Adhyaya 316
Derivation (Uddhāra) of the Sakalādi Mantra (सकलादिमन्त्रोद्धारः)
अत्र ईश्वररूपेणाग्निर्देवः सकलादि-प्रासादमन्त्रस्योद्धार-विन्यासं तन्त्रमार्गेण निरूपयति। अकारादिक्षकारान्तं वर्णक्रमं (कवर्गादि) देवतारूपैः कर्मप्रयोजनैश्च संयोज्य, प्रथमं सकल-निष्कल-शून्यभेदान् तत्त्वतः प्रतिपादयति। ततः देवतानामोक्तिः, क्षकारस्य नरसिंहत्वं, विश्वरूपस्य प्रमाण-साम्यं च दर्शयन्, ईशान-तत्पुरुष-अघोर(दक्षिण)-वामदेव-सद्योजात-पञ्चवक्त्रेषु न्यासस्थानानि निर्दिशति। हृदय-शिरः-शिखा-नेत्र-अस्त्राङ्गमन्त्रान् तथा नमः-स्वाहा-वौषट्-हूं-फट् इति अन्त्यघोषान् विनियुङ्क्ते। अन्ते सर्वकर्मकरः प्रासादमन्त्रः सर्वकर्मसिद्धिदः इति प्रतिपाद्य, सकलप्रासादस्य निष्कल-सदाशिवरूपेण भेदं, शून्यच्छायया आवरणं, तथा विद्येश्वराष्टक-तत्त्वे मन्त्रसमूहानां स्थानं च व्यवस्थितं करोति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सकलादिमन्त्रोद्धारः ईश्वर उवाच सकलं निष्कलं शून्यं कलाढ्यं स्वमलङ्कृतम् क्षपणं क्षयमन्तस्थं कण्ठोष्ठं चाष्टमंशिवम्
इत्याग्नेये महापुराणे नानामन्त्रनाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षोडशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः—सकलादिमन्त्रोद्धारः। ईश्वर उवाच—सकलं निष्कलं शून्यं कलाढ्यं स्वमलङ्कृतम्; क्षपणं क्षयमन्तस्थं कण्ठोष्ठं चाष्टमं शिवम्।
Verse 2
प्रासादस्य पराख्यस्य स्मृतं रूपं गुहाष्टधा रिपुदुष्टादि वारयेदिति क , ट च प्रसादस्येति ख स्मृतिरूपमिति ख सदाशिवस्य शब्दस्य रूपस्याखिलसिद्धये
पराख्यस्य प्रासादस्य रूपं गुहाष्टधा स्मृतम्। रिपुदुष्टादिवारयेदिति क-ट-पाठौ; प्रासादस्येति ख-पाठः, स्मृतिरूपमिति च। सदाशिवशब्दस्य मन्त्ररूपेणाखिलसिद्ध्यर्थम्।
Verse 3
अमृतश्चांशुभांश्चेन्दुश्चेश्वरश्चोग्र ऊहकः एकपादेन ओजाख्य औषधश्चांशुमान् वशी
अमृतश्चांशुभांश्चेन्दुश्चेश्वरश्चोग्र ऊहकः। एकपादेन ओजाख्य औषधश्चांशुमान् वशी॥
Verse 4
अकारादेः क्षकारश् च ककारादेः क्रमादिमे कामदेवः शिखण्डी च गणेशः कालशङ्करौ
अकारादेः क्षकारश्च ककारादेः क्रमादिमे। कामदेवः शिखण्डी च गणेशः कालशङ्करौ॥
Verse 5
एकनेत्रो द्विनेत्रश् च त्रिशिखो दीर्घबाहुकः एकपादर्धचन्द्रश् च बलपो योगिनीप्रियः
एकनेत्रो द्विनेत्रश्च त्रिशिखो दीर्घबाहुकः। एकपादर्धचन्द्रश्च बलपो योगिनीप्रियः॥
Verse 6
शक्तीश्वरो महाग्रन्थिस्तर्पकः स्थाणुदन्तुरौ निधीशो नन्दी पद्मश् च तथान्यः शाकिनीप्रियः
स शक्तीश्वरः, महाग्रन्थिः, तर्पकः, स्थाणुः, दन्तुरः, निधीशः, नन्दी, पद्मः, तथैव अन्यः (सर्वातीतः), शाकिनीप्रियश्च।
