Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
अध्यायेऽस्मिन् रुद्रशान्तिविषयकः कर्म-तत्त्वभागः समाप्यते। भीषणरुद्रशक्तेः शुभसमत्वेन सह संयोजनं शान्तिरूपेण निरूप्यते। अग्निपुराणस्य मन्त्रशास्त्रप्रसङ्गे शान्तिविधानं भक्तेः कौशलस्य च सेतुरिव—रुद्रः स्तुत्यदेवता मात्रं न, किन्तु यथाविधिकृतैः कर्मभिः सम्यक् समन्वयनीयः शक्तिरूपः। अस्य स्थानं शमन-स्थैर्याद् (शान्तेः) परं सूक्ष्मतन्त्रप्रक्रिया-मन्त्रयन्त्रणायाः परवर्त्यध्यायेषु संक्रमणं सूचयति। अग्नेयविद्यायाः विश्वकोशीयन्याये शान्तिः न केवलं भक्तिरेव, अपि तु मन्त्रसिद्ध्यर्थं साधकं, यज्ञस्थानं, सूक्ष्मपरिसरं च पूर्वं संस्करोति—कालविधयः, भूततत्त्वसम्बन्धाः, परम्परालक्षणानि च अनन्तरं सुलभानि भवन्ति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रुद्रशान्तिर्नाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अंशकादिः ईश्वर उवाच रुद्राक्षकटकं धार्यं विषमं सुसमं दृडम् एकत्रिपञ्चवदनं यथालाभन्तु धारयेत्
इति आग्नेये महापुराणे ‘रुद्रशान्तिः’ नाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘अंशकादिः’ आरभ्यते। ईश्वर उवाच—रुद्राक्षकटकं धार्यं, विषमं सुसमं वा, दृढं भवेत्। एकत्रिपञ्चवदनं यथालाभं तु धारयेत्।
Verse 2
द्विचतुःषण्मुखं शस्तमव्रणं तीव्रकण्ठकं दक्षवाहौ शिखादौ च धारयेच्चतुराननं
द्विचतुःषण्मुखं शस्तम्, अव्रणं तीव्रकण्ठकम्। दक्षवाहौ शिखादौ च धारयेच्चतुराननम्॥
Verse 3
अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी अस्नातः स्नातको भवेत् हैमी वा मुद्रिका धार्या शिवमन्त्रेण चार्च्य तु
अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी, अस्नातः स्नातको भवेत्। हैमी वा मुद्रिका धार्या, शिवमन्त्रेण चार्च्य तु॥
Verse 4
कार्येति ख शिवः शिखा तथा ज्योतिः सवित्रश्चेतिगोचराः गोचरन्तु कुलं ज्ञेयं तेन लक्ष्यस्तु दीक्षितः
‘कार्येति’ ‘ख’ ‘शिवः’ ‘शिखा’ तथा ‘ज्योतिः’ ‘सवित्र’ इति गोचराः। गोचरैः कुलं ज्ञेयं, तेन लक्ष्यस्तु दीक्षितः॥
Verse 5
प्राजापत्यो महीपालः कपोतो ग्रन्थिकः शिवे कुटिलाश् चैव वेतालाः पद्महंसाः शिखाकुले
प्राजापत्यो महीपालः कपोतो ग्रन्थिकः शिवे। कुटिलाश्चैव वेतालाः पद्महंसाः शिखाकुले॥
Verse 6
धृतराष्ट्रा वकाः काका गोपाला ज्योतिसंज्ञके कुटिका साठराश् चैव गुटिका दण्डिनो ऽपरे
ज्योतिषशास्त्रस्य तन्त्रसंज्ञायां एतानि नामानि प्रयुज्यन्ते—धृतराष्ट्राः, वकाः, काकाः, गोपालाः; तथा कुटिका, साठराश्च; अपरे तु गुटिका दण्डिनश्च कथ्यन्ते।
Verse 7
