Adhyaya 25

Verse 1

इंद्रद्युम्न उवाच । कथयस्व मुनिश्रेष्ठ किंचित्कौतूहलं मम । पुण्यं पवित्रं पापघ्नं तीर्थं तु वद विस्तरात्

इन्द्रद्युम्न उवाच—कथयस्व मुनिश्रेष्ठ किंचित्कौतूहलं मम। पुण्यं पवित्रं पापघ्नं तीर्थं तु वद विस्तरात्॥

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । मथुरा द्वारकाऽयोध्या कलिकाले पुरीत्रयम् । धर्मार्थकामदं भूप मोक्षदं हरिवल्लभम्

मार्कण्डेय उवाच—मथुरा द्वारका चायोध्या कलिकाले पुरीत्रयम्। हे भूप! एताः धर्मार्थकामप्रदाः, हरिवल्लभाः सन्त्यो मोक्षप्रदाः॥

Verse 3

मधुरायां तु कालिंदी गोमती कृष्णसन्निधौ । अयोध्यायां तु सरयूर्मुक्तिदा सेविता सदा

मथुरायां तु कालिन्दी, गोमती कृष्णसन्निधौ। अयोध्यायां तु सरयूः सेविता सदा मुक्तिदा॥

Verse 4

द्रारवत्यामयोध्यायां कृष्णं रामं शुभप्रदम् । मथुरायां हरिं विष्णुं स्मृत्वा मुक्तिमवाप्नुयात्

द्वारवत्यामयोध्यायां कृष्णं रामं शुभप्रदम्। मथुरायां हरिं विष्णुं स्मृत्वा मुक्तिमवाप्नुयात्॥

Verse 5

धन्या सा मथुरा लोके यत्र जातो हरिः स्वयम् । द्वारका सफला लोके क्रीडितं यत्र विष्णुना

धन्या सा मथुरा लोके यत्र जातो हरिः स्वयम्। द्वारका सफला लोके क्रीडितं यत्र विष्णुना॥

Verse 6

धन्यानामपि सा पूज्या अयोध्या सर्वकामदा । या स्वयं रामदेवेन पालिता धर्मबुद्धिना

धन्यानामपि सा पूज्या अयोध्या सर्वकामदा। या स्वयं रामदेवेन पालिता धर्मबुद्धिना॥

Verse 7

यद्ददाति फलं काशी सेविता कल्पसंख्यया । कला ददाति मथुरा वासरेणापि तत्फलम्

यत्फलं काशी कल्पसंख्यया सेविता ददाति, तत्फलं मथुरा कलामात्रेणापि ददाति; वासरेणापि तदेव फलं प्रददाति।

Verse 8

मन्वंतरसहस्रे तु प्रयागे यत्फलं भवेत् । निमिषार्द्धेन वसतां द्वारकायां तु तत्फलम्

मन्वन्तरसहस्रेण प्रयागे यत्फलं स्यात्, तत्फलं द्वारकायां वसतां निमिषार्धेनैव लभ्यते।

Verse 9

प्रभासे च कुरुक्षेत्रे यत्फलं वत्सरैः शतैः । वसतां निमिषार्द्धेन ह्ययोध्यायां च तद्भवेत्

प्रभासे कुरुक्षेत्रे च वत्सरशतैः यत्फलं स्यात्, तदेवायोध्यायां वसतां निमिषार्धेन भवेत्।

Verse 10

अयोध्याधिपतिं रामं मथुरायां तु केशवम् । द्वारकावासिनं कृष्णं कीर्तनं चापि दुर्ल्लभम्

अयोध्याधिपतिं रामं, मथुरायां केशवं, द्वारकावासिनं कृष्णं—एतेषां कीर्तनमपि दुर्लभं भवति।

Verse 11

मथुराकीर्तनेनापि श्रवणाद्द्वारकापुरः । अयोध्यादर्शनेनापि त्रिशुद्धं च पदं व्रजेत्

मथुराकीर्तनादपि, द्वारकापुरस्य श्रवणादपि, अयोध्यादर्शनादपि—त्रिशुद्धं पदं व्रजेत्।

