Adhyaya 2

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । सर्वेषामपि भूतानां दैत्यदानवरक्षसाम् । भवन्तो वै पूज्यतमा देवादीनां तथैव च

प्रह्लाद उवाच—सर्वेषामपि भूतानां दैत्यदानवरक्षसां मध्ये, भवन्तो वै पूज्यतमा; देवादीनामपि तथैव।

Verse 2

अनुज्ञया तु युष्माकं प्रसादात्केशवस्य हि । अधिष्ठानं भगवतः कथयामि निबोधत

युष्माकमनुज्ञया तु, केशवस्य प्रसादात्, भगवतोऽधिष्ठानं कथयामि; निबोधत।

Verse 3

पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य तिष्ठति । कुशस्थलीति या पूर्वं कुशेन स्थापिता पुरी

पश्चिमसमुद्रतीरमाश्रित्य तिष्ठति या पुरी; सा पूर्वं कुशस्थलीति, कुशेन स्थापिता।

Verse 4

वहते गोमती यत्र सागरेण समंततः । द्वारावतीति सा विप्रा आनर्त्तेषु प्रकीर्त्तिता

यत्र गोमती वहति, सागरेण च समन्ततः परिवृता; सा पुरी, हे विप्राः, आनर्त्तेषु ‘द्वारावती’ति प्रकीर्तिता।

Verse 5

तस्यां वसति विश्वात्मा सर्वकामप्रदो हरिः । कला षोडशसंयुक्तो मूर्तिं द्वादशकान्वितः

तस्यां द्वारकायां विश्वात्मा हरिः सर्वकामप्रदः वसति। स षोडशकलासंयुक्तः द्वादशमूर्तिसमन्वितश्च विराजते॥

Verse 6

तदेव परमं धाम तदेव परमं पदम् । द्वारका सा च वै धन्या यत्राऽस्ते मधुसूदनः

तदेव परमं धाम तदेव परमं पदम्। धन्या सा द्वारका यत्र मधुसूदनः स्वयमास्ते॥

Verse 7

यत्र कृष्णश्चतुर्बाहुः शंखचक्रगदाधरः । नरा मुक्तिं प्रयास्यंति तत्र गत्वा कलौ युगे

यत्र कृष्णश्चतुर्बाहुः शंखचक्रगदाधरः स्थितः। तत्र गत्वा कलियुगेऽपि नरा मुक्तिं प्राप्नुवन्ति॥

Verse 8

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः । विस्मयाविष्टमनसस्तमूचुर्मुनिसत्तमाः

तस्य महात्मनः प्रह्लादस्य वचनं श्रुत्वा मुनिसत्तमाः। विस्मयाविष्टमनसस्तं प्रत्युवाचुः॥

Verse 9

ऋषय ऊचुः । क्षयं यदुकुले याते भारे चोपहृते भुवः । प्रभासे यादवश्रेष्ठः स्वस्थानमगमद्धरिः

ऋषय ऊचुः—यदुकुले क्षयं याते भुवो भारोपहृते च। प्रभासे यादवश्रेष्ठो हरिः स्वस्थानमगमत्॥

Verse 10

द्वारावत्या प्लावितायां समंतात्सागरेण हि । कथं स भगवांस्तत्र कलौ दैत्य प्रकीर्त्यते

द्वारावती सर्वतः सागरेण निमग्ना सती, हे दैत्य, कथं स भगवान् कलियुगेऽपि तत्र प्रकीर्त्यते?

Verse 11

कथयस्व सुरश्रेष्ठ कथं विष्णुर्महीतले । स्थितश्चानर्त्तविषय एतद्विस्तरतो वद

कथयस्व सुरश्रेष्ठ, कथं विष्णुर्महीतले स्थितः, चानर्त्तविषये च कथं प्रतिष्ठितः—एतद्विस्तरतो वद।

