30
सरयूर्गंडकी तापी पयोष्णी यमुना तथा । कृष्णा भीमरथी गंगा कावेरी चाघनाशिनी
सरयूर्गण्डकी तापी पयोष्णी यमुना तथा, कृष्णा भीमरथी गङ्गा च, पापहारिणी कावेरी च—एताः पुण्यनद्यः कीर्त्यन्ते।
Verse 31
मंदाकिनी महापुण्या पुण्या भोगवती नदी । व्रजंति युगपत्सर्वाः पश्यंत्यो द्वारकां पुरीम्
महापुण्या मन्दाकिनी, पुण्या च भोगवती नदी; सर्वाः युगपत् व्रजन्ति, द्वारकापुरीं पश्यन्त्यः।
Verse 32
ततस्ते सागराः सप्त स्वैःस्वैस्तीर्थैः समन्विताः । ततः पश्चादरण्यान्याश्रमैः पुण्यैयुतानि च
ततः सप्त सागराः स्वैः स्वैस्तीर्थैः समन्विताः समाययुः; ततः पश्चादरण्यानि पुण्याश्रमयुतानि च आगतानी।
Verse 33
ततस्तु पर्वता रम्या मेर्वाद्यास्तु सुशोभनाः । नृत्यंतो गायमानाश्च स्तवाद्यैस्तु महर्षिभिः
ततः रम्याः पर्वताः मेर्वादयः सुशोभनाः समाययुः; महर्षयः स्तवाद्यैः नृत्यन्तो गायमानाश्च बभूवुः।
Verse 34
ततश्च ऋषयो देवाः समंताद्धृष्टमानसाः । गायंतो नृत्यमानाश्च गर्जंतो हरिनामभिः
ततः ऋषयश्च देवाश्च समन्ताद् हृष्टमानसाः । हरिनामानि घोषयन्तो गायन्तो नृत्यमानाश्च ननर्दुः ॥
Verse 35
वादित्रनिनदैरुच्चैर्जयशब्दैः प्रहर्षिताः । प्राप्तास्ते गोमतीतीरं सर्वयज्ञसमन्विताः । ववंदिरे महापुण्याः सर्वे ते हृष्टमानसाः
वादित्रनिनदैरुच्चैर्जयशब्दैश्च हर्षिताः । गोमतीतीरमासाद्य सर्वयज्ञफलान्विताः ॥ महापुण्याः सर्व एव ते हृष्टमानसाः प्रणेमिरे ॥
Verse 36
श्रीनारद उवाच । हे भागीरथि हे रेवे यमुने शृणु गौतमि । श्रेष्ठा श्रीगोमतीदेवी विख्याता भुवनत्रये
श्रीनारद उवाच । हे भागीरथि हे रेवे यमुने शृणु गौतमि । श्रीगोमतीदेवी श्रेष्ठा विख्याता भुवनत्रये ॥
Verse 37
यस्याः सकृज्जलस्नानं स्पर्द्धते ब्रह्मविद्यया । तेन वै गोमती सेयं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमा । ब्रह्मज्ञानेन मुच्यंते प्रयागमरणेन वा । स्नानमात्रेण गोमत्यां मुच्यते पूर्वजैः सह
यस्याः सकृज्जलस्नानं ब्रह्मविद्याफलं स्पृशेत् । तस्मादेषा गोमती स्यात् सर्वतीर्थोत्तमोत्तमा ॥ ब्रह्मज्ञानेन मुच्यन्ते प्रयागे मरणेन वा । गोमत्यां स्नानमात्रेण मुच्यते पूर्वजैः सह ॥
Verse 38
प्रह्लाद उवाच । निशम्य तानि तीर्थानि माहात्म्यं महदद्भुतम् । गोमत्याः श्रद्धया स्नात्वा उत्सवैरग्रतो ययुः
प्रह्लाद उवाच । तानि तीर्थानि माहात्म्यं श्रुत्वा महदद्भुतम् । गोमत्याः श्रद्धया स्नात्वा उत्सवैः पुरतः ययुः ॥
Verse 39
ततः क्षेत्राणि तीर्थानि सरितः सागरादयः । ददृशुर्द्वारकां रम्यामागता द्वारमण्डपे
ततः क्षेत्राणि तीर्थानि सरितः सागरादयः सर्वे द्वारमण्डपमागत्य रम्यां द्वारकां ददृशुः।
Verse 40
स्थितां सिंहासने दिव्ये मणिकांचनभूषिते । सुन्दरां शुक्ल वर्णां च रुद्रादित्यसमप्रभाम्
मणिकाञ्चनभूषिते दिव्ये सिंहासने स्थितां सुन्दरां शुक्लवर्णां रुद्रादित्यसमप्रभाम् अपश्यन्।
Verse 41
दिव्यवस्त्रां सुगंधाढ्यां रत्नाभरणभूषिताम् । किरीटकुण्डलैर्दिव्यैः शोभितां कंकणादिभिः
दिव्यवस्त्रां सुगन्धाढ्यां रत्नाभरणभूषिताम्, दिव्यकिरीटकुण्डलैः कङ्कणादिभिश्च शोभिताम् अपश्यन्।
Verse 42
वरदाभयहस्तां च शंखचक्रगदायुधाम् । श्वेतातपत्रशोभाढ्यां चामरव्यजनादिभिः
वरदाभयहस्तां शङ्खचक्रगदायुधां, श्वेतातपत्रशोभाढ्यां चामरव्यजनादिभिरलङ्कृतां ददृशुः।
Verse 43
संस्तवैः स्तूयमानां च गीतवाद्यादिहर्षिताम् । महासिंहासनस्थां तु दृष्ट्वा द्वारवतीं पुरीम् । प्रणेमुर्युगपत्सर्वे सर्वाणि च सुभक्तितः
संस्तवैः स्तूयमानां गीतवाद्यादिहर्षितां महासिंहासनस्थां द्वारवतीं पुरीं दृष्ट्वा सर्वे युगपत् सुभक्तितः प्रणेमुः।