Adhyaya 29
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादकथिते बहुवक्तृकः धर्मतत्त्वविचारः प्रवर्तते। नारदः सिंह-राशौ गुरोः शुभस्थितिं दृष्ट्वा गौतमीतीरे गोदावर्याः समीपे अद्भुतं समागमं पश्यति—तीर्थानि नद्यः क्षेत्राणि गिरयः शास्त्राणि सिद्धा देवगणाश्च सर्वे तत्रैकत्र समायान्ति, तस्य देशस्य पावनतेजसा विस्मिताः। गौतमी देवी मूर्तिमती दुःखं निवेदयति—दुर्जनसंसर्गेण क्लान्ता दह्यमानेव, स्वशान्तपवित्रतायाः पुनः स्थैर्यं यत् स्यात् तादृशं उपायं याचते। तदा नारदादयः समागताः पवित्राः पदार्थाः परस्परं मन्त्रयन्ति; गौतमोऽपि आगत्य महादेवं प्रति ध्यानपूर्वकं प्रार्थनां करोति। अथ अशरीरा दिव्यवाणी समागमं उत्तरपश्चिमसमुद्रतीरं प्रति नयति, द्वारकां परमं शुद्धिक्षेत्रं निर्दिशति—यत्र गोमती समुद्रे मिलति, यत्र विष्णुः पश्चिमाभिमुखः तिष्ठति, यथा वह्निः इन्धनं भस्मसात्करोति तथा पापं दहति। अन्ते सर्वे द्वारकां प्रशंसन्ति, गोमतीस्नानं चक्रतीर्थस्नानं कृष्णदर्शनं च तीव्रं कामयन्ति; सत्सङ्गेन शुद्धिर्वर्धते, दुर्जनसंसर्गेण हानिर्भवतीति नीत्यर्थोऽपि प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत् । द्वारकायाः परं पुण्यं माहात्म्यं ह्युत्तमोत्तमम्
प्रह्लाद उवाच—अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि, गुह्यादपि गुह्यतरं महत्; द्वारकायाः परं पुण्यं माहात्म्यं ह्युत्तमोत्तमम्।
Verse 2
इतिहासं पुरावृत्तं वर्णयिष्ये मनोहरम् । तीर्थक्षेत्रादिदेवानामृषीणां संशयापहम्
इतिहासं पुरावृत्तं मनोहरं वर्णयिष्ये; तीर्थक्षेत्रादिदेवानामृषीणां च संशयान् अपहन्ति यत्।
Verse 3
सौभाम्यमतुलं दृष्ट्वा सिंहराशिगते गुरौ । गोदावर्य्यां द्विजश्रेष्ठा नारदो भगवत्प्रियः
सिंहराशिगते गुरौ अतुलं सौभाग्यं दृष्ट्वा, गोदावर्यां भगवत्प्रियो नारदो द्विजश्रेष्ठः समुपागतः।
Verse 4
गौतमस्याऽभितो दृष्ट्वा त्रैलोक्यसंभवानि वै । तीर्थानि सरितः सर्वा विस्मयं परमं गतः
गौतमस्याभितो दृष्ट्वा त्रैलोक्यसम्भवानि वै तीर्थानि सरितः सर्वाः, स परमं विस्मयं गतः।
Verse 5
तत्र काशी कुरुक्षेत्रमयोध्या मथुरापुरी । माया कांची ह्यवंती च अरण्यान्याश्रमैः सह
तत्र काशी कुरुक्षेत्रम् अयोध्या मथुरापुरी च; माया (हरिद्वारः) काञ्ची ह्यवन्ती च, अरण्यान्याश्रमैः सहापि सन्ति।
Verse 6
हरिक्षेत्रं गया मिश्रक्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् । प्रभासादीनि पुण्यानि मुक्तिक्षेत्राण्यशेषतः
हरिक्षेत्रं गया मिश्रक्षेत्रं च पुरुषोत्तमम्; प्रभासादीनि पुण्यानि मुक्तिक्षेत्राण्यशेषतः सर्वाणि सन्ति।