Verse 12

कृष्णं स्वयंभुवं देवं द्वारका त्रिदिवोपमा । श्रुता चाप्यथवा दृष्टा कुरुते जन्मसंक्षयम्

त्रिदिवोपमा द्वारका, यत्र स्वयंभूः देवः श्रीकृष्णः विराजते। सा श्रुता वा दृष्टा वा पुनर्जन्मपरम्परायाः क्षयं करोति॥

Verse 13

श्रुताभिलिखिता दृष्टा ह्ययोध्या मथुरापुरी । पापं हरति कल्पोत्थं द्वारका च तृतीयका

अयोध्या मथुरापुरी च श्रुता लिखिता दृष्टा वा कल्पोत्थं पापं हरतः। तयोः समा तृतीया पुण्यपुरी द्वारका॥

Verse 14

कृष्णं विष्णुं हरिं देवं विश्रांतं च कलौ स्मृतम् । द्वादश्यां जागरे रात्रावश्वमेधायुतं फलम्

कलौ विश्रान्तं स्मृतं कृष्णं विष्णुं हरिं प्रभुम्। द्वादश्यां रात्रिजागरणं ददात्यश्वमेधायुतं फलम्॥

Verse 15

बालक्रीडनकं स्थानं ये स्मरंति दिनेदिने । स्वर्णशैलपदं नृणां जायते राजसत्तम

ये दिनेदिने बालक्रीडनकं स्थानं स्मरन्ति, तेषां नृणां स्वर्णशैलपदप्राप्तिर्जायते, राजसत्तम॥

Verse 16

धन्यास्ते मानवा लोके कलिकाले नरोत्तम । प्लवनं सिंधुतोयेन गोमत्यां यैर्नरैः कृतम्

धन्यास्ते मानवा लोके कलिकाले नरोत्तम, यैः सिंधुतोयेन गोमत्यां प्लवनं कृतम्॥

Verse 17

पश्चिमाशां नरः स्नात्वा कृत्वा वै करसंपुटम् । द्वारकां ये स्मरिष्यंति तेषां कोटिगुणं फलम्

पश्चिमदिशि स्नात्वा करसंपुटं विधाय ये द्वारकां स्मरन्ति, तेषां पुण्यफलं कोटिगुणितं भवति।

Verse 18

मनसा चिन्तयेद्यो वै कलौ द्वारवतीं पुरीम् । कपिलाऽयुतपुण्यं च लभते हेलया नरः

कलौ यः मनसा द्वारवतीं पुरीं चिन्तयति, स नरः हेलयैव कपिलादानायुतपुण्यं लभते।

Verse 19

गंगासागरजं पुण्यं गंगाद्वारभवं तथा । कलौ द्वारवतीं गत्वा प्राप्नोति मनुजाधिप

मनुजाधिप, कलौ द्वारवतीं गत्वा गङ्गासागरजं पुण्यं गङ्गाद्वारभवं च प्राप्नोति।

Verse 20

सप्तकल्पस्मरो भूप मार्कण्डेयः स्मराम्यहम् । समाना वाऽधिका वापि द्वारवत्या न कापि पूः

भूप, अहं मार्कण्डेयः सप्तकल्पस्मरः; द्वारवत्या समाना वा अधिका वा कापि पुरी नास्ति।

Verse 21

दुर्वाससा समो धन्यो नास्ति नाप्यधिको नृप । भाषाबंधं येन कृत्वा द्वारकायां धृतो हरिः

नृप, दुर्वाससः समो धन्यो नास्ति नाप्यधिकः; येन भाषाबन्धं कृत्वा द्वारकायां हरिः धृतः।

Verse 22

मा काशीं मा कुरुक्षेत्रं प्रभासं मा च पुष्करम् । द्वारकां गच्छ राजर्षे पश्य कृष्णमुखं शुभम्

मा काशीं मा कुरुक्षेत्रं प्रभासं मा च पुष्करम् । द्वारकां गच्छ राजर्षे पश्य कृष्णमुखं शुभम् ॥