Verse 7
सुखविम्बो भीषनश् च कृतान्तः प्राणसंज्ञकः तेजस्वी शक्र उदधिः श्रीकण्ठः सिंह एव च
सुखविम्बः, भीषणः, कृतान्तः, प्राणसंज्ञकः, तेजस्वी, शक्रः, उदधिः, श्रीकण्ठः, सिंहश्च।
Verse 8
शशाङ्को विश्वरूपश् च क्षश् च स्यान्नरसिंहकः सूर्यमात्रासमाक्रान्तं विश्वरूपन्तु कारयेत्
शशाङ्कं विश्वरूपं च रूपे नियोज्ये; ‘क्ष’ इति वर्णो नरसिंहत्वेन लेख्यः। विश्वरूपप्रतिमां तु सूर्यमात्रापरिमाणेन कारयेत्।
Verse 9
अंशुमत्संयुतं कृत्वा शशिवीजं विनायुतम् ईशानमोजसाक्रान्तं प्रथमन्तु समुद्धरेत्
अंशुमता संयुतं कृत्वा, शशिबीजं विनायकेन युतं च कृत्वा, ओजसाक्रान्तम् ईशानभागं प्रथमं समुद्धरेत्।
Verse 10
तृतीयं पुरुषं विद्धि दक्षिणं पञ्चमं तथा सप्तमं वामदेवन्तु सद्योजातन्ततःपरं
तृतीयं तत्पुरुषं विद्धि; पञ्चमं दक्षिणं तथा; सप्तमं वामदेवं; ततः परं सद्योजातं (विद्यात्)।
Verse 11
रसयुक्तन्तु नवमं ब्रह्मपञ्चपञ्चकमीरितम् ओंकाराद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वमन्त्रकाः
नवमं तु रसयुक्तं ब्रह्मपञ्चपञ्चकं प्रोक्तम्। सर्वे मन्त्राः ओंकारादयः, चतुर्थ्यन्ताः, नमोन्ताश्च भवन्ति॥
Verse 12
सद्योदेवा द्वितीयन्तु हृदयञ्चाङ्गसंयुतम् चतुर्थन्तु शिरो विद्धि ईश्वरन्नामनामतः
द्वितीयं तु ‘सद्यোদेवा’ इति ज्ञेयं हृदयाङ्गसंयुतम्। चतुर्थं तु शिरो विद्धि ईश्वरनामनामतः॥
Verse 13
ऊहकन्तु शिखा ज्ञेया विश्वरूपसमन्विता त्रिशिखी चोर्ध्ववाहुक इति ख , छ च तन्मन्त्रमष्टमं ख्यातं नेत्रन्तु दशमं मतम्
शिखा तु ‘ऊहका’ ज्ञेया विश्वरूपसमन्विता। त्रिशिखी चोर्ध्ववाहुक इति ख-छकारसूचिता। तन्मन्त्रमष्टमं ख्यातं नेत्रं दशमं मतम्॥
Verse 14
अस्त्रं शशी समाख्यातं शिवसंज्ञं शिखिध्यजः नमः स्वाहा तथा वौषत् हूं च फत्कक्रमेण तु
अस्त्रं ‘शशी’ इति समाख्यातं शिवसंज्ञं शिखिध्वज। नमः स्वाहा वौषट् हूं फट् इति क्रमशो योज्यम्॥
Verse 15
जातिफट्कं हृदादीनां प्रासादं मन्त्रमावदे ईशानाद्रुद्रसंख्यातं प्रोद्धरेच्चांशुरञ्जितम्
हृदादीनां जातिफट्कं जपेत् प्रासादमन्त्रं च वदेत्। ईशानादारभ्य रुद्रसंख्यया प्रोद्धरेदंशुरञ्जितम्॥
Verse 16
औषधाक्रान्तशिरसमूहकस्योपरिस्थितं अर्धचन्द्रोर्धनादश् च विन्दुद्वितयमध्यगं
औषधाद्याक्षरशिरसमूहस्योपरि अर्धचन्द्रोऽर्धनादश्च स्थाप्यते; स तु द्विबिन्दुमध्यस्थितः।
Verse 17
तदन्ते विश्वरूपन्तु कुटिलन्तु त्रिधा ततः एवं प्रासादमन्त्रश् च सर्वकर्मकरो मनुः
तदन्ते विश्वरूपं विन्यस्य, ततः कुटिलं त्रिधा कुर्यात्; एवमेव प्रासादमन्त्रः सर्वकर्मसिद्धिकरः मनुः।
Verse 18
