Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
अग्निरुवाच—पञ्चाक्षरमन्त्राधिष्ठितं शैवतान्त्रिकं पूजादीक्षाविधानं निरूप्यते। आदौ शिवः परब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपः हृदयस्थः इति प्रतिपाद्य, मन्त्राक्षराणि पञ्चमहाभूतैः प्राणैः इन्द्रियैः देहक्षेत्रेण च संबध्यन्ते, अष्टाक्षरपर्यवसानं च कथ्यते। ततः दीक्षास्थलशुद्धिः, चरुपाकः त्रिधा विभागः, निद्रानियमाः प्रातः-निवेदनं, पुनःपुनर्मण्डलपूजा, मृल्लेपः तीर्थस्नानं अघमर्षणसहितं, प्राणायामः आत्मशुद्धिः न्यासश्च। ध्यानक्रमे अक्षराणि वर्णिताङ्गरूपाणि भवन्ति; शक्तयः पद्मदल-कर्णिकायां न्यस्यन्ते; शिवः स्फटिकश्वेतः चतुर्भुजः पञ्चवक्त्रः, पञ्चब्रह्मरूपैः (तत्पुरुषादिभिः) दिक्षु विन्यस्तः आवाह्यते। अनन्तरं दीक्षाक्रमः—अधिवासः, गव्यपञ्चकं, नेत्रबन्धः, प्रवेशः, तत्त्वसंहारः परे ब्रह्मणि पुनः सृष्टिमार्गेण सृजनं, प्रदक्षिणा, पुष्पपातेन नामासननिर्णयः, शिवाग्निजननं, निर्दिष्टमन्त्रैः होमसंख्या, पूर्णाहुतिः अस्त्राहुतयः, प्रायश्चित्तं, कुम्भपूजा, अभिषेकः, समयव्रतानि, गुरुपूजनं च; एष विधिः विष्ण्वादिदेवतास्वपि समान इति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अङ्गाक्षरार्चनं नाम द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः अग्निर् उवाच मेषः संज्ञा विषं साद्यमस्ति दीर्घोदकं रसः एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदञ्च शिवात्मकं
इति आग्नेये महापुराणे ‘अङ्गाक्षरार्चनं’ नाम द्व्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्र्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—‘पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः’। अग्निरुवाच—मेषः संज्ञा, विषं विषम्, साद्यं साध्यम्, दीर्घोदकं दीर्घोदकम्, रसः रसः। एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदं शिवात्मकं च।
Verse 2
तारकादि समभ्यर्च्य देवत्वादि समाप्नुयात् ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म परं बुद्धिः शिवो हृदि
तारकादीन् समभ्यर्च्य देवत्वादि समाप्नुयात्। ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म; परा बुद्धिः शिवो हृदि।
Verse 3
तच्छक्तिभूतः सर्वेशो भिन्नो ब्रह्मादिमूर्तिभिः मन्त्रार्णाः पञ्च भूतानि तन्मन्त्रा विषयास् तथा
तच्छक्तिभूतः सर्वेशो भिन्नो ब्रह्मादिमूर्तिभिः। मन्त्रार्णाः पञ्च भूतानि, तन्मन्त्रा विषयास् तथा।
Verse 4
प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि च सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म तद्वदष्टाक्षरान्तकः
प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि च। सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म; तद्वदष्टाक्षरान्तकः।
Verse 5
गव्येन प्रक्षयेद्दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं तन्त्रसम्भूतसम्भावः शिवमिष्ट्वा विधानतः
गव्येन दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं प्रक्षाल्य शुद्धीकुर्यात्। तन्त्रसम्भूतसम्भावयुक्तः शिवं विधानतः सम्यगर्चयेत्॥
