Adhyaya 28

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । कृत्वा जागरणं विष्णोर्यथान्यायं नरेश्वर । पितॄन्यच्छति पुण्यं च ततः किं कुरुते यमः

मार्कण्डेय उवाच—हे नरेश्वर! विष्णोर्जागरणं यथान्यायं कृत्वा यः पितॄन् पुण्येन तर्पयति, तस्मिन् यमः किं कर्तुं शक्तः?

Verse 2

भुक्तो वा यदि वाऽभुक्तः स्वच्छो वाऽस्वच्छ एव वा । विमुक्तिः कथिता तत्र हरिजागरणान्नृणाम्

भुक्तो वा यदि वाऽभुक्तः, स्वच्छो वाऽस्वच्छ एव वा—तत्र हरिजागरणेन नृणां विमुक्तिः कथिता।

Verse 3

अस्नातो वा नरः स्नातो जागरे समुपस्थिते । सर्वतीर्थाप्लुतो ज्ञेयस्तं दृष्ट्वा दिवमाव्रजेत्

अस्नातो वा नरः स्नातो, जागरे समुपस्थिते; सर्वतीर्थाप्लुतो ज्ञेयः—तं दृष्ट्वा दिवमाव्रजेत्।

Verse 4

श्वपचा जागरं कृत्वा पदं निर्वाणमागताः । किं पुनर्वर्णसंभूताः सदाचारपरास्तथा

श्वपचा अपि जागरं कृत्वा निर्वाणपदमागताः; किं पुनर्वर्णसंभूताः सदाचारपरास्तथा।

Verse 5

युवतीनादमाकर्ण्य यथा निद्रा न जायते । जागरे चैवमेव स्यात्तत्कथानां च कीर्तने

युवतीनादमाकर्ण्य यथा निद्रा न जायते; जागरे चैवमेव स्यात्—तत्कथानां च कीर्तने।

Verse 6

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । उत्कल्लनं मनःपापं शोधयेद्विष्णु जागरः

ब्रह्महत्यां सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमम् । उत्कल्लनं मनःपापं विष्णोर्जागरः शोधयेत् ॥

Verse 7

विमुक्तिः कामुकस्योक्ता किं पुनर्वीक्षतां हरिम्

विमुक्तिः कामुकस्योक्ता किं पुनर्हरिदर्शनात् । हरिं वीक्षतां नॄणां मुक्तिः सुलभतरा भवेत् ॥

Verse 8

वाचिकं मानसं पापं करणैर्यदुपार्जितम् । अन्यैर्निमिषमात्रेण व्यपोहति न संशयः

वाचिकं मानसं पापं करणैर्यदुपार्जितम् । जागरेण निमिषेणैव व्यपोहति न संशयः ॥

Verse 9

गोष्ठ्यां समागता ये तु तेषां पापं कुतः स्मृतम् । मातृपूजा गयाश्राद्धं सुतीर्थगमनं तथा । जागरस्य नृणां राजन्समानि कवयो विदुः

गोष्ठ्यां समागता ये तु तेषां पापं कुतः स्मृतम् । मातृपूजा गयाश्राद्धं सुतीर्थगमनं तथा । जागरस्य नृणां राजन् समानि कवयो विदुः ॥

Verse 10

जननीपूजनं भूप ह्यश्वमेधायुतैः समम् । पूर्णं वर्षशतं भूप कुशाग्रेणोद्धृतं जलम्

जननीपूजनं भूप ह्यश्वमेधायुतैः समम् । पूर्णं वर्षशतं भूप कुशाग्रेणोद्धृतं जलम् ॥

Verse 11

पिबन्पात्रे द्विजः सम्यक्तीर्थे पुष्करसंज्ञिते । जागरस्यैव चैतानि कलां नार्हंति षोडशीम्

पुष्करसंज्ञिते सम्यक्तीर्थे पात्रेण सम्यक् पिबन् द्विजोऽपि यत्पुण्यं लभते, तदेतानि चैतानि जागरमात्रस्य षोडशीं कलामपि न समर्हन्ति।

Verse 12

कृत्वा कांचनसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिप । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं हरिजागरे

हे वसुधाधिप, कांचनसंपूर्णां वसुधां कृत्वा दानेन यत्फलमाप्यते, तत्फलमेव हरिजागरे लभ्यते।