सावित्री गोचरे चैवमेकैकस्तु चतुर्विधः सिद्धाद्यंशकमाख्यास्ये येन मन्त्रःसुसिद्धिदः
एवं सावित्र्याः (गायत्र्याः) गोचरे प्रत्येकः प्रयोगश्चतुर्विधः। ‘सिद्धि’प्रभृत्यंशकानहं व्याख्यास्यामि, येन मन्त्रः सुसिद्धिदः भवति।
Verse 8
भूमौ तु मातृका लेख्याः कूटषण्डाववर्जिताः मन्त्राक्षराणि विश्लिष्य अनुस्वारं नयेत् पृथक्
भूमौ तु मातृकाः लेख्याः, कूटषण्डाववर्जिताः। मन्त्राक्षराणि विश्लिष्य, अनुस्वारं पृथक् नयेत्।
Verse 9
साधकस्य तु या संज्ञा तस्या विश्लेषणं चरेत् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते साधकार्णानि योजयेत्
साधकस्य या संज्ञा, तस्याः विश्लेषणं चरेत्। मन्त्रस्य आदौ तथा चान्ते, साधकार्णानि योजयेत्।
Verse 10
सिद्धः साध्यः सुशिद्धो ऽरिः संज्ञातो गणयेत् क्रमात् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते सिद्धिदः स्याच्छतांशतः
सिद्धः साध्यः सुसिद्धोऽरिः इति संज्ञातः क्रमात् गणयेत्। मन्त्रस्य आदौ तथा चान्ते स्थापिता शतांशतः सिद्धिदः स्यात्।
Verse 11
सिद्धादिश्चान्तसिद्धश् च तत्क्षणादेव सिध्यति सुसिद्धादिः सुसिद्धन्तःसिद्धवत् परिकल्पयेत्
सिद्धादिना आरभ्य शान्तसिद्धान्तेन समाप्तो मन्त्रः तत्क्षणादेव सिद्ध्यति। तथा ‘सुसिद्ध’ इत्यादिः ‘सुसिद्धान्त’ इत्यन्तः मन्त्रः सिद्धवत् परिकल्पनीयः।
Verse 12
अरिमादौ तथान्ते च दूरतः परिवर्जयेत् सिद्धः सुसिद्धश् चैकार्थे अरिः साध्यस्तथैव च
अरिमादौ तथान्ते च दूरतः परिवर्जयेत्। एकार्थे सिद्धः सुसिद्धश्च, अरिः साध्यस्तथैव च कथ्यते।
Verse 13
आदौ सिद्धः स्थितो मन्त्रे तदन्ते तद्वदेव हि मध्ये रिपुसहस्राणि न दोषाय भवन्ति हि
मन्त्रे आदौ सिद्धः स्थिते, तदन्तेऽपि तथैव हि। मध्ये रिपुसहस्राणि न दोषाय भवन्ति हि॥
Verse 14
मायाप्रसादप्रणवेनांशकः ख्यातमन्त्रके ब्रह्मांशको ब्रह्मविद्या विष्ण्वङ्गो वैष्णवःस्मृतः
ख्यातमन्त्रके मायाप्रसादबीजप्रणवसंयुक्तो मन्त्रः अंशकः कथ्यते। ब्रह्मांशको ब्रह्मविद्या, विष्ण्वङ्गो वैष्णवः स्मृतः।
Verse 15
विष्ण्वंश इति ञ रुद्रांशको भवेद्वीर इन्द्रांशश्चेश्वरप्रियः नागांशो नागस्तब्धाक्षो यक्षांशो भूषणप्रियः
विष्ण्वंश इति ‘ञ’ वर्णेन निर्दिश्यते। रुद्रांशको वीरो भवेत्, इन्द्रांशश्चेश्वरप्रियः। नागांशो नागस्तब्धाक्षः, यक्षांशो भूषणप्रियः॥
Verse 16
गन्धर्वांशो ऽतिगीतादि भीमांशो राक्षसांशकः दैर्यांशः स्याद् युद्धकार्यो मानी विद्याधरांशकः
गन्धर्वांशयुक्तो जनो गीतादिषु अतिशयेन प्रवीणः। भीमांशधारी राक्षसस्वभावभागी। दैर्यांशयुक्तः युद्धकार्ये योग्यः। मानी तु विद्याधरांशसम्भवभागी भवति।