Verse 23

अश्वमेधसहस्रं तु राजसूयशतं कलौ । पदेपदे च लभते द्वारकां याति यो नरः

अश्वमेधसहस्रं तु राजसूयशतं कलौ । पदेपदे च लभते द्वारकां याति यो नरः ॥

Verse 24

सफलं जीवितं तेषां कलौ नृपवरोत्तम ये । षां न स्खलितं चित्तं द्वारकां प्रति गच्छताम्

सफलं जीवितं तेषां कलौ नृपवरोत्तम ये । षां न स्खलितं चित्तं द्वारकां प्रति गच्छताम् ॥

Verse 25

माता च पुत्रिणी तेन पिता चैव पितामहाः । पिंडदानं कृतं येन गोमत्यां कृष्णसन्निधौ

माता च पुत्रिणी तेन पिता चैव पितामहाः । पिंडदानं कृतं येन गोमत्यां कृष्णसन्निधौ ॥

Verse 26

गोपीचन्दनमुद्रां तु कृत्वा भ्रमति भूतले । सोऽपि देशो भवेत्पूतः कि पुनर्यत्र संस्थितम्

गोपीचन्दनमुद्रां तु कृत्वा भ्रमति भूतले । सोऽपि देशो भवेत्पूतः कि पुनर्यत्र संस्थितम् ॥

Verse 27

द्वारकायां समुद्भूतां तुलसीं कृष्णसेविताम् । नित्यं बिभर्ति शिरसा स भवेत्त्रिदशाधिपः

द्वारकायां समुद्भूतां कृष्णसेवितां तुलसीं यः नित्यं शिरसा बिभर्ति, स त्रिदशाधिपो भवति।

Verse 28

दैत्यारेर्भगवत्तिथिश्च विजया नीरं च गगोद्भवं नित्यंकाशिपुरी तथैव तुलसी धात्रीफलं वल्लभम्

दैत्यारिभगवतः तिथिः, विजया, गङ्गोद्भवं नीरं, नित्यं काशिपुरी, तथा तुलसी, धात्रीफलं च—एतानि भगवतः वल्लभानि।

Verse 29

शास्त्रं भागवतं तथा च दयितं रामायणं द्वारका पुण्यं मालतिसम्भवं सुदयितं गीतं कृतं जागरम्

शास्त्रं भागवतं दयितं, तथा रामायणं च दयितम्; द्वारका पुण्या। सुदयितं गीतं, कृतं जागरं, तथा मालतीसम्भवं च प्रियतमम्।

Verse 30

गृहे यस्य सदा तिष्ठेद्गोपीचन्दनमृत्तिका । द्वारका तिष्ठते तत्र कृष्णेन सहिता कलौ

यस्य गृहे सदा तिष्ठेत् गोपीचन्दनमृत्तिका, तत्रैव कलौ कृष्णेन सहिता द्वारका तिष्ठति।

Verse 31

कृतघ्नो वाऽथ गोघ्नोऽपि हैतुकः कृत्स्नपापकृत् । गोपीचन्दनसंपर्कात्पूतो भवति तत्क्षणात्

कृतघ्नो वा गोघ्नोऽपि, हेतुकः कृत्स्नपापकृत् अपि; गोपीचन्दनसंपर्कात् स तत्क्षणात् पूतो भवति।

Verse 32

गोपीचन्दनखंडं तु यो ददातीह वैष्णवे । कुलमेकोत्तरं तेन शतं तारितमेव वा

योऽत्र वैष्णवाय गोपीचन्दनखण्डं ददाति, तेन कर्मणा तस्य कुलस्यैकाधिकं शतं नूनं तारितमेव भवति।

Verse 33

द्वारकासम्भवा भूप तुलसी यस्य मंदिरे । तस्य वैवस्वतो नित्यं बिभेति सह किंकरैः

भूप, यस्य मन्दिरे द्वारकासम्भवा तुलसी वर्तते, तं वैवस्वतो यमो नित्यं सह किंकरैर्भयात् बिभेति।