शिखावीजं समुद्धृत्य फट्कारान्तन्तु चैव फट् अर्धचन्द्रासनं ज्ञेयं कामदेवं ससर्पकम्
शिखाबीजं समुद्धृत्य, अन्ते फट्कारं योजयेत्—‘फट्’ इति; एतदर्धचन्द्रासनं कामदेवसहितं ससर्पकं ज्ञेयम्।
Verse 19
महापाशुपतास्त्रन्तु सर्वदुष्टप्रमर्दनम् प्रासादः सकलः प्रोक्तो निष्कलः प्रोच्यते ऽधुना
महापाशुपतास्त्रं तु सर्वदुष्टप्रमर्दनं घोषितम्; सकलः प्रासादः प्रोक्तः, इदानीं निष्कलः प्रोच्यते।
Verse 20
औषधं विश्वरूपन्तु रुद्राख्यं सूर्यमण्डलम् चन्द्रार्धं नादसंयोगं विसंज्ञं कुटिलन्ततः
औषधं विश्वरूपं, रुद्राख्यं सूर्यमण्डलसदृशम्; चन्द्रार्धधारि नादसंयुक्तं, विसंज्ञं भूत्वा, ततः कुटिलं भवति।
Verse 21
निष्कलो भुक्तिमुक्तौ स्यात्पञ्चाङ्गो ऽयं सदाशिवः अंशुमान् विश्वरूपञ्च आवृतं शून्यरञ्जितम्
निष्कलः स भुक्तिं मुक्तिं च ददाति। अयं सदाशिवः पञ्चाङ्गः, अंशुमान्, विश्वरूपः, शून्येनावृत इव रञ्जितश्च दृश्यते।
Verse 22
ब्रह्माङ्गरहितः शून्यस्तस्य मूर्तिरसस्तरुः विघ्ननाशाय भवति पूजितो बालबालिशैः
ब्रह्माङ्गरहितं शून्यं तस्य मूर्तिरसस्तरुः। बालबालिशैः पूजितं तु विघ्ननाशाय भवति।
Verse 23
अंशुमान् विश्वरूपाख्यमूहकस्योपरि स्थितम् कलाढ्यं सकलस्यैव पूजाङ्गादि च सर्वतः
अंशुमान् विश्वरूपाख्यः मूहकस्योपरि स्थाप्यः। कलाढ्यः सकलः सर्वतः पूजाङ्गादिसमन्वितः।
Verse 24
नरसिंहं कृतान्तस्थं तेजस्विप्राणमूर्धगम् मन्त्रमादरेदिति ञ चन्द्रार्धनादसंयुक्तमिति ख अंशुमानूहकाक्रान्तमधोर्धं स्वसलङ्घृतम्
‘ञ’ इति नरसिंहमन्त्रः आदरेण मान्यः—कृतान्तस्थं तेजस्वि प्राणमूर्धगं शिरोमूर्ध्नि गच्छति। ‘ख’ इति चन्द्रार्धनादसंयुक्तं कथ्यते। अंशुमान् रश्मिभिः व्याप्तः, ऊहकेन आक्रान्तः, अधोर्धं स्वलङ्घृतचिह्नेन क्रान्तम्।
Verse 25
चन्द्रार्धनादनादान्तं ब्रह्मविष्णुविभूशित उदधिं नरसिंहञ्च सूर्यमात्राविभेदितम्
चन्द्रार्धनादाद्यं अनाद्यन्तं ब्रह्मविष्णुविभूषितम्। उदधिसदृशं नरसिंहं सूर्य मात्राविभेदितं ध्यायामि।
Verse 26
यदा कृतं तदा तस्य ब्रह्माण्यङ्गानि पूर्ववत् ओजाख्यमंशुमद्युक्तं प्रथमं वर्णमुद्धरेत्
यदा तत्कृतं भवति तदा पूर्ववत् ब्रह्माङ्गानि पुनः संस्थाप्य, ओजाख्यं प्रथमं वर्णम् अंशुमद्युक्तं समुद्धरेत्।
Verse 27
अशुमच्चांशुनाक्रान्तं द्वितीयं वर्णनायकम् अंशुमानीश्वरन्तद्वत् तृतीयं मुक्तिदायकम्
द्वितीयं ‘अशुमत्’ ‘अंशुनाक्रान्त’ इति वर्णनायकम्; तथैव तृतीयं ‘अंशुमान् ईश्वरः’ मुक्तिदायकम्।
Verse 28
ऊहकञ्चांशुनाक्रान्तं वरुणप्रानतैजसम् पञ्चमन्तु समाख्यातं कृतान्तन्तु ततः परम्