Verse 12

उग्रसेने नरपतौ प्रशासति वसुन्धराम् । कृष्णो यदुपुरीमेतां शोभयामास सर्वतः

उग्रसेने नरपतौ वसुन्धरां प्रशासति, कृष्णो यदुपुरीमेतां सर्वतः शोभयामास।

Verse 13

रममाणे रमानाथे रामाभिरमणे हरौ । एकदा तु समासीने सभायां यदुसत्तमे

रमानाथे हरौ रामाभिरमणे, एकदा यदुसत्तमे सभायां समासीने।

Verse 14

कथाभिः क्रियमाणाभिर्विचित्राभिरनेकधा । उद्धवः कथयामास प्रचारं यदुनंदनम्

विचित्राभिरनेकधा कथाभिः प्रवर्तमानेषु, उद्धवो यदुनन्दनं प्रति आगमनप्रचारवृत्तान्तं कथयामास।

Verse 15

यात्रायामनुसंप्राप्तं दुर्वाससमकल्मषम् । स्थितं तं गोमतीतीरे चक्रतीर्थसमीपतः

यात्राक्रमेण समनुप्राप्तो दुर्वासाः पापकल्मषवर्जितः । गोमतीतीरे चक्रतीर्थसमीपे स तत्र स्थितवान् ॥

Verse 16

तच्छ्रुत्वा सहसोत्थाय भगवान्रुक्मिणीगृहम् । जगाम हृष्टमनसा विश्वशक्तिरधोक्षजः

तदाकर्ण्य सहसोत्थाय भगवानधोक्षजो विश्वशक्तिः । हृष्टमनसा रुक्मिणीगृहं जगाम ॥

Verse 17

आगत्योवाच वैदर्भीं संप्राप्तमृषिसत्तमम् । तपोनिर्धूत पाप्माऽयमत्रिपुत्रो महातपाः

आगत्य वैदर्भीं प्रत्युवाच— संप्राप्तोऽत्र ऋषिसत्तमः । अत्रिपुत्रो महातपाः तपसा निर्धूतपाप्मा अयम् ॥

Verse 18

आतिथ्येनार्चितो विप्रो दास्यते च महोदयम् । गृहिणी न गृहे यस्य सत्पात्रागमनं वृथा

आतिथ्येनार्चितो विप्रो महोदयम् प्रदास्यति । यस्य गृहे गृहिणी नास्ति तत्र सत्पात्रागमनं वृथा ॥

Verse 19

तस्य देवा न गृह्णंति पितरश्च तथोदकम् । तदागच्छस्व गच्छामो निमंत्रयितुमत्रिजम्

तस्य देवा न गृह्णन्ति पितरश्च तथोदकम् । तदागच्छस्व गच्छामो निमन्त्रयितुमत्रिजम् ॥

Verse 20

तथेत्युक्त्वा तु सा देवी रथमारुरुहे सती । रथमारुह्य देवेशो रुक्मिण्या सहितो हरिः । जगाम तत्र यत्रास्ते दुर्वासा मुनिसत्तमः

तथेति वदित्वा सा देवी सती रथमारुरोह। ततः देवेशो हरिः रुक्मिण्या सहितो रथमारुह्य यत्र दुर्वासा मुनिसत्तमः तिष्ठति तत्र जगाम॥

Verse 21

दृष्ट्वा ज्वलंतं तपसा कूले नदनदीपतेः । कापालिकस्य पुरतः सुस्नातं वरसीकरैः

नदनदीपतेः कूले तपसा ज्वलन्तं तं कापालिकं पुरतः दृष्ट्वा, वरसीकरैः सुस्नातं शुभसलिलकणैः सिक्ताङ्गं च ददर्शतुः॥

Verse 22

प्रणम्य भगवान्भक्त्या पप्रच्छाऽनामयं ततः । पश्चाद्विदर्भतनया रुक्मिणी प्रणनाम तम्

प्रणम्य भगवान् भक्त्या ततोऽनामयं पप्रच्छ। पश्चाद् विदर्भतनया रुक्मिणी तं प्रणनाम ह॥

Verse 23

दुर्वासाश्चापि तौ दृष्ट्वा दर्शनार्थमुपागतौ । पप्रच्छ कुशलं तत्र स्वागतेनाभिनंद्य च

दुर्वासाश्चापि तौ दृष्ट्वा दर्शनार्थमुपागतौ। स्वागतेनाभिनन्द्य तत्र कुशलं पप्रच्छ च॥

