Adhyaya 34
अध्यायेऽस्मिन् प्रह्लादः मुनिभ्यः द्वारकायाः परमं पावनत्वं वर्णयति, ततः पूर्ववृत्तान्तं निवेदयति—यत्र दिलीप-राजा वसिष्ठं पृच्छति: “किं तद् क्षेत्रं यत्र पापं पुनर्न नाङ्कुरयति?” काश्याः वज्रलेप-नाम्नः दारुणधर्ममलस्य शमनशक्तिं श्रुत्वा स विशेषतः जिज्ञासते। वसिष्ठः काश्यां स्थितस्य संन्यासिनः पतनकथां कथयति—स धर्मात् च्युत्वा निषिद्धाचारं प्रविशति, ततः परं परं अधःपतति, महापापात् विविधयोनिषु दीर्घं दुःखं भुङ्क्ते। काशी नरकप्राप्तिं त्वरितं न करोति, किन्तु वज्रलेपः अवशिष्टः सन् अनवरतं क्लेशहेतुः भवति। अथ द्वारकापथिकस्य दर्शनमात्रेणैव राक्षसस्य वज्रलेपः भस्मसात् भवति। स पथिकः गोमतीतीर्थेन शुद्धः, कृष्णदर्शनचिह्नितश्च; तस्य सन्निधौ राक्षसः शुद्धिं प्राप्य द्वारकां गच्छति, गोमतीतीरे देहं त्यक्त्वा वैष्णवपदं लभते, देवैः स्तूयते। अन्ते द्वारका “क्षेत्रराजा” इति पुनः प्रतिपाद्यते—यत्र पापं पुनरुत्पद्यते न इति; दिलीपोऽपि तत्र तीर्थयात्रां कृत्वा कृष्णसन्निधौ सिद्धिं प्राप्नोति।
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्लाद उवाच । एवमद्भुतमाहात्म्यं द्वारकायां मुनीश्वराः । सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महापापविदारक्म्
श्रीप्रह्लाद उवाच । एवमद्भुतमाहात्म्यं द्वारकायां मुनीश्वराः । सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महापापविदारकम् ॥
Verse 2
वर्णानामश्रमाणां च पतितानां विशेषतः । महापापहरं प्रोक्तं महापुण्यविवर्द्धनं
वर्णानामाश्रमाणां च पतितानां विशेषतः । महापापहरं प्रोक्तं महापुण्यविवर्धनम् ॥
Verse 3
अत्युग्रपापराशीनां दाहस्थानं यथा स्मृतम् । द्वारकागमनं विप्राः किं पुनर्द्वारकास्थितिः
अत्युग्रपापराशीनां दाहस्थानं यथा स्मृतम् । द्वारकागमनं विप्राः किं पुनर्द्वारकास्थितिः ॥
Verse 4
विशेषेण तु विप्रेन्द्राः कन्याराशिस्थिते गुरौ । ब्रह्मादयोपि दृश्यंते यत्र तीर्थैश्च संयुताः
विशेषेण तु विप्रेन्द्राः कन्याराशिस्थिते गुरौ । यत्र तीर्थैः समायुक्ताः ब्रह्मादयः सुरोत्तमाः अपि दृश्यन्ते द्वारकायाम् ॥
Verse 5
प्रतिवर्षं प्रकुर्वंति द्वारकागमनं नराः । तेषां पादरजः स्पृष्ट्वा दिवं यांति च पापिनः
प्रतिवर्षं नराः पुण्याः द्वारकागमनं कुर्वन्ति । तेषां पादरजः स्पृष्ट्वा पापिनोऽपि दिवं यान्ति ॥
Verse 6