Verse 6
मध्येषु तोरणद्वहिरिति ख , ज , ञ च मूलमूर्त्यङ्गविद्याभिस्तण्डुलक्षेपणादिकम् कृत्वा चरुञ्च यत् क्षीरं पुनस्तद्विभजेत् त्रिधा
मध्येषु ‘तोरणद्वहिर्’ इति मन्त्रेण ख-ज-ञ-बीजैश्च, मूलमूर्त्यङ्गविद्याभिः सह तण्डुलक्षेपणादिकं कृत्वा चरुं पक्त्वा, तस्य क्षीरं पुनस्त्रिधा विभजेत्॥
Verse 7
निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्यो ऽन्यद्भजेद्गुरुः आचम्य सकलीकृत्य दद्याच्च्छिष्याय देशिकः
एकं निवेद्य परं हुत्वा, शिष्येण सह गुरुरन्यद्भजेत्। आचम्य सकलीकृत्य देशिकः शिष्याय तत् दद्यात्॥
Verse 8
दन्तकाष्ठं हृदा जप्तं क्षीरवृक्षादिसम्भवम् संशोध्य दन्तान् संक्षिप्त्वा प्रज्ञाल्यैतत् क्षिपेद्भुवि
हृदा जप्तं क्षीरवृक्षादिसम्भवं दन्तकाष्ठं गृह्णीयात्। दन्तान् संशोध्य तत् संक्षिप्य प्रक्षाल्य भुवि क्षिपेत्॥
Verse 9
पूर्वेण सौम्यवारीशगतं शुभमतौ शुभम् पुनस्तं शिष्यमायान्तं शिश्वाबन्धादिरक्षितं
पूर्वेण पथाऽथ सौम्यवारीशगतं शुभं शुभमतिः शिष्यः पुनरायात्, शिश्वाबन्धादिरक्षितः॥
Verse 10
कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेद्दर्भास्तरे बुधः सुषुप्तं वीक्ष्य तं शिष्यः प्रभाते श्रावयेद्गुरुं
वेद्यां हविषा सह विधिवत् कृत्वा, बुधो दर्भास्तरे शयीत। तं सुषुप्तं दृष्ट्वा शिष्यः प्रभाते गुरवे (स्वप्नादि) वृत्तान्तं श्रावयेत्।
Verse 11
शुभैः सिद्धिपदैर् भक्तिस्तैः पुनर्मण्डलार्चनम् मण्डलं भद्रकाद्युक्तं पूजयेत्सर्वसिद्धिदं
शुभैः सिद्धिपदैर्मन्त्रैः भक्त्या च पुनर्मण्डलार्चनं कुर्यात्। भद्रकाद्युपेतं मण्डलं पूजयेत्, तत् सर्वसिद्धिदं भवति।
Verse 12
स्नात्वाचम्य मृदा देहं मन्त्रैर् आलिप्य कल्प्यते शिवतीर्थे नरः स्नायादघमर्षणपूर्वकम्
स्नात्वा आचम्य च, मन्त्रैर्मृदा देहमालिप्य स्वं संस्कुर्यात्। शिवतीर्थे नरः अघमर्षणपूर्वकं स्नानं कुर्यात्।
Verse 13
हस्ताभिषेकं कृत्वाथ प्रायात् पूजादिकं बुधः मूलेनाब्जासनं कुर्यात्तेन पूरककुम्भकान्
हस्ताभिषेकं कृत्वा, बुधः पूजादिकं प्रति प्रायात्। मूलेन अब्जासनं कुर्यात्, तेनैव पूरककुम्भकौ च साधयेत्।
Verse 14
आत्मानं योजयित्वोर्ध्वं शिखान्ते द्वादशाङ्गुले संशोष्य दग्ध्वा स्वतनुं प्लावयेदमृतेन च
आत्मानम् ऊर्ध्वं योजयित्वा शिखान्ते द्वादशाङ्गुले स्थापयेत्। स्वतनुं संशोष्य दग्ध्वेव कृत्वा, अमृतेन च प्लावयेत्।
Verse 15
ध्मात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानञ्च पुनर्नयेत् कृत्वेवं चात्मशुद्धिः स्याद्विन्यस्यार्चनमारभेत्
ध्मात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानं च पुनर्नयेत्। कृत्वैवं चात्मशुद्धिः स्याद् विन्यस्यार्चनमारभेत्॥
Verse 16
क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गानि तेषु सर्वास्तु मूर्तयः
क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः। मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गानि तेषु सर्वास्तु मूर्तयः॥
Verse 17
शिष्यमाचान्तमिति ञ अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्वतः न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्धसु