Verse 14

निकृंतनं कर्मणश्च ह्यात्मना दुष्कृतं कृतम् । व्यपोहति न संदेहो येन जागरणं कृतम् । संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि पुनरेव महीपते । जागरे पद्मनाभस्य यत्फलं कवयो विदुः

येन जागरणं कृतं स आत्मना कृतं दुष्कृतं कर्मणश्च निकृन्तनं व्यपोहति—न संशयः। महीपते, पुनरेव संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि पद्मनाभजागरे यत्फलं कवयो विदुः।

Verse 15

रवेर्बिंबमिदं भित्त्वा स योगी हरिजागरे । प्रयाति परमं स्थानं योगिगम्यं निरंजनम् । सांख्ययोगैः सुदुःखेन प्राप्यते यत्पदं हरेः

हरिजागरे स योगी रवेर्बिम्बमिदं भित्त्वा योगिगम्यं निरञ्जनं परमं स्थानं प्रयाति; यत् हरेः पदं सांख्ययोगैः सुदुःखेनैव प्राप्यते।

Verse 16

नद्यो नदा यथा यांति सागरे संस्थितिं क्रमात् । एवं जागरणात्सर्वे तत्पदे यांति संस्थितिम्

यथा नद्यो नदाश्च क्रमात् सागरे संस्थितिं यान्ति, एवं जागरणात् सर्वे तत्पदे संस्थितिं यान्ति।

Verse 17

मेरुमंदरमानानि कृत्वा पापानि वा नरः । हरिजागरणे तानि व्यपोहति न संशयः

मेरुमन्दरमानानि कृत्वा पापानि यो नरः । हरिजागरणयोगेन तानि नाशयति ध्रुवम् ॥

Verse 18

राज्यं स्वर्गं तथा मोक्षं यच्चान्यदीप्सितं नृणाम् । ददाति भगवान्कृष्णः स्वगीतैर्जागरे स्थितः

राज्यं स्वर्गं तथा मोक्षं यच्चान्यदपि वाञ्छितम् । स्वगीतैर्जागरे स्थिते ददाति श्रीकृष्ण ईश्वरः ॥

Verse 19

जागरेणैव पापानां श्वपचानां महीपते । तत्पदं कविभिः प्रोक्तं किं पुनस्तु द्विजन्मनाम्

जागरेणैव पापिष्ठाः श्वपचाः स्युः पदं परम् । कविभिः कथितं राजन् किं पुनर्द्विजजन्मनाम् ॥

Verse 20

जपध्यानविहीनस्य गायकस्यापि भूपते । कर्मभ्रष्टस्य च प्रोक्तो मोक्षस्तु हरिजागरे

जपध्यानविहीनस्य गायकस्यापि भूपते । कर्मभ्रष्टस्य चाप्युक्तो मोक्षो हरिजागरे ॥

Verse 21

तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु पुण्यं पुण्यवतां नृणाम् । यत्तु साधयते भूप जागरे संव्यवस्थितः

नास्ति त्रिषु लोकेषु पुण्यं पुण्यवतामपि । यज्जागरे दृढस्थितः साधयत्येव भूपते ॥

Verse 22

त्वया पुनरिदं कार्य्यं स्मर्त्तव्यो गरुडध्वजः । एकादश्यां न भोक्तव्यं कर्तव्यं जागरं सदा

तस्मात् त्वया इदं कार्य्यम्—गरुडध्वजं हरिं नित्यं स्मर्तव्यम्। एकादश्यां न भोक्तव्यं, सदा जागरणं कर्तव्यम्॥

Verse 23

जागरे वर्त्तमानस्य श्वपचस्य गतिर्भवेत् । किंपुनर्वर्णजातीनां वैष्णवानां महीपते

जागरे वर्त्तमानस्य श्वपचस्यापि गतिः शुभा भवेत्। किं पुनर्वर्णजातीनां वैष्णवानां, महीपते॥

Verse 24

ये तु जागरणे निद्रां न यांति नृपपुंगव । न तेषां जननी याति खेदं गर्भावधारणात्

ये तु जागरणे निद्रां न यान्ति, नृपपुङ्गव। न तेषां जननी खेदं याति गर्भावधारणात्॥

Verse 25

तस्माज्जागरणं कार्य्यं मातुर्जठरवर्जिभिः । भीतेर्मोक्षपरैर्मर्त्यैः सुखचेष्टाबहिष्कृतैः