Verse 34

द्वारकासंभवा मृत्स्ना तुलसीकृष्णकीर्तनम् । क्रतुकोटिशतं पुण्यं कथितं व्याससूनुना

द्वारकासम्भवा मृत्स्ना, तुलसी, कृष्णकीर्तनं च—एतानि व्याससूनुना क्रतुकोटिशतं पुण्यं फलतीति कथितम्।

Verse 35

आलोड्य सर्वशास्त्राणि पुराणानि पुनःपुनः । मया दृष्टा महीपाल न द्वारकासमा पुरी

सर्वशास्त्राणि पुराणानि च पुनःपुनरालोड्य, महीपाल, मया दृष्टं यत् द्वारकासमा पुरी नास्ति।

Verse 36

द्वारकागमनं येन कृतं कृष्णस्य कीर्तनम् । स्नातं तीर्थसहस्रैस्तु तेनेष्टं क्रतुकोटिभिः

येन द्वारकागमनं कृतं कृष्णकीर्तनं च, तेन तीर्थसहस्रैः स्नातमिव, क्रतुकोटिभिरिष्टमिव च भवति।

Verse 37

इद्रियाणां तु दमनं किं करिष्यति देहिनाम् । सांख्यमध्ययनं चापि द्वारकां गच्छते न चेत्

इद्रियाणां तु दमनं किं करिष्यति देहिनाम् । सांख्यमध्ययनं चापि द्वारकां गच्छते न चेत् ॥

Verse 38

पशवस्ते न सन्देहो गर्दभेन समा जनाः । दृष्टं कृष्णमुखं यैर्न गत्वा द्वारवतीं पुरीम्

पशवस्ते न सन्देहो गर्दभेन समा जनाः । दृष्टं कृष्णमुखं यैर्न गत्वा द्वारवतीं पुरीम् ॥

Verse 39

कृतकृत्यास्तु ते धन्या द्वादश्यां जागरे हरेः । कृत्वा जागरणं भक्त्या नृत्यमाना मुहुर्मुहुः

कृतकृत्यास्तु ते धन्या द्वादश्यां जागरे हरेः । कृत्वा जागरणं भक्त्या नृत्यमाना मुहुर्मुहुः ॥

Verse 40

कृष्णालयं तु यो गत्वा गोमत्यां पिंडपातनम् । करोति शक्त्या दानं च मुक्तास्तस्य पितामहाः

कृष्णालयं तु यो गत्वा गोमत्यां पिंडपातनम् । करोति शक्त्या दानं च मुक्तास्तस्य पितामहाः ॥

Verse 41

प्रेतत्वं च पिशा चत्वं न भवेत्तस्य देहिनः । जन्मजन्मनि राजेंद्र यो गतो द्वारकां पुरीम्

प्रेतत्वं च पिशा चत्वं न भवेत्तस्य देहिनः । जन्मजन्मनि राजेंद्र यो गतो द्वारकां पुरीम् ॥

Verse 42

अनशनेन यत्पुण्यं प्रयागे त्यजतस्तनुम् । द्वादश्यां निमिषार्द्धेन तत्फलं कृष्णसन्निधौ

अनशनेन यत्पुण्यं प्रयागे त्यजतस्तनुं द्वादश्यां लभ्यते, तत्फलं कृष्णसन्निधौ निमिषार्धेनैव प्राप्यते।

Verse 43

सूर्यग्रहे गवां कोटिं दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात् । तत्फलं कलिकाले तु द्वारवत्यां दिनेदिने

सूर्यग्रहे गवां कोटिं दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात्, तत्फलं कलिकालेऽपि द्वारवत्यां दिनेदिने लभ्यते।

Verse 44

कोटिभारं सुवर्णस्य ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं कृष्णदर्शने

चन्द्रसूर्यग्रहणे कोटिभारं सुवर्णं दत्त्वा यत्फलमाप्नोति, तत्फलं कृष्णदर्शनेनैव समवाप्यते।

Verse 45

दोलासंस्थं च ये कृष्णं पश्यंति मधुमाधवे । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च मातामहपितामहाः

ये मधुमाधवे दोलासंस्थं कृष्णं पश्यन्ति, तेषां पुत्राः पौत्राश्च तथा मातामहपितामहाश्च पुण्येन समुद्धृताः स्युः।