Verse 7
जाह्नवी यमुना रेवा तत्र पुण्या सरस्वती । सरयूर्गंडकी तापी पयोष्णी सरितां वरा
जाह्नवी यमुना रेवा तत्र पुण्या सरस्वती; सरयूर्गण्डकी तापी पयोष्णी च सरितां वरा।
Verse 8
कृष्णा भीमरथी पुण्या कावेर्य्याद्याः सरिद्वराः । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले वर्त्तमानाः सतीर्थकाः
कृष्णा भीमरथी पुण्या कावेरीप्रमुखाः सरिद्वराः; स्वर्गे मर्त्ये च पाताले वर्त्तमानाः सतीर्थकाः।
Verse 9
स्थिता गोदावरीतीरे सिंहराशिं गते गुरौ । तथा च पुष्करादीनि सप्तसिंधुसरांसि च
सिंहराशिं गते गुरौ गोदावरीतीरे स्थिता भवन्ति; तथा च पुष्करादीनि सप्तसिन्धुसरांसि च।
Verse 10
मेर्वादिपर्वताः पुण्या दर्शनात्पापनाशनाः । तीर्थराज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः
मेर्वादयः पर्वताः पुण्याः; दर्शनमात्रेण पापनाशनाः। तीर्थराजः प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः॥
Verse 11
वेदोपवेदाः शास्त्राणि पुराणानि च सर्वशः । सिद्धा मुनिगणाः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः
वेदोपवेदाः शास्त्राणि पुराणानि च सर्वशः। सिद्धा मुनिगणाः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः॥
Verse 12
चंद्रादित्यौ सुरगणाः सिंहस्थे च बृहस्पतौ । स्थिता गोदावरीतीरे वर्षमेकं प्रहर्षिताः
सिंहस्थे बृहस्पतौ चन्द्रादित्यौ सुरगणैः सह। गोदावरीतीरे वर्षमेकं प्रहर्षिताः स्थिताः॥
Verse 13
यानि कानि च पुण्यानि तीर्थक्षेत्राणि संति वै । त्रैलोक्ये तानि सर्वाणि गौतम्यां वीक्ष्य विस्मिताः
त्रैलोक्ये यानि कानि च पुण्यानि तीर्थक्षेत्राणि सन्ति वै। तानि सर्वाणि गौतम्यां वीक्ष्य ते विस्मिताः॥
Verse 14
देवर्षिर्नारदस्तत्र मुनिभिर्मुदितोऽवसत् । सिंहस्यांते च सर्वाणि स्वस्थानगमनाय वै
तत्र देवर्षिर्नारदः मुनिभिर्मुदितोऽवसत्। सिंहान्ते च सर्वाणि स्वस्थानगमनायाभवन्॥
Verse 15
आमन्त्र्य गौतमीं देवीं स्थितानि पुरतस्ततः । सर्वेषां शृण्वतां विप्रा गौतमी खिन्नमानसा । तप्ता दुर्जनसंसर्गान्नारदं दुःखिताऽब्रवीत्
गौतमीदेवीं समामन्त्र्य ते तस्याः पुरतः स्थिताः। सर्वेषां विप्राणां शृण्वतां गौतमी खिन्नमानसा, दुर्जनसंसर्गतप्ता, नारदं दुःखिता उवाच॥
Verse 16
गौतम्युवाच । पश्यैतानि सुतीर्थानि गंगाद्याः सरितोऽमलाः । सागरा गिरयः पुण्या गयात्रितयमेव च
गौतमी उवाच—पश्यैतानि सुतीर्थानि, गङ्गाद्याः सरितोऽमलाः। सागराः पुण्यगिरयश्च, गयात्रितयमेव च॥
Verse 17
क्षेत्राणि मोक्षदान्यंग त्रैलोक्यजानि नारद । देवाश्च पितरः सिद्धा ऋषयो मानवादयः