Verse 24

दुर्वासा उवाच । कुशलं कृष्ण सर्वत्र कुत्र वासस्तवाऽधुना । कति दारा धनापत्यमेतद्विस्तरतो वद

दुर्वासा उवाच— कुशलं कृष्ण सर्वत्र कुत्र वासस्तवाधुना। कति दारा धनापत्यं एतद्विस्तरतो वद॥

Verse 25

श्रीकृष्ण उवाच । समुद्रेण प्रदत्ता मे भूभिर्द्वादशयोजना । तस्यां निवसतो ब्रह्मन्पुरी हेममयी मम

श्रीकृष्ण उवाच—ब्रह्मन्, समुद्रेण मे द्वादशयोजनपरिमिता भूमिः प्रदत्ता; तस्यां निवसतः मम पुरी हेममयी भवति।

Verse 26

प्रासादास्तत्र सौवर्णा नवलक्षाणि संख्यया । तस्यां वसामि संहृष्टस्त्वत्प्रसादात्सुनिर्भयः

तत्र सौवर्णाः प्रासादाः नवलक्षसंख्यया सन्ति; तस्यां पुरीयां अहं त्वत्प्रसादात् संहृष्टः सुनिर्भयश्च वसामि।

Verse 27

तच्छुत्वा वचनं तस्य विस्मयाविष्टमानसः । प्रत्युवाच स दुर्वासाः प्रहस्य मधुसूदनम्

तस्य वचनं श्रुत्वा दुर्वासाः विस्मयाविष्टमानसः; प्रहस्य मधुसूदनं प्रत्युवाच।

Verse 28

वसंति तावका ये च तेषां संख्या वदस्व भोः । यावत्यश्च महिष्यस्ते पुत्राः परिजनास्तथा

ये च तावकाः तत्र वसन्ति तेषां संख्या वदस्व भोः; यावत्यश्च ते महिष्यः, पुत्राः परिजनास्तथा।

Verse 29

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मन्षोडशसाहस्रं भार्य्याश्चाष्टाधिका मम । तासां मध्येऽभीष्टतमा विदर्भाधिपतेः सुता

श्रीकृष्ण उवाच—ब्रह्मन्, मम भार्याः षोडशसाहस्रं अष्टाधिकाश्च; तासां मध्येऽभीष्टतमा विदर्भाधिपतेः सुता।

Verse 30

एकैकस्या दश सुताः कन्या चैका तथा मुने । षट्पंचाशद्यदूनां तु कोट्यः परिजनो मम

एकैकस्याः दश सुताः कन्या चैका तथा मुने । मम तु यदुवंशीयानां षट्पञ्चाशत्कोटयः परिजनाः सन्ति ॥

Verse 31

शेषाः प्रकृतयो ब्रह्मंस्तेषां संख्या न विद्यते । तच्छ्रुत्वा चिंतयामास किमेतदिति विस्मितः

शेषाः प्रकृतयः ब्रह्मन् तेषां संख्या न विद्यते । इति श्रुत्वा स विस्मितश्चिन्तयामास—किमेतदिति ॥

Verse 32

अहो ह्यनंतवीर्यस्य मायामाश्रित्य तिष्ठतः । अनंता सर्वकर्तृत्वे प्रवृत्तिर्दृश्यतामिय म्

अहो अनन्तवीर्यस्य मायामाश्रित्य तिष्ठतः । सर्वकर्तृत्वेऽनन्ता प्रवृत्तिरियं लोके दृश्यते ॥

Verse 33

दुर्वासा उवाच । स्वागतं ते महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते । दर्शनेन त्वदीयेन प्रीतिमेति च मे मनः

दुर्वासा उवाच । स्वागतं ते महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते । त्वद्दर्शनमात्रेण मे मनः प्रीतिमवाप्नुयात् ॥

Verse 34

श्रीकृष्ण उवाच । यदि प्रसन्नो भगवांस्तदागच्छस्व मे गृहम् । शिरसा धार्य्य पादांबु प्रयास्यामि पवित्रताम्

श्रीकृष्ण उवाच । यदि प्रसन्नो भगवांस्तदागच्छस्व मे गृहम् । पादाम्बु शिरसा धृत्वा पवित्रतामहं यास्यामि ॥