Verse 46

श्वशुराद्याः सभृत्याश्च पशवश्च नरोत्तम । क्रीडंति विष्णुना सार्द्धं यावदाभूतसंप्लवम्

नरोत्तम, श्वशुराद्याः सभृत्याश्च पशवश्च, विष्णुना सार्द्धं क्रीडन्ति यावदाभूतसंप्लवम्।

Verse 47

या काचिद्द्वादशी भूप जायते कृष्णसन्निधौ । पश्यामि नांतरं किञ्चित्कलिकाले विशेषतः

हे भूप! या काचिद् द्वादशी श्रीकृष्णसन्निधौ जायते, तस्याः समं व्रतम् अन्यत् किञ्चिदपि न पश्यामि—कलिकाले विशेषतः।

Verse 48

कृष्णस्य सन्निधौ नित्यं वासरा द्वादशीसमाः । युगादिभिः समाः सर्वे नित्यं कृष्णस्य सन्निधौ

कृष्णस्य सन्निधौ नित्यं सर्वे वासरा द्वादशीसमाः; युगादयः सर्वेऽपि कालाः तत्रैव नित्यं कृष्णसन्निधौ समुपस्थिताः।

Verse 49

कलौ द्वारवती सेव्या ज्ञात्वा पुण्यं विशेषतः । षटपुर्यश्चैव सुलभा दुर्ल्लभा द्वारका कलौ

कलौ द्वारवती पुण्यं विशेषतः ज्ञात्वा सेव्या; षट्पुर्यः सुलभाः सन्ति, द्वारका तु कलौ दुर्लभा।

Verse 50

स्मरणात्कीर्तनाद्यस्माद्भुक्तिमुक्ती सदा नृणाम् । दुर्वाससा तु ऋषिणा रक्षिता तिष्ठते पुरी

अस्याः स्मरणात् कीर्तनाच्च नृणां सदा भुक्तिमुक्ती भवतः; दुर्वाससा ऋषिणा रक्षिता सा पुरी तिष्ठति।

Verse 51

कलौ न शक्यते गंतुं विना कृष्णप्रसादतः । कृष्णस्य दर्शनं कर्तुं यान्ति रुद्रादयः सुराः

कलौ कृष्णप्रसादं विना तत्र गन्तुं न शक्यते; कृष्णदर्शनार्थं रुद्रादयः सुरा अपि यान्ति।

Verse 52

त्रिकालं जगतीनाथ रुक्मिणीदर्शनाय च । सफला भारती तस्य कृष्णकृष्णेति या वदेत्

त्रिकालं जगतीनाथ! रुक्मिणीदर्शनहेतवे । यस्य वाणी सफला स्यात्, यः “कृष्ण कृष्ण” इति वदेत् ॥

Verse 53

द्वारका यायिनं दृष्ट्वा गायंति दिविसंस्थिताः । नरकात्पितरो मुक्ताः प्रचलंति हसंति च

द्वारकायायिनं दृष्ट्वा दिविसंस्था मुदा जगुः । नरकात् पितरः मुक्ताः प्रचलन्ति हसन्ति च ॥

Verse 54

गोप्यं यत्पातकं पुंसां गोमती तद्व्यपोहति । स्मरणात्कीर्त्तनाद्वापि किं पुनः प्लवने कृते

गोप्यं यत् पातकं पुंसां गोमती तद्व्यपोहति । स्मरणात् कीर्तनाद्वापि किं पुनः प्लवने कृते ॥

Verse 55

रुक्मिणीसहितं देवं शंखोद्धारे च शंखिनम् । पिंडारके चतुर्बाहुं दृष्ट्वाऽन्यैः किं करिष्यति

रुक्मिणीसहितं देवं शङ्खोद्धारे च शङ्खिनम् । पिण्डारके चतुर्बाहुं दृष्ट्वाऽन्यैः किं करिष्यति ॥

Verse 56

रुक्मिणी देवकीपुत्रश्चक्रतीर्थं च गोमती । गोपीनां चंदनं लोके तुलसी दुर्लभा कलौ

रुक्मिणी देवकीपुत्रः चक्रतीर्थं च गोमती । गोपीनां चन्दनं लोके तुलसी दुर्लभा कलौ ॥