क्षेत्राणि मोक्षदान्यङ्ग त्रैलोक्यख्यातानि नारद। देवाश्च पितरः सिद्धा ऋषयो मानवादयः॥
Verse 18
तीर्थ राज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः । एतेषामेव सर्वेषां मत्संसर्गान्महामुने । विशुद्धानां प्रकाशेन राजते भुवनत्रयम्
तीर्थराजः प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः। एतेषां सर्वेषां मत्संसर्गान्महामुने, विशुद्धानां प्रकाशेन राजते भुवनत्रयम्॥
Verse 19
प्रयांति तानि सर्वाणि स्वंस्वं स्थानं प्रति प्रभो । अधुनाऽहं परिश्रांता दह्यमाना त्वहर्निशम्
प्रयान्ति तानि सर्वाणि स्वंस्वं स्थानं प्रति प्रभो। अधुनाऽहं परिश्रान्ता दह्यमाना त्वहर्निशम्॥
Verse 20
दुर्जनानां सुसंपर्काद्भृशं पापात्मना प्रभो । सौभण्यमधुना प्राप्तं सत्संसर्गेण नारद
दुर्जनसङ्गसुसंपर्कात् प्रभोऽहं भृशं पापात्मा अभवम्। इदानीं तु, हे नारद, सत्संसर्गेण सौभाग्यं कल्याणं च प्राप्तवानस्मि॥
Verse 21
प्रयांत्येतानि सर्वाणि स्वस्थानं मुदितानि च
एतानि सर्वाणि स्वस्वस्थानं प्रयान्ति, मुदितानि च प्रसन्नमनसः प्रस्थितानि॥
Verse 22
एतानि मत्प्रसादेन पुण्यानि कथितानि च । कथय श्रमशांत्यर्थं दुःखि ता किं करोम्यहम्
एतानि मत्प्रसादेन पुण्यानि कथितानि च। श्रमशान्त्यर्थं कथय; दुःखितोऽहं किं करोम्यहम्॥
Verse 23
प्रह्लाद उवाच । गोदावर्य्या वचः श्रुत्वा भगवान्नारदो द्विजाः । क्षणं ध्यात्वा तु दुःखार्त्तः प्राह संशयमानसः
प्रह्लाद उवाच। गोदावर्य्या वचः श्रुत्वा भगवान्नारदो द्विजाः। क्षणं ध्यात्वा तु दुःखार्तः प्राह संशयमानसः॥
Verse 24
नारद उवाच । अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्गौतम्या व्यसनं महत् । पश्यन्त्वसंशयं देवास्तीर्थक्षेत्रसरिद्वराः
नारद उवाच। अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्गौतम्या व्यसनं महत्। पश्यन्त्वसंशयं देवास्तीर्थक्षेत्रसरिद्वराः॥
Verse 25
सत्पुण्यनिचयो यस्यां युष्माकं समभूद्ध्रुवम् । तस्याः पापाग्निशमनं कथं स्यादिति चिन्त्यताम्
यस्यां युष्माकं सत्पुण्यनिचयः निश्चयेन समभूत्; तस्याः पापाग्निः कथं शम्येत—इति विचार्यताम्।
Verse 26
श्रीप्रह्लाद उवाच । तदा चिन्तयतां तेषां सर्वेषां भावितात्मनाम् । गौतमो भगवांस्तत्र समायातो मुनीश्वराः
श्रीप्रह्लाद उवाच—तदा तेषां सर्वेषां भावितात्मनाम् चिन्तयतां सति, भगवाञ् मुनीश्वरः गौतमः तत्र समायातः।
Verse 27
दृष्ट्वा तमृषयो देवा यथोचितमपूजयन् । जाह्नवी यमुना पुण्या नर्मदा च सरस्वती
तं दृष्ट्वा ऋषयो देवा यथोचितम् अपूजयन्; तत्र जाह्नवी यमुना पुण्या नर्मदा च सरस्वती चासन्।