‘ऊहक’ ‘अंशुनाक्रान्त’ तथा ‘वरुण’ ‘प्रानत-तैजस’ इति पञ्चमं समाख्यातम्; ततः परं ‘कृतान्त’ इत्यादि।
Verse 29
अंशुमानुदकप्राणः सप्तमं वर्णमुद्धृतम् पद्ममिन्दुसमाक्रान्तं नन्दीशमेकपादधृक्
सप्तमं वर्णम् अंशुमान् उदकप्राणः प्राणस्वरूपं समुद्धृतम्; इन्दुसमाक्रान्तपद्मरूपं नन्दीशम् एकपादधृक् च ध्यायेत्।
Verse 30
प्रथमञ्चान्ततो योज्यं क्षपणं दशवीजकम् अस्यार्धं तृतीयञ्चैव पञ्चमं सप्तमं तथा
प्रथमं वर्णम् अन्ते योजयेत्; ततः क्षपणं दशबीजकं संयोजयेत्। अस्य सूत्रस्य अर्धं तृतीय-पञ्चम-सप्तमेष्वपि तथा विनियोजयेत्।
Verse 31
सद्योजातन्तु नवमं द्वितीयाद्धृदयादिकम् दशार्णप्रणवं यत्तु फडन्तञ्चास्त्रमुद्धरेत्
नवमो मन्त्रः सद्योजातः। द्वितीयादारभ्य हृदयादीन्यङ्गमन्त्रान् गृह्णीयात्। दशार्णप्रणवं फडन्तं यदस्त्रं तन्मन्त्रं समुद्धरेदुच्चरेत्।
Verse 32
नमस्कारयुतान्यत्र ब्रह्माङ्गानि तु नान्यथा द्वितीयादष्टौ यावदष्टौ विद्येश्वरा मताः
अत्र ब्रह्माङ्गानि नमस्कारयुतानि एव न्यसेत्, नान्यथा। द्वितीयादारभ्य अष्टमपर्यन्तं ते विद्येश्वरा इति मताः।
Verse 33
अनन्तेशश् च सूक्ष्मश् च तृतीयश् च शिवोक्तमः एकमूर्च्येकरूपस्तु त्रिमूर्तिरपरस् तथा
अनन्तेशश्च सूक्ष्मश्च; तृतीयः शिवोक्तमः। एकः एकमूर्त्येकरूपः; अपरस्तथा त्रिमूर्तिः।
Verse 34
श्रीकण्ठश् च शिखण्डी च अष्टौविद्येश्वराःस्मृताः शिखण्डिनो ऽप्यनन्तान्तं मन्त्रान्तं मूर्तिरीरिता
श्रीकण्ठश्च शिखण्डी च अष्टौ विद्येश्वरा इति स्मृताः। शिखण्डिनोऽपि मूर्तिः मन्त्रान्तं च ‘अनन्त’पर्यन्तं निर्दिष्टम्।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-uddhāra as a rule-based system: phoneme-series (a–kṣa; ka-series) mapped to deities and ritual roles, structured into pañcabrahma placements and completed through nyāsa aṅgas (hṛdaya, śiras, śikhā, netra, astra) with specified terminal utterances (namaḥ, svāhā, vauṣaṭ, hūṃ, phaṭ).
By presenting sakala (operative, rite-accomplishing) and niṣkala (liberation-linked) configurations of Sadāśiva within one mantra-system, it frames ritual efficacy (sarva-karman) as disciplined sādhana that can yield both worldly attainments and liberation when aligned with correct nyāsa, visualization, and theological orientation.
Key forms include Sadāśiva and the pañcabrahma faces, Viśvarūpa as a prescribed all-formed configuration, Narasiṃha associated with the syllable kṣa, and weaponized forms such as the Mahāpāśupata-astra and Śaśī-astra.