
अस्य अध्यायस्य (रुक्मिणीह्रद-माहात्म्य) प्रह्लादोक्त्या तीर्थयात्रिणः प्रसिद्धान् पुण्यसलिलान्, विशेषतः सप्तकुण्डान्, गन्तुं निर्दिश्यन्ते। तानि मलापहारकानि, ऐश्वर्य-विवेकवर्धकानि च कथ्यन्ते। तत्र दिव्यदर्शनं स्मार्यते—हरिः साक्षात् प्रादुरभवत्; ऋषिभिः लक्ष्म्या सह स्तुतः; ततः सुरगङ्गाजलेन पूजनं कृतम्। ब्रह्मसम्भवाः सनकादयः पृथक् ह्रदान् निर्माय देव्यै स्नानं कृतवन्तः; ते जलाशयाः लक्ष्मीह्रदाः इति प्रसिद्धाः, कालयुगे तु रुक्मिणीह्रद इति ख्यातिं यान्ति, भृगुसम्बद्धं अन्यत् तीर्थनाम-स्मरणं चोक्तम्। अनन्तरं विधिक्रमः प्रदर्श्यते—शुचिर्भूत्वा समीपं गत्वा पादप्रक्षालनम्, आचमनम्, कुशग्रहणम्, पूर्वाभिमुखत्वम्, फल-पुष्प-अक्षतैः पूर्णार्घ्य-निर्माणम्, शिरसि रजत-स्थापनम्, पापक्षयार्थं रुक्मिणीप्रसादार्थं च रुक्मिणीह्रदे अर्घ्य-मन्त्रसमर्पणम्, ततः स्नानम्। स्नानानन्तरं देव-मनुष्य-पितृभ्यः विशेषतः पितृभ्यः तर्पणम्, आहूतब्राह्मणैः सह श्राद्धम्, रजत-स्वर्णादि-दक्षिणा, रसफलदानम्, दम्पत्योः मधुरान्न-भोजनम्, ब्राह्मणी-स्त्रीणां च यथाशक्ति वस्त्रैः (रक्तवस्त्रादिभिः) पूजनं च विधीयते। फलश्रुतौ कामसिद्धिः, विष्णुलोकप्राप्तिः, गृहे लक्ष्म्याः नित्यवासः, आरोग्यं, मनःप्रसादः, क्षोभाभावः, पितॄणां दीर्घतृप्तिः, सन्ततिस्थैर्यं, दीर्घायुः, धनसमृद्धिः, वैर-शोकाभावः, पुनःपुनः संसारभ्रमणात् मोक्षश्च प्रतिपाद्यते।
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः सप्तकुण्डान्सुविश्रुतान् । सर्वपापप्रशमनानृद्धिबुद्धिविवर्द्धनान्
प्रह्लाद उवाच—ततो गच्छेद् द्विजश्रेष्ठाः सप्त कुण्डान् सुविश्रुतान्, सर्वपापप्रशमनान् ऋद्धिबुद्धिविवर्द्धनान्।
Verse 2
आराधितः स च यदा हरिराविर्बभूव ह । संस्तूयमानो मुनिभिर्लक्ष्म्या सह जगत्पतिः
आराधिते तदा हरौ साक्षादाविर्बभूव सः । मुनिभिः संस्तूयमानो लक्ष्म्या सह जगत्पतिः ॥
Verse 3
अर्हणं च तदा चक्रुर्हरये सुरगङ्गया । वामपार्श्वे स्थितां पद्मामभिषेक्तुं समुद्यताम्
तदा सुरगङ्गया तोयेन हरयेऽर्हणमाचरन् । वामपार्श्वस्थितां पद्मामभिषेक्तुं समुद्यताम् ॥
Verse 4
सनकाद्या ब्रह्मसुताः सप्तैते मनसा द्विजाः । पृथक्पृथग्घ्रदान्कृत्वा सिषिचुः सागरोद्भवाम्
सनकाद्या ब्रह्मसुताः सप्तैते मानसा द्विजाः । पृथक्पृथग्घ्रदान्कृत्वा सिषिचुः सागरोद्भवाम् ॥
Verse 5
ततो लक्ष्मीह्रदाः प्रोक्ता देव्या नात्रैव संज्ञिताः । प्राप्ते तु द्वापरस्यांते रुक्मिणीसंश्रयेण तु
ततो लक्ष्मीह्रदा इत्येते प्रोक्ता देव्या नात्रान्यसंज्ञया । द्वापरान्ते तु सम्प्राप्ते रुक्मिणीसंश्रयेण तु ॥
Verse 6
रुक्मिणीह्रदमित्येवं कलौ ख्यातिं गताः पुनः । भृगुणा सेवितं यस्माद्भृगुतीर्थमिति स्मृतम्
रुक्मिणीह्रद इत्येवं कलौ ख्यातिं गताः पुनः । भृगुणा सेवितं यस्माद्भृगुतीर्थमिति स्मृतम् ॥
Verse 7
तस्मिन्गत्वा महाभागाः प्रक्षाल्य चरणौ मृदा । आचम्य च कुशान्गृह्य प्राङ्मुखो नियतः शुचिः