Verse 28
अन्याश्च सर्वाः सरितस्त्रैलोक्यमनुवर्तिताः । वाराणसी कुरुक्षेत्र प्रमुखान्याश्रमैः सह । युगपत्तानि सर्वाणि संपूज्य मुनिमबुवन्
अन्याश्च सर्वाः सरितः त्रैलोक्यमनुवर्तिताः; वाराणसी-कुरुक्षेत्र-प्रमुखानि तीर्थानि आश्रमैः सह। युगपत् तानि सर्वाणि मुनिं संपूज्य तम् अब्रुवन्।
Verse 29
त्वत्प्रसादेन वै त्राताः सम्यक्छुद्धा महामुने । यदानीता त्वया गंगा गौतमी भूतलं प्रति
त्वत्प्रसादेन वै त्राताः सम्यक्छुद्धा महामुने; यत् त्वया गङ्गा गौतमी-रूपेण भूतलं प्रति आनीता।
Verse 30
कृतार्था मानवाः सर्वे सर्वपापविवर्जिताः । किंतु दुर्जनसंपर्कात्संतप्ता गौतमी भृशम्
कृतकृत्या मनुष्याः सर्वे सर्वपापविवर्जिताः अभवन्; तथापि दुर्जनसङ्गदोषात् गौतमी नदी भृशं संतप्ता।
Verse 31
कथं पापैर्विनिर्मुक्ता परमानन्दसंप्लुता । सुप्रभा जायते देवी तद्गौतम विचिन्त्यताम्
कथं सा देवी सुप्रभा जायेत—पापैर्विनिर्मुक्ता परमानन्दसंप्लुता? हे गौतम, एतद्विचिन्त्यताम्।
Verse 32
प्रह्लाद उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तैस्तु चिन्ताकुलितमानसः । नारदस्य मुखं वीक्ष्य प्रहसन्गौतमोऽब्रवीत्
प्रह्लाद उवाच—एवमुक्तो मुनिस्तैस्तु चिन्ताकुलितमानसः; नारदस्य मुखं वीक्ष्य गौतमः प्रहसन् अब्रवीत्।
Verse 33
गौतम उवाच । सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महाशुभविनाशिनी । गौतमीयं महाभागा अस्यास्तापः क्व शाम्यति
गौतम उवाच—सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महाशुभविनाशिनी गौतमीयं महाभागा; अस्यास्तापः क्व नाम शाम्यति?
Verse 34
नास्ति लोकत्रये तीर्थं स्नातुं सिंहगते गुरौ । यद्वै नायाति गौतम्यां क्षेत्रं चापि विशुद्धये । काशीप्रयागमुख्यानि राजंते यत्प्रसादतः
नास्ति लोकत्रये तीर्थं स्नातुं सिंहगते गुरौ, यद्वै नायाति गौतम्यां; क्षेत्रं चापि विशुद्धये। काशीप्रयागमुख्यानि तीर्थानि यत्प्रसादतः राजन्ते।
Verse 35
वदंतु मुनयः सर्वे क्षेत्रतीर्थसमाश्रिताः । शुद्धं विचार्यं यत्कार्य्यं मयाऽस्मिञ्जातसंकटे
वदन्तु मुनयः सर्वे क्षेत्रतीर्थसमाश्रिताः। अस्मिञ्जातसंकटे मया यत्कर्तव्यं तत् शुद्धया बुद्ध्या विचार्यताम्॥
Verse 36
प्रह्लाद उवाच । इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे नोचुः किञ्चिद्विमोहिताः । तत्रोपायमविज्ञाय गौतमीं गौतमोऽब्रवीत्
प्रह्लाद उवाच। इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे विमोहिताः किञ्चिदपि नोचुः। तत्रोपायमविज्ञाय गौतमो गौतमीं तदा अब्रवीत्॥
Verse 37
गौतम उवाच । आनीतासि मया देवि तपसाऽराध्य शंकरम् । वदिष्यति स चोपायमित्युक्त्वाऽचिन्तयत्तदा