Verse 35

दुर्वासा उवाच । अक्षमासारसर्वस्वं किं मां नयसि माधव । नय मां यदि मद्वाक्यं करोषि सह भार्यया

दुर्वासा उवाच—हे माधव, क्षमासारसर्वस्व, किं मां न नयसि? यदि मद्वाक्यं करोषि, तर्हि सह भार्यया मां नय।

Verse 36

प्रह्लाद उवाच । एवमस्त्विति चोक्त्वा स प्रस्थितः स्वरथेन हि । तं दृष्ट्वा प्रस्थितं विष्णुं प्रहस्योवाच भर्त्सयन्

प्रह्लाद उवाच—“एवमस्तु” इति उक्त्वा स स्वरेथेनैव प्रस्थितः। विष्णुं प्रस्थितं दृष्ट्वा स प्रहस्य भर्त्सयन् उवाच।

Verse 37

दुर्वासा उवाच । दुर्वाससं न जानासि मुञ्चेमान्हयसत्तमान् । त्वं च भार्या तथा चेयं वहतं स्वरथेन माम्

दुर्वासा उवाच—दुर्वाससं न जानासि? इमान् हयसत्तमान् मुञ्च। त्वं च भार्या च, स्वरेथेन मां वहतम्।

Verse 38

श्रीकृष्ण उवाच । भगवन्यथा प्रब्रवीषि विप्र कर्तास्मि तत्तथा । त्वया कृपालुना ब्रह्मन्पारितोऽहं सबांधवः

श्रीकृष्ण उवाच—भगवन्, यथा प्रब्रवीषि विप्र, तथा करिष्यामि। ब्रह्मन्, त्वया कृपालुना अहं सबान्धवः पारितः।

Verse 39

प्रह्लाद उवाच । तौ तथा ऋषिवर्य्योऽसौ युक्तां देवीं रथे स्वके । तथैव पुण्डरीकाक्षं याहि याहीत्यभाषत

प्रह्लाद उवाच—स ऋषिवर्यः तथा देवीं स्वके रथे युक्तां कृत्वा, तथा पुण्डरीकाक्षं “याहि याहि” इत्यभाषत।

Verse 40

तं दृष्ट्वा देवताः सर्वा वहमानं रथं हरिम् । साधुसाध्विति भाषंत ऊचुः सर्वे परस्परम्

तं हरिं रथं वहमानं दृष्ट्वा सर्वा देवताः परस्परं समालप्य पुनःपुनः “साधु साधु” इति प्रोचुः।

Verse 41

अहो ब्रह्मण्यदेवस्य परां भक्तिं प्रपश्यत । स्कन्धे कृत्वा धुरं यो हि वहते भार्य्यया सह

अहो ब्रह्मण्यदेवस्य परां भक्तिं पश्यत; यः स्वस्कन्धे धुरं कृत्वा भार्यया सह भारं वहति।

Verse 42

विकीर्यमाणः कुसुमैः सुरसंघैर्जनार्दनः । जगाम स रथं गृह्य सभार्यो द्वारकां प्रति

सुरसंघैः कुसुमैर्विकीर्यमाणो जनार्दनः सभार्यो रथं गृह्य द्वारकां प्रति जगाम।

Verse 43

उह्यमाने रथे तस्मिन्रुक्मिणी तृषिताऽभवत् । उवाच कृष्णं वैदर्भी श्रमव्याकुललोचना

उह्यमाने तस्मिन् रथे रुक्मिणी तृषिता बभूव; श्रमव्याकुललोचना वैदर्भी कृष्णं प्रोवाच।

Verse 44

श्रान्ता भारपरिक्लिष्टा वहती कोपनं द्विजम् । पाययित्वोदकं कान्त नय मां मन्दिरं स्वकम्

श्रान्ता भारपरिक्लिष्टा कोपनं द्विजं वहामि; कान्त, तमुदकं पाययित्वा मां स्वमन्दिरं नय।

Verse 45

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पादाक्रान्त्या धरातलात् । आनयामास भगवान्गगां त्रिपथगां शुभाम्

तस्याः वचनं श्रुत्वा भगवान् पादाक्रान्त्या धरातलात् शुभां त्रिपथगां गङ्गाम् आनयामास।