Verse 17
पिशाचांशो मलाक्रान्तो मन्त्रं दद्यान्निरीक्ष्य च मन्त्र एकात् फडन्तः स्यात् विद्यापञ्चाशतावधि
पिशाचांशेन पीडितो मलाक्रान्तश्च चेत् पुरुषः, तं निरीक्ष्य मन्त्रं दद्यात्। मन्त्रः प्रथमादारभ्य ‘फट्’ इति शब्दान्तः स्यात्, विद्यामन्त्राः पञ्चाशत्पर्यन्तम्।
Verse 18
बाला विंशाक्षरान्ता च रुद्रा द्वाविंशगायुधा तत ऊर्ध्वन्तु ये मन्त्रा दृद्धा यावच्छतत्रयं
बाला मन्त्रः विंशाक्षरान्तः परिपूर्णः। रुद्रा मन्त्रः द्वाविंशत्यायुधसमन्वितः। एतयोः परतः ये मन्त्रा दृढाः प्रतिष्ठिताः, ते यावच्छतत्रयपर्यन्तं अक्षरविस्तारं यान्ति।
Verse 19
अकारादिहकारन्ताः क्रमात् पक्षौ सितासितौ अनुस्वारविसर्गेण विना चैव स्वरा दश
अकारादिहकारान्ताः क्रमात् पक्षौ सितासितौ। अनुस्वारविसर्गयोर्विना स्वरा दशैव भवन्ति।
Verse 20
ह्रस्वाः शुक्ला दीर्घाः श्यामांस्तिथयःप्रतिपम्मुखाः उदिते शान्तिकादीनि भ्रमिते वश्यकादिकम्
तिथयः प्रतिपन्मुखाः द्विविधाः—शुक्लाः ह्रस्वाः, श्यामाः दीर्घाः। तिथेरुदिते शान्तिकादीनि कर्माणि, भ्रमिते तु वश्यकादिकं विधीयते।
Verse 21
भ्रामिते सन्धयो द्वेषोच्चाटने स्तम्भने ऽस्तकम् इहावाहे शान्तिकाद्यं पिङ्गले कर्षणादिकम्
भ्रामितमण्डले सन्धिकर्म निर्दिश्यते। द्वेषोच्चाटनरूपे स्तम्भनकर्म भवति। अत्र आवाहे शान्त्यादि शान्तिककर्माणि; पिङ्गले तु कर्षणादिकर्माणि विधीयन्ते।
Verse 22
मारणोच्चाटनादीनि विषुवे पञ्चधा पृथक् अधरस्य गृहे पृथ्वी ऊर्ध्वे तेजो ऽन्तरा द्रवः
मारणोच्चाटनादिकर्माणि विषुवकाले पञ्चधा पृथक् विन्यसेत्। अधरगृहे पृथ्वी, ऊर्ध्वे तेजः, मध्ये द्रवः (जलतत्त्वम्) प्रतिष्ठितम्।
Verse 23
रन्ध्रपार्श्वे वहिर्वायुः सर्वं व्याप्य महेश्वरः स्तम्भनं पार्थिवे शान्तिर्जले वश्यादि तेजसे वायौ स्याद् भ्रमणं शून्ये पुण्यं कालं समभ्यसेत्
रन्ध्रपार्श्वे बहिर्वायुः प्रवर्तते; सर्वं व्याप्य महेश्वरः स्थितः। पार्थिवे स्तम्भनं, जले शान्तिः, तेजसि वश्यादि, वायौ भ्रमणं; शून्ये पुण्यं—कालसाधनां समभ्यसेत्।
Frequently Asked Questions
The chapter’s emphasis is the ritual function of śānti as a stabilizing operation—positioned as a prerequisite layer before advanced mantra classifications and operational rites are introduced.
By framing Rudra’s power as something to be reconciled through dharmic rite, it cultivates inner steadiness and ritual readiness—supporting both protective worldly outcomes and disciplined spiritual progress.