गौतम उवाच। आनीतासि मया देवि तपसाऽराध्य शंकरम्। स एवोपायं वदिष्यतीत्युक्त्वा स तदा अचिन्तयत्॥
Verse 38
गौतमः श्रद्धया भक्त्या गंगामौलिमखंडधीः । तदाऽभून्महदाश्चर्यं शृण्वंतु ऋषयोऽमलाः
गौतमः श्रद्धया भक्त्या गङ्गामौलिमखण्डधीः। तदाऽभून्महदाश्चर्यं शृण्वन्तु ऋषयोऽमलाः॥
Verse 39
ध्यायमाने महादेवे गौतमेन महात्मना । अकस्मादभवद्वाणी हर्षयन्ती जगत्त्रयम्
ध्यायमाने महादेवे गौतमेन महात्मना। अकस्मादभवद्वाणी हर्षयन्ती जगत्त्रयम्॥
Verse 40
नादयन्ती दिशः सर्वा आब्रह्मभुवनं द्विजाः । अरूपलक्षणाकारा विषादशमनी शुभा
नादयन्ती दिशः सर्वा आब्रह्मभुवनं द्विजाः । अरूपलक्षणाकारा विषादशमनी शुभा ॥
Verse 41
दिव्यवाण्युवाच । अहो बत महाश्चर्य्यं सर्वेषां सुखदे शुभे । प्रसंगेऽत्र महाक्षेत्रे मग्ना दुःखार्णवे बुधाः
दिव्यवाण्युवाच । अहो बत महाश्चर्य्यं सर्वेषां सुखदे शुभे । प्रसंगेऽत्र महाक्षेत्रे मग्ना दुःखार्णवे बुधाः ॥
Verse 42
अहो हे गौतमाचार्य्य ऋषयो नारदादयः । शृण्वंतु तीर्थक्षेत्राणि कृपया संवदाम्यहम्
अहो हे गौतमाचार्य्य ऋषयो नारदादयः । शृण्वंतु तीर्थक्षेत्राणि कृपया संवदाम्यहम् ॥
Verse 43
पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य वर्तते । अस्माच्च दिशि वायव्यां द्वारकाक्षेत्रमुत्तमम्
पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य वर्तते । अस्माच्च दिशि वायव्यां द्वारकाक्षेत्रमुत्तमम् ॥
Verse 44
यत्राऽस्ते गोमती पुण्या सागरेण समन्विता । पश्चिमाभिमुखो यत्र महाविष्णुः सदा स्थितः
यत्राऽस्ते गोमती पुण्या सागरेण समन्विता । पश्चिमाभिमुखो यत्र महाविष्णुः सदा स्थितः ॥
Verse 45
अनेकपापराशीनामुग्राणामपि सर्वदा । दाहस्थान समाख्यातमिन्धनानां यथाऽनलः
अनेकपापराशीनाम् उग्राणामपि सर्वदा । दाहस्थानमिति ख्यातम् इन्धनानामिव पावकः ॥
Verse 46
देवविश्वद्रुहो यत्र दग्ध्वा पातकमद्भुतम् । लोकत्रयवधाज्जातं विराजतेऽर्कवत्सदा
देवविश्वद्रुहो यत्र दग्ध्वा पातकमद्भुतम् । लोकत्रयवधाज्जातं विराजतेऽर्कवत्सदा ॥
Verse 47
तद्गम्यतां महाभागा गोमतीमघदाहकाम् । गोदावरीं पुरस्कृत्य क्षेत्रतीर्थसमन्विताम्
तद्गम्यतां महाभागा गोमतीमघदाहकाम् । गोदावरीं पुरस्कृत्य क्षेत्रतीर्थसमन्विताम् ॥
Verse 48
प्राप्य द्वारवतीं पुण्यां मत्प्रसादाद्द्विजोत्तमाः । प्रभावाद्द्वारकायाश्च सत्यमाविर्भविष्यति
प्राप्य द्वारवतीं पुण्यां मत्प्रसादाद्द्विजोत्तमाः । प्रभावाद्द्वारकायाश्च सत्यमाविर्भविष्यति ॥
Verse 49