तत्र गत्वा महाभागाः मृदा जलैश्च चरणौ प्रक्षाल्य, आचम्य, कुशान् गृहीत्वा, प्राङ्मुखाः नियताः शुचयः कर्म प्रवर्तयेरन्।
Verse 8
संपूर्णं चार्घ्यमादाय फलपुष्पाक्षतादिभिः । रजतं च शिरे कृत्वा मन्त्रमेतमुदीरयेत्
फलपुष्पाक्षतादिभिः सहितं संपूर्णम् अर्घ्यमादाय, रजतं शिरसि कृत्वा, मन्त्रमेतम् उदीरयेत्।
Verse 9
भक्त्या चार्घ्यं प्रदास्यामि ह्रदे रुक्मिणिसंज्ञिते । सर्वपापविनाशाय रुक्मिण्याः प्रीणनाय च
रुक्मिणिसंज्ञिते ह्रदे भक्त्या अर्घ्यं प्रदास्यामि; सर्वपापविनाशाय रुक्मिण्याः प्रीणनाय च।
Verse 10
स्नानं कुर्य्यात्ततो विप्राः कृत्वा शिरसि तारकम् । देवान्मनुप्यान्सन्तर्प्य पितॄनथ विशेषतः
ततः विप्राः स्नानं कुर्युः; शिरसि तारकं कृत्वा, देवान् मनुष्यांश्च सन्तर्प्य, ततः विशेषतः पितॄन् सन्तर्पयेत्।
Verse 11
श्राद्धं ततः प्रकुर्वीत विप्रानाहूय भक्तितः । दक्षिणां च ततो दद्याद्रजतं रुक्ममेव च
ततः श्राद्धं प्रकुर्वीत, विप्रान् भक्त्या आहूय; ततः दक्षिणां दद्यात्—रजतं रुक्ममेव च।
Verse 12
विशेषतः प्रदेयानि फलानि रसवन्ति च । दम्पत्योर्भोजनं दद्यान्मिष्टान्नेन द्विजोत्तमाः
विशेषतः रसवन्ति मधुराणि फलानि प्रदेयानि; द्विजोत्तमैः दम्पत्योः मिष्टान्नैः प्रियभोज्यैश्च भोजनं दातव्यम्।
Verse 13
विप्रपत्न्यस्तु संपूज्याः स्त्रियश्चान्याः स्वशक्तितः । कञ्चुकै रक्तवस्त्रैश्च रुक्मिणी प्रीयतामिति
विप्रपत्न्यः सम्यक् संपूज्याः, अन्याः स्त्रियश्च स्वशक्तितः; कञ्चुकैः रक्तवस्त्रैश्च दत्त्वा—“रुक्मिणी प्रीयताम्” इति प्रार्थयेत्।
Verse 14
एवं कृते द्विजश्रेष्ठाः कृतकृत्यो भवेन्नरः । सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति
एवं कृते द्विजश्रेष्ठाः, नरः कृतकृत्यो भवति; सर्वान् कामान् अवाप्नोति, स विष्णुलोकं गच्छति।
Verse 15
वसते च सदा गेहे लक्ष्मीस्तस्य न संशयः । आरोग्यं मनसस्तुष्टिर्न चोद्वेगः कदाचन
तस्य गेहे लक्ष्मीः सदा वसति, न संशयः; आरोग्यं मनसः तुष्टिः, न चोद्वेगः कदाचन।
Verse 16
पितॄणामक्षया तृप्तिः प्रजा भवति निश्चला । हीनसत्त्वो नैव भवेद्दीर्घायुश्च भवेन्नरः
पितॄणामक्षया तृप्तिः स्यात्, प्रजा निश्चला भवति; हीनसत्त्वो न भवेत्, नरश्च दीर्घायुः भवति।
Verse 17
आढ्यो भवति सर्वत्र यः स्नातो रुक्मिणी ह्रदे । न लक्ष्म्या मुच्यते विप्रा नालक्ष्म्या व्रियते नरः
यः रुक्मिणीह्रदे स्नातः स सर्वत्र समृद्धिमान् भवति। हे विप्राः, स लक्ष्म्या न कदाचन वियुज्यते, न च तम् अलक्ष्मीः कदाचन बाधते।
Verse 18
न वैरं कलहस्तस्य यः स्नातो रुक्मिणीह्रदे । गमनागमनं न स्यात्संसारभ्रमणं तथा
यः रुक्मिणीह्रदे स्नातः तस्य न वैरं न कलहः। तस्य गमनागमनं न स्यात्, तथा संसारे भ्रमणं न भवति।
Verse 19
दुःखशोकौ कुतस्तस्य यः स्नातो रुक्मिणीह्रदे । सर्वपापविनिर्मुक्तो महाभयविवर्जितः
यः रुक्मिणीह्रदे स्नातः तस्य दुःखशोकौ कुतः स्याताम्? स सर्वपापविनिर्मुक्तः महाभयविवर्जितश्च भवति।
Verse 20
सर्वान्कामानिह प्राप्य याति विष्णुपदं नरः
इह सर्वान् कामान् प्राप्य नरः विष्णोः परमं पदं याति।