शिष्यमाचान्तमिति ञ अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्वतः। न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्धसु॥
Verse 18
व्यापकं न्यस्य मूर्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत् रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकालजान्
व्यापकं न्यस्य मूर्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत्। रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकालजान्॥
Verse 19
स्वाङ्गान्मन्त्रैर् न्यसेद्गात्राण्यधर्मादीनि दिक्षु च तत्र पद्मञ्च सुर्यादिमण्डले त्रितयं गुणान्
स्वाङ्गान्मन्त्रैर् न्यसेद्गात्राण्यधर्मादीनि दिक्षु च। तत्र पद्मञ्च सुर्यादिमण्डले त्रितयं गुणान्॥
Verse 20
पूर्वादिपत्रे कामाद्या नवकं कर्णिकोपरि वामा ज्येष्ठा क्रमाद्रौद्रो काली कलविकारिणी
पूर्वादिपत्रेषु कामाद्याः नवशक्तयः स्थापनीयाः; कर्णिकोपरि च क्रमात् वामा ज्येष्ठा रौद्री काली कलविकारिणी च न्यस्येत्।
Verse 21
बलविकारिणी चार्थ बलप्रमथनी तथा सर्वभूतदमनी च नवमी च मनोन्मनी
बलविकारिणी च अर्थे बलप्रमथनी तथा; सर्वभूतदमनी च नवमी मनोन्मनी च।
Verse 22
श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभाषिता कृष्णारुणाश् च ताः शक्तीर्ज्वालारूपाः स्मरेत् क्रमात्
श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभा तथा; कृष्णारुणाश्च ताः शक्तीः ज्वालारूपाः क्रमात् स्मरेत्।
Verse 23
अनन्तयोगपीठाय आवाह्याथ हृदब्जतः स्फटिकाभं चतुर्वाहुं फलशूलधरं शिवम्
अनन्तयोगपीठे आवाह्य, अथ हृदब्जात् स्फटिकाभं चतुर्भुजं फलशूलधरं शिवं समाह्वयेत्।
Verse 24
साभयं वरदं पञ्चवदंनञ्च त्रिलोचनम् पत्रेषु मुर्तयः पञ्च स्थाप्यास्तत्पुरुषादयः
साभयं वरदं पञ्चवदनं त्रिलोचनं च; पत्रेषु च पञ्च मूर्तयः तत्पुरुषादयः स्थापनीयाः।
Verse 25
पूर्वे तत्पुरुषः श्वेतो अघोरो ऽष्टभुजो ऽसिताः चतुर्वाहुमुखः पीताः सद्योजातश् च पश्चिमे
पूर्वदिशि तत्पुरुषः श्वेतवर्णः; अघोरः कृष्णाभः अष्टभुजः। (उत्तरदिशि) वामदेवः पीतवर्णः चतुर्भुजश्चतुर्मुखश्च; पश्चिमे सद्योजातः।
Verse 26
वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रभुजो ऽरुणः सौम्ये पञ्चास्य ईशाने ईशानः सर्वदः सितः
वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रश्चतुर्भुजश्चारुणवर्णः। सौम्ये पञ्चास्यः; ईशाने तु ईशानः सितवर्णः सर्वदः।
Verse 27
इष्टाङ्गानि यथान्यायमनन्तं सूक्ष्ममर्चयेत् सिद्धेश्वरं त्वेकनेत्रं पूर्वादौ दिश पूजयेत्
इष्टाङ्गानि यथान्यायं समर्प्य अनन्तं सूक्ष्मतया अर्चयेत्। सिद्धेश्वरं तु एकनेत्रं पूर्वादिदिशः सह पूजयेत्।
Verse 28
एकरुद्रं त्रिनेत्रञ्च श्रीकण्ठञ्च शिखण्डिनम् ऐशान्यादिविदिक्ष्वेते विद्येशाः कमलासनाः
एकरुद्रं त्रिनेत्रं श्रीकण्ठं शिखण्डिनं च—एते विद्येशाः कमलासना ऐशान्यादिविदिक्षु व्यवस्थिताः।
Verse 29
श्वेतः पीतः सितो रक्तो धूम्रो रक्तो ऽरुणः शितः शूलाशनिशरेश्वासवाहवश् चतुराननाः
श्वेतः पीतः सितः रक्तो धूम्रवर्णो रक्त एव च। अरुणः शितश्च—शूलाशनिशरेष्वासवाहधारिणः चतुराननाः (रूपाः) कथिताः