Verse 46

तद्दृष्ट्वा निर्मलं शीतं सुगंधं पावनं तथा । पपौ पिपासिता देवी रुक्मिणी जाह्नवीजलम्

तत् जलं निर्मलं शीतं सुगन्धं पावनं च दृष्ट्वा पिपासिता देवी रुक्मिणी जाह्नवीजलम् अपिबत्।

Verse 47

पीतं तया जलं दृष्ट्वा चुकोप ऋषिसत्तमः । जज्वाल ज्वलनप्रख्यः शशाप परमेश्वरीम्

तया पीतं जलं दृष्ट्वा ऋषिसत्तमः चुकोप; ज्वलनप्रख्यः सन् परमेश्वरीं शशाप।

Verse 48

दुर्वासा उवाच । मामपृष्ट्वा जलं यस्मात्पीतवत्यसि रुक्मिणी । तस्मात्पानरता नित्यं भविष्यसि न संशयः

दुर्वासा उवाच—माम् अपृष्ट्वा यतो जलं पीतवत्यसि रुक्मिणी, तस्मात् पानरता नित्यं भविष्यसि, न संशयः।

Verse 49

अवियुक्ता रथाद्यस्मान्मामपृष्ट्वा जलं त्वया । पीतं तस्माच्च कृष्णेन वियुक्ता त्वं भविष्यसि

अवियुक्ता रथात् सती माम् अपृष्ट्वा त्वया जलं पीतम्; तस्मात् कृष्णेनापि वियुक्ता त्वं भविष्यसि।

Verse 50

प्रह्लाद उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं क्रोधसंरक्तलोचनः । परित्यज्य रथं विप्रो भूमावेवावतिष्ठति

प्रह्लाद उवाच—एतावदुक्त्वा वचनं क्रोधसंरक्तलोचनः। स विप्रो रथं परित्यज्य भूमावेवोपविवेश॥

Verse 51

एवं शप्ता तदा देवी रुदोदातीव विह्वला । उवाच कृष्णं करुणं कथं स्थास्ये त्वया विना

एवं शप्ता तदा देवी रुदोदातीव विह्वला। उवाच कृष्णं करुणं कथं स्थास्ये त्वया विना॥

Verse 52

श्रीकृष्ण उवाच । आयास्ये प्रत्यहं देवि द्विकालं भवनं तव । यो मां पश्यति चात्रस्थं स त्वामेव प्रपश्यति

श्रीकृष्ण उवाच—आयास्ये प्रत्यहं देवि द्विकालं भवनं तव। यो मां पश्यति चात्रस्थं स त्वामेव प्रपश्यति॥

Verse 53

मां हि दृष्ट्वा नरो यस्तु त्वां न पश्यति भक्तितः । अर्द्ध्ं यात्रा फलं तस्य भविष्यति न संशयः

मां हि दृष्ट्वा नरो यस्तु त्वां न पश्यति भक्तितः। अर्धं यात्राफलं तस्य भविष्यति न संशयः॥

Verse 54

आश्वास्य च प्रियामेवं ब्राह्मणं यदुनन्दनः । ततः प्रसादयामास दुर्वाससमकल्मषम्

आश्वास्य च प्रियामेवं ब्राह्मणं यदुनन्दनः। ततः प्रसादयामास दुर्वाससमकल्मषम्॥

Verse 55

बाह्यो पवनमध्ये तु पूजयामास तं तथा । अवनिज्य स्वयं पादौ विप्रपादावनेजनम् । धारयामास शिरसा जगतः पावनो हरिः

बाह्ये पवनमध्यस्थः स तं सम्यक् समर्चयत्। स्वहस्तैः प्रक्षालयित्वा विप्रस्य चरणौ हरिः। तच्चरणोदकं शिरसा धारयामास लोकपावनः॥

Verse 56

दत्त्वार्घ्यं गां च विप्राय मधुपर्कं स भक्तितः । विधिवद्भोजयामास षड्रसेन द्विजोत्तमम्

विप्राय भक्तितो दत्त्वा अर्घ्यं गां च मधुपर्ककम्। विधिवत् भोजयामास षड्रसैर्द्विजसत्तमम्॥