प्रह्लाद उवाच । इत्युक्ते सति ते सर्वे हर्ष निर्भरमानसाः । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं जगर्जुर्हरिनामभिः
प्रह्लाद उवाच । इत्युक्ते सति ते सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं जगर्जुर्हरिनामभिः ॥
Verse 50
जितं भो जितमस्भाभिर्धन्या धन्यतमा वयम् । दैवादपगतो मोहो ज्ञातं तीर्थोत्तमोत्तमम्
जितं भो जितमस्माभिः; धन्याः धन्यतमा वयम्। दैवादपगतो मोहो, ज्ञातं तीर्थोत्तमोत्तमम्॥
Verse 51
तदा सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्रारण्याश्रमैः सह । वाराणसीप्रयागादि सरांसि सिन्धवो नगाः
तदा सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्रारण्याश्रमैः सह। वाराणसीप्रयागादि सरांसि सिन्धवो नगाः॥
Verse 52
गया च देवखातानि पितरो देवमानवाः । श्रुत्वा प्रमुदिता वाचं प्रोचुर्जयजयेति च
गया च देवखातानि पितरो देवमानवाः। श्रुत्वा प्रमुदिता वाचं प्रोचुर्जयजयेति च॥
Verse 54
श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं तीर्थं सर्वोत्तमोत्तमम् । देवोत्तमोत्तमं देवं श्रीकृष्णं क्लेशनाशनम्
श्रीप्रह्लाद उवाच। श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं तीर्थं सर्वोत्तमोत्तमम्। देवोत्तमोत्तमं देवं श्रीकृष्णं क्लेशनाशनम्॥
Verse 55
उत्कण्ठा ह्यभवत्तेषां तीर्थादीनां ह्यनुत्तमा । प्रोचुरन्योन्यतो वाचं सर्वाणि युगपत्तदा
उत्कण्ठा ह्यभवत्तेषां तीर्थादीनां ह्यनुत्तमा। प्रोचुरन्योन्यतो वाचं सर्वाणि युगपत्तदा॥
Verse 56
ऋषितीर्थदेवा ऊचुः । कदा द्रक्ष्यामहे पुण्यां द्वारकां कृष्णपालिताम् । श्रीकृष्णदेवमूर्तिं च कृष्णवक्त्रं सुशोभितम्
ऋषयस्तीर्थदेवाश्च ऊचुः—कदा वयं पुण्यां कृष्णपालितां द्वारकां द्रक्ष्यामः? कदा च श्रीकृष्णस्य दिव्यां मूर्तिं तस्य सुशोभितं कृष्णवक्त्रं च पश्यामः?
Verse 57
कदा नु गोमतीस्नानमस्माकं तु भविष्यति । चक्रतीर्थे कदा स्नात्वा कृष्णदेवस्य मंदिरम् । द्रक्ष्यामः सुमहापुण्यं मुक्तिद्वारमपावृतम्
कदा नु गोमतीतीर्थे स्नानं अस्माकं भविष्यति? कदा चक्रतीर्थे स्नात्वा कृष्णदेवस्य सुमहापुण्यं मुक्तिद्वारमिवापावृतं मन्दिरं द्रक्ष्यामः?
Verse 58
दुर्ल्लभो द्वारकावासो दुर्ल्लभं कृष्णदर्शनम् । दुर्ल्लभं गोमती स्नानं रुक्मिणीदर्शनं द्विजाः
दुर्लभो द्वारकावासः, दुर्लभं कृष्णदर्शनम्; दुर्लभं गोमतीस्नानं, दुर्लभं रुक्मिणीदर्शनं, हे द्विजाः।
Verse 93
अहो सर्वोत्तमं क्षेत्रं सर्वेषां नोऽघनाशनम् । राजानं तीर्थराजानं द्वारकां शिरसा नमः
अहो! सर्वोत्तमं क्षेत्रं द्वारका सर्वेषां नोऽघनाशिनी। तीर्थराजं राजानं द्वारकां शिरसा नमामः।