Verse 57

दुर्लभास्ते सुता ज्ञेया धरणीपापनाशकाः । गयां गत्वा तु ये पिंडं द्वारकां कृष्णदर्शनम् । करिष्यंति कलौ प्राप्ते वंजुलीसमुपोषणम्

दुर्लभाः खलु ते पुत्रा ज्ञेयाः धरणीपापनाशकाः। ये कलौ प्राप्ते गयां गत्वा पिण्डदानं कृत्वा, ततः द्वारकां गत्वा श्रीकृष्णदर्शनं लभन्ते, वञ्जुलीसमुपोषणं च करिष्यन्ति॥

Verse 58

समं पुण्यफलं तेषां वंजुली द्वारका समा । येन न्यूना नाधिकाऽपि कथितं विष्णुना स्वयम्

तेषां पुण्यफलं सममेव; वञ्जुली द्वारकया समा। न न्यूना नाधिकाऽपि—इति विष्णुना स्वयमेव कथितम्॥

Verse 59

वंजुली चाधिकां राजञ्छृणु वक्ष्यामि कारणम् । द्वादश्यामुपवासेन द्वादश्यां पारणेन तु । प्राप्यते हेलया चैव तद्विष्णोः परमं पदम्

वञ्जुली चाधिकैव, राजन्—शृणु वक्ष्यामि कारणम्। द्वादश्यामुपवासेन द्वादश्यां पारणेन च, हेलयाऽपि कृतं स्यात् चेत्, तद्विष्णोः परमं पदं प्राप्यते॥

Verse 60

गृहेषु वसतां तीर्थं गृहेषु वसतां तपः । गृहेषु वसतां मोक्षो वंजुलीसमुपोषणात्

गृहेषु वसतां तीर्थं गृहेषु वसतां तपः। गृहेषु वसतां मोक्षो वञ्जुलीसमुपोषणात्॥

Verse 61

वंजुली द्वारका गंगा गया गोविंदकीर्त्तनम् । गोमती गोकुलं गीता दुर्ल्लभं गोपिचन्दनम्

वञ्जुली, द्वारका, गङ्गा, गया, गोविन्दकीर्तनम्। गोमती, गोकुलं, गीता, दुर्लभं गोपिचन्दनम्॥

Verse 62

एतच्छृणोति यो भक्त्या कृत्वा मनसि केशवम् । अश्वमेधसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

एतद् यः भक्त्या शृणोति, मनसि केशवं निधाय, स मानवः सहस्राश्वमेधयज्ञानां फलं प्राप्नोति।

Verse 63

श्रोष्यंति जागरे ये वै माहात्म्यं केशवस्य च । सर्वपापविनिर्मुक्ताः पदं यास्यंति वैष्णवम्

ये वै जागरे केशवस्य माहात्म्यं शृण्वन्ति, ते सर्वपापविनिर्मुक्ता वैष्णवं पदं यान्ति।

Verse 64

पठिष्यंति नरा नित्यं ये वै श्रोप्यंति भक्तितः । तुलापुरुषदानस्य फलं ते प्राप्नुवंति हि

ये नरा नित्यं पठन्ति, ये च भक्तितः शृण्वन्ति, ते हि तुलापुरुषदानस्य फलं प्राप्नुवन्ति।

Verse 65

कृष्णजागरणे दानं यच्चाल्पमपि दीयते । सर्वं कोटिगुणं ज्ञेयमित्याहुः कवयो नृप

हे नृप, कृष्णजागरणे यदल्पमपि दानं दीयते, तत्सर्वं कोटिगुणं भवतीति कवयो वदन्ति।

Verse 66

मानकूटं तुलाकूटं कन्याहयगवां क्रयात् । तत्सर्वं विलयं याति द्वादश्यां जागरे कृते

मानकूटं तुलाकूटं कन्याहयगवां क्रयजन्यं च दुष्कृतम्—तत्सर्वं द्वादश्यां जागरे कृते विलयं याति।