गोमती नीरपूतानां कृष्णवक्त्रावलोकिनाम् । दर्शनात्पातकं तेषां याति जन्मशतार्जितम्
गोमतीजलपूतानां कृष्णवक्त्रावलोकिनाम् । दर्शनादेव तेषां तु जन्मशतार्जितं पातकं नश्यति ॥
Verse 7
इतिहासेन पूर्वोक्तं श्रूयतां मुनिपुङ्गवाः । दिलीपवसिष्ठ संवादे परमाश्चर्य्यवर्द्धनम्
इतिहासेन पूर्वोक्तं श्रूयतां मुनिपुङ्गवाः । दिलीपवसिष्ठसंवादे परमाश्चर्यविवर्धनम् ॥
Verse 8
काश्यां तु वज्रलेपो हि क्षेत्र एकत्र नश्यति । यातुर्दर्शनतः श्रुत्वा दिलीपो वाक्यमब्रवीत्
काश्यां तु वज्रलेपो हि क्षेत्रेऽस्मिन्नेव नश्यति । यातृदर्शनतः श्रुत्वा दिलीपो वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 9
दिलीप उवाच । वज्रलेपश्च काश्यां तु घोरो यत्र विनश्यति । कृत्स्नशोऽथ महापुण्यं प्राप्यं यत्र तदस्ति किम्
दिलीप उवाच—काश्यां तु यत्र घोरो वज्रलेपः विनश्यति, तदानीं किम् तत् स्थानं यत्र कृत्स्नशः महापुण्यं प्राप्यते?
Verse 10
न प्ररोहंति पापानि यस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तम । तत्क्षेत्रं कथ्यतां पुण्यं यत्र पापं प्रणश्यति
हे द्विजोत्तम, यस्मिन् क्षेत्रे पापानि न प्ररोहन्ति, यत् पुण्यं क्षेत्रं कथ्यतां—यत्र पापं प्रणश्यति।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच । आसीत्काश्यां पुरा कश्चित्त्रिदण्डी मोक्षधर्मवित् । जपन्दशाश्वेमेधे तु गायत्रीं च समाहितः
वसिष्ठ उवाच—पुरा काश्यां कश्चित् त्रिदण्डी मोक्षधर्मवित् आसीत्। स समाहितचित्तः गायत्रीं जपन् दशाश्वमेधसमं पुण्यं लभते स्म।
Verse 12
तत्र काचित्समायाता युवती गजगामिनी । तीरे संस्थाप्य वासांसि गंगायाः श्रमशान्तये । प्रविष्टा च जले नग्ना जलक्रीडां चकार ह
तत्र गजगामिनी काचित् युवती समायाता। सा श्रमशान्तये गङ्गातीरे वासांसि संस्थाप्य, नग्ना जले प्रविश्य जलक्रीडां चकार।
Verse 13
नग्नां तां क्रीडतीं वीक्ष्य यतिर्मदनपूरितः । दैवाग्निभ्रंशितो मार्गात्सहसा च विमोहितः
नग्नां तां क्रीडतीं दृष्ट्वा यतिः मदनपूरितः। दैवाग्निभ्रंशित इव मार्गात् सहसा विमोहितोऽभवत्।
Verse 14
मनसा कामयामास साऽपि तं तरुणं यतिम् । तयोश्च संगतिस्तत्र संजाता पापकर्मणोः
मनसा स तां कामयामास, सा च तं तरुणं यतिं कामयामास। तत्रोभयोः पापकर्मणोः संगतिः संजाता॥
Verse 15
तया विमोहितः सद्यस्तामेवानुससार सः । तत्प्रीत्यै चार्जयामास धनमन्यायतस्तदा
तया विमोहितः स सद्यस्तामेव अनुससार। तत्प्रीत्यै तदा अन्यायतः धनम् अर्जयामास॥
Verse 16
वाराणस्यां हि न त्यक्तश्चंडालस्य प्रतिग्रहः । स्नानहीनः सदा पापी रात्रौ चौर्य्येण वर्त्तते
वाराणस्यां हि चाण्डालप्रतिग्रहं न त्यक्तवान्। स्नानहीनः सदा पापी रात्रौ चौर्येण वर्तते॥
Verse 17
कस्मिंश्चित्समये पापी मांसार्थी तु वनं गतः । ददर्श प्रमदां तत्र मातंगीं मदिरेक्षणाम्
कस्मिंश्चित्समये पापी मांसार्थी वनं गतः। तत्र ददर्श प्रमदां मातङ्गीं मदिरेक्षणाम्॥
Verse 18
तस्याः प्रथमतारुण्यं दृष्ट्वा गर्वेण पाप्मना । वनेऽथ निर्जने तत्र मातंगीसंगमेयिवान्
तस्याः प्रथमतारुण्यं दृष्ट्वा पापगर्वेण प्रेरितः। निर्जने वने तत्र मातङ्गीसंगमम् ऐच्छत्॥
Verse 19
तया सहान्नपानादि कृतवान्पापमोहितः । अश्नाति सुरया पंकं गोमांसं पापलंपटः
स पापमोहितः तया सह अन्नपानादि कृतवान्; पापलंपटः सुरया सह पङ्कभोज्यं गोमांसं च अश्नाति स्म।
Verse 20
तद्गृहे निधनं प्राप्तः पापात्मा सर्वभक्षकः । वाराणसीप्रभावेन न प्राप्तो नरकं तदा
स पापात्मा सर्वभक्षकः तद्गृहे निधनं प्राप्तः; वाराणसीप्रभावेन तदा नरकं न प्राप्तवान्।
Verse 21
किं तु तत्र कृतं पापं वज्रलेपं सुदारुणम् । शूद्रीसंपर्क पापेन जातोऽसौ क्रूरयोनिषु
କିନ୍ତୁ ତତ୍ର କୃତଂ ପାପଂ ବଜ୍ରଲେପସମଂ ସୁଦାରୁଣମ୍; ଶୂଦ୍ରୀସମ୍ପର୍କପାପେନ ସ କ୍ରୂରୟୋନିଷୁ ଜାତଃ।
Verse 22
वृको व्याघ्रोरगः श्वानः शृगालः सूकरोऽभवत् । दुरंतां यातनां प्राप्तः शमलेशं न विन्दति
ସ ବୃକୋ ବ୍ୟାଘ୍ରୋରଗଃ ଶ୍ୱାନଃ ଶୃଗାଲଃ ସୂକରୋऽଭବତ୍; ଦୁରନ୍ତାଂ ଯାତନାଂ ପ୍ରାପ୍ୟ ଶମଲେଶଂ ନାବିନ୍ଦତ୍।
Verse 23
एवं जन्मसहस्रैस्तु न तस्य पापकर्मणः । मातंग्या संगजं पापं व्यनश्यत युगायुतैः
ଏବଂ ଜନ୍ମସହସ୍ରୈରପି ତସ୍ୟ ପାପକର୍ମଣଃ; ମାତଙ୍ଗ୍ୟା ସଙ୍ଗଜଂ ପାପଂ ଯୁଗାୟୁତୈରପି ନ ବ୍ୟନଶ୍ୟତ୍।
Verse 24
ततोऽसौ सप्तमे जातः शशकश्चैव जन्मनि । ततोऽसौ राक्षसो जातः पापात्मा सर्वभक्षकः
ततः स सप्तमे जन्मनि शशकत्वं प्राप्तवान्; ततः परं पापात्मा सर्वभक्षकः राक्षसः समजायत।
Verse 25
प्राणिनो भक्षयन्सर्वान्संप्राप्तो विंध्यपर्वते । अस्मादनन्तरं भाव्यं कृकलासत्वमद्भुतम्
सर्वान् प्राणिनो भक्षयन् स विंध्यपर्वतं संप्राप्तः; अस्मादनन्तरं तस्य कृकलासत्वं अद्भुतं भावि।
Verse 26
शूद्रीसंगजपापेन भाव्यं च कृमियोनिना । मातंगीसंगमे प्रोक्तं फलं ह्यतिजुगुप्सितम्
शूद्रीसङ्गजनितपापेन कृमियोनौ तस्य जन्म भावि; मातङ्गीसङ्गमे प्रोक्तं फलं ह्यतिजुगुप्सितम्।
Verse 27
युगायुतं सहस्रैस्तु भोक्ष्यमाणं सुदारुणम् । अत्याश्चर्य्यमभूत्तत्र दिलीप श्रूयतां महत्
सहस्रैः युगायुतैः सुदारुणं तद् दुःखं भोक्ष्यमाणः; तत्र महदत्याश्चर्यं जातम्—दिलीप, श्रूयतां।
Verse 28
आलोकितं च विंध्याद्रौ सर्वेषां विस्मयास्पदम् । दृष्ट्वा द्वारावतीं कश्चित्कृष्णवक्त्रं सुशोभनम्
विंध्याद्रौ सर्वेषां विस्मयास्पदं किमपि दृश्यं प्रादुरभूत्; कश्चिद् द्वारावतीं ददर्श, तथा कृष्णस्य सुशोभनं वक्त्रम्।
Verse 29
गोमतीनीरपूतस्तु विंध्यं प्राप्तः स पांथिकः । मात्रां कृष्णप्रसादस्य स्कन्धे कृत्वा प्रहर्षितः
गोमतीजलपूतस्तु स पांथिको विंध्यं प्राप्तवान्। कृष्णप्रसादमात्रां स्कन्धे निधाय स हृष्टोऽभवत्॥
Verse 30
प्रयास्यन्स्वगृहं तत्र ददर्श पथि राक्षसम् । द्रुतं च क्रूरकर्माणं दृष्ट्वा भक्षितुमागतम्
स्वगृहं प्रति प्रयातस्तत्र पथि राक्षसं ददर्श। द्रुतं च क्रूरकर्माणं दृष्ट्वा तं भक्षितुमागतम्॥
Verse 31
तस्य दर्शनमात्रेण वज्रलेपः सुदारुणः । वाराणसीसमुद्भूतो भस्मसादभवत्क्षणात्
तस्य दर्शनमात्रेण वज्रलेपः सुदारुणः। वाराणसीसमुद्भूतो भस्मसादोऽभवत्क्षणात्॥
Verse 32
जन्मकोटिशतेनापि यो न शक्यो व्यपोहितुम् । तत्पापपर्वतान्मुक्तः कृष्णपांथिकदर्शनात्
जन्मकोटिशतेनापि यो न शक्यो व्यपोहितुम्। तत्पापपर्वतात् मुक्तः कृष्णपांथिकदर्शनात्॥
Verse 33
दग्धेऽथ क्रूरभावे तु घनमुक्तो यथा शशी । रेजे पुण्यप्रकाशेन कृष्णपांथिकदर्शनात्
दग्धेऽथ क्रूरभावे तु घनमुक्तो यथा शशी। रेजे पुण्यप्रकाशेन कृष्णपांथिकदर्शनात्॥
Verse 34
ततोऽभिमुखमभ्येत्य द्वारकापथिकं मुदा । ननाम श्रद्धया भूमौ तद्दर्शनमहोत्सवः
ततः स हर्षसमन्वितोऽभिमुखमुपेत्य द्वारकापथिकं श्रद्धया भूमौ प्रणनाम; तद्दर्शनं महोत्सवमिव मेने।
Verse 35
नत्वाऽथ विस्मितः प्राह अहोऽद्य तव दर्शनात् । गतो घोरतमो भावः प्राप्ता संसिद्धिरुत्तमा
नत्वाऽथ स विस्मितोऽब्रवीत्—अहोऽद्य तव दर्शनमात्रेण मम घोरतमो भावो निवृत्तः, उत्तमा च संसिद्धिः प्राप्ता।
Verse 36
कस्मात्त्वमागतो भद्र प्रभावः कीदृशस्तव । वज्रलेपस्तु काश्यां वै दग्धस्ते दर्शनादनु
कुतस्त्वमागतः भद्र, कीदृशः प्रभावस्तव? काश्यां हि वज्रलेपस्ते दर्शनादनन्तरं दग्ध एव।
Verse 37
वसिष्ठ उवाच । इत्येवं राक्षसेनोक्तं श्रुत्वा कृष्णस्य पांथिकः । विस्मयं परमापन्नः प्राह तं हर्षमानसः