तस्माज्जागरणं कार्य्यं मातुर्जठरवर्जिभिः। भीतेर्मोक्षपरैर्मर्त्यैः सुखचेष्टाबहिष्कृतैः॥

Verse 26

यस्तु जागरणं रात्रौ कुर्याद्भक्तिसमन्वितः । निमिषेनिमिषे राजन्नश्वमेधफलं लभेत्

यस्तु जागरणं रात्रौ कुर्याद्भक्तिसमन्वितः। निमिषे निमिषे राजन्, अश्वमेधफलं लभेत्॥

Verse 27

शयनो त्थापनाभ्यां च समं पुण्यमुदाहृतम् । विशेषो नास्ति भूपाल विष्णुना कथितं पुरा

शयनं चोत्तापनं च समं पुण्यं प्रकीर्तितम् । न विशेषोऽस्ति भूपाल विष्णुना प्रोक्तमादितः ॥

Verse 28

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्थिताः शूद्राश्च जागरे । पक्षिणः कृमिकीटाश्च ह्यनेके चैव जंतवः । ते गताः परमं स्थानं योगिगम्यं निरंजनम्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च जागरे स्थिताः । पक्षिणः कृमिकीटाश्च बहवोऽन्ये च जन्तवः । ते ययुः परमं स्थानं योगिगम्यं निरञ्जनम् ॥

Verse 29

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । कृष्णजागरणे तानि क्षयं यांति न संशयः

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । कृष्णजागरणे तानि क्षयं यान्ति न संशयः ॥

Verse 30

एकतः क्रतवः सर्वे सर्वतीर्थसमन्विताः । एकतो देवदेवस्य जागरः कृष्णवल्लभः । न समं ह्यधिकः प्रोक्तः कविभिः कृष्णजागरः

एकतः क्रतवः सर्वे सर्वतीर्थसमन्विताः । एकतो देवदेवस्य जागरः कृष्णवल्लभः । न समं ह्यधिकः प्रोक्तः कविभिः कृष्णजागरः ॥

Verse 31

सूर्यशक्रादयो देवा ब्रह्मरुद्रादयो गणाः । नित्यमेव समायांति जागरे कृष्णवल्लभे

सूर्यशक्रादयो देवा ब्रह्मरुद्रादयो गणाः । नित्यमेव समायान्ति जागरे कृष्णवल्लभे ॥

Verse 32

गंगा सरस्वती रेवा यमुना च शतह्रदा । चंद्रभागा वितस्ता च नद्यः सर्वाश्च तत्र वै

तत्र वै गङ्गा सरस्वती रेवा यमुना शतह्रदा च; चन्द्रभागा वितस्ता च—सर्वा नद्यः तत्रैव सन्निहिताः।

Verse 33

सरांसि च ह्रदाश्चैव समुद्राः कृत्स्नशो नृप । एकादश्यां नृपश्रेष्ठ गच्छंति हरिजागरे

सरांसि ह्रदाश्चैव समुद्राः कृत्स्नशो नृप; एकादश्यां नृपश्रेष्ठ हरिजागरं गच्छन्ति।

Verse 34

स्पृहणीयास्तु देवेभ्यो ये नराः कृष्णजागरे । नृत्यं गीतं प्रकुर्वंति वीणावाद्यं तथैव च

ये नराः कृष्णजागरे नृत्यं गीतं प्रकुर्वन्ति, वीणावाद्यं तथैव च—ते देवेभ्योऽपि स्पृहणीयाः।

Verse 35

भक्त्या वाऽप्यथवाऽभक्त्या शुचिर्वाप्यथवाऽशुचिः । कृत्वा जागरणं विष्णोर्मुच्यते पापकोटिभिः

भक्त्या वाऽथवाऽभक्त्या, शुचिर्वाऽथवाऽशुचिः; विष्णोर्जागरणं कृत्वा पापकोटिभिर्मुच्यते।