वसिष्ठ उवाच—इत्येवं राक्षसेनोक्तं श्रुत्वा कृष्णस्य पांथिकः परमविस्मयं गतः, हर्षमानसस्तं प्रत्युवाच।
Verse 38
पांथिक उवाच । श्रीमद्द्वारवतीं दृष्ट्वा ह्यागतोऽस्म्यत्र राक्षस । वज्रलेपहरोऽस्माकं प्रभावः कृष्णदर्शनात्
पांथिक उवाच—हे राक्षस, श्रीमद्द्वारवतीं दृष्ट्वा ह्यहमत्रागतः; कृष्णदर्शनसमुद्भवोऽस्माकं प्रभावो वज्रलेपं हरति।
Verse 39
गोमत्यां यः सकृत्स्नात्वा पश्येत्कृष्णमुखांबुजम् । सर्वानुद्धरते पापादपि त्रैलाक्यदाहकात्
गोमत्यां यः सकृदपि स्नात्वा कृष्णस्य मुखाम्बुजं पश्यति, स त्रैलोक्यदाहकादपि पापात् सर्वान् उद्धरति।
Verse 40
वसिष्ठ उवाच । इत्युक्तो राक्षसो हृष्टः शुद्धात्मा भक्तिसंयुतः । नत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा संप्राप्तो द्वारकां तदा
वसिष्ठ उवाच—एवमुक्तो राक्षसो हृष्टः शुद्धात्मा भक्तिसंयुतः। नत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा तदा द्वारकां संप्राप्तवान्।
Verse 41
गोमत्यां स तनुं त्यक्त्वा प्राप्तोऽसौ वैष्णवं पदम् । स्तूयमानः सुरेशानैर्गधर्वैः पुष्पवृष्टिभिः
स गोमत्यां तनुं त्यक्त्वा वैष्णवं पदमाप्तवान्। सुरेशानैर्गन्धर्वैश्च स्तूयमानः पुष्पवृष्टिभिः।
Verse 42
इत्थं महाप्रभावो हि द्वारकायाः प्रकीर्त्तितः । न प्ररोहंति पापानि यस्याः पांथिकदर्शनात् । द्वारकायां तु किं वाच्यं न प्ररोहंति पातकम्
एवं द्वारकायाः महाप्रभावः प्रकीर्तितः। यस्याः पांथिकदर्शनादपि पापानि न प्ररोहन्ति; द्वारकायां तु किं वाच्यं—न प्ररोहन्ति पातकानि।
Verse 43
इत्येतत्कथितं राजन्यत्पृष्टोहं त्वयाऽनघ । सर्वक्षेत्रोत्तमं क्षेत्रं वज्रलेपविनाशनम्
इति ते कथितं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ। सर्वक्षेत्रोत्तमं क्षेत्रं वज्रलेपविनाशनम्।
Verse 44
श्रीप्रह्लाद उवाच । वसिष्ठेनोदितं श्रुत्वा दिलीपो हृष्ट मानसः । द्वारकां क्षेत्रराजं तं ज्ञात्वा च विस्मयं ययौ
श्रीप्रह्लाद उवाच—वसिष्ठेनोदितं वचनं श्रुत्वा दिलीपो हृष्टमानसः। द्वारकां क्षेत्रराजं तं ज्ञात्वा विस्मयमगात्॥
Verse 45
ययौ द्वारवतीं हृष्टो देवदेवस्य सादरम् । कृष्णं दृष्ट्वा परां सिद्धिं संप्राप्तो देवमंदिरे
हृष्टः सादरभक्त्या देवदेवस्य धाम द्वारवतीं ययौ। कृष्णं दृष्ट्वा परां सिद्धिं संप्राप्य देवमन्दिरं जगाम॥