Verse 36

पादयोः पांसुकणिका यावत्तिष्ठंति भूतले । तावद्वर्षसहस्राणि जागरी वसते दिवि

पादयोः पांसुकणिका यावत्तिष्ठन्ति भूतले; तावद्वर्षसहस्राणि जागरी वसते दिवि।

Verse 37

तस्माद्गृहं प्रगन्तव्यं जागरे माधवस्य च । कलौ मलविनाशाय द्वादशद्वादशीषु च

तस्माद् माधवस्य जागरार्थं तस्य गृहं मन्दिरं वा गन्तव्यम्। कलौ च मलविनाशाय विशेषतः द्वादशदिने द्वादश्यां च॥

Verse 38

सुबहून्यपि पापानि कृत्वा जागरणं हरेः । निर्द्दहेन्मेरुतुल्यानि युगकोटिशतान्यपि

सुबहून्यपि पापानि कृत्वा हरेर्जागरणं यः करोति। स मेरुतुल्यान्यपि पापानि युगकोटिशतान्यपि निर्दहेत्॥

Verse 39

उन्मीलिनी महीपाल यैः कृता प्रीतिसंयुतैः । कलौ जागरणोपेता फलं वक्ष्यामि तच्छृणु

उन्मीलिनी महीपाल यैः कृता प्रीतिसंयुतैः। कलौ जागरणोपेता फलं वक्ष्यामि तच्छृणु॥

Verse 40

स्थितौ युगसहस्रं तु पादेनैकेन भूतले । काश्यां च जाह्नवीतीरे तत्फलं लभते नरः

पादेनैकेन भूतले स्थित्वा युगसहस्रं यत्फलं लभ्यते। काश्यां जाह्नवीतीरे च स्थित्वा तत्फलं नरः प्राप्नोति॥

Verse 41

भवेद्युगसहस्रं च विनाऽहारेण यत्फलम् । उन्मीलिनीं समासाद्य फलं जागरणे हरेः

विनाऽहारेण युगसहस्रं यत्फलं भवेत्। उन्मीलिनीं समासाद्य हरेर्जागरणे तदेव फलं भवति॥

Verse 42

दुष्प्राप्यं वैष्णवं स्थानं मखकोटिशतैः कृतैः । हेलया प्राप्यते नूनं द्वादश्यां जागरे कृते

दुष्प्राप्यं वैष्णवं धाम यत् मखकोटिशतैः कृतैः अपि न लभ्यते, तत् द्वादश्यां जागरं कृत्वा हेलयापि नूनं प्राप्यते।

Verse 43

न कुर्वंति व्रतं विष्णोर्जागरेण समन्वितम् । परस्वं पारदार्यं च पापं तान्प्रति गच्छति

ये विष्णोर्व्रतं जागरेण समन्वितं न कुर्वन्ति, तान् प्रति परस्वापहारः पारदार्यं च पापं गच्छति।

Verse 44

एकेनैवोपवासेन भावहीनास्तु मानवाः । निर्द्दग्धाऽखिलपापास्ते प्रयांति स्वर्गकाननम्

एकेनैवोपवासेन भावहीनाः अपि मानवाः अखिलपापैः निर्दग्धाः सन्तः स्वर्गकाननं प्रयान्ति।

Verse 45

यत्र भागवतं शास्त्रं यत्र जागरणं हरेः । शालिग्रामशिला यत्र तत्र गच्छेद्धरिः स्वयम्

यत्र भागवतं शास्त्रं पूज्यते, यत्र हरेर्जागरणं क्रियते, यत्र शालिग्रामशिला वर्तते—तत्र हरिः स्वयमेव गच्छति।

Verse 46

न पुर्य्यः पावनाः सप्त कलौ वेदवचो नहि । यादृशं वासरं विष्णोः पावनं जागरान्वितम्

कलौ वेदवचो न पुर्यः सप्त पावनाः इति तथा वदति; यथा विष्णोर्वासरं जागरान्वितं परमं पावनं भवति।

Verse 47

संप्राप्ते वासरे विष्णोर्ये न कुर्वंति जागरम् । मज्जंति नरके घोरे नरानार्य्यो न संशयः

यदा विष्णोः पवित्रो वासरः संप्राप्यते, ये तस्मिन् जागरं न कुर्वन्ति, ते नूनं दुस्तरे घोरनरके मज्जन्ति; ते नरानार्याः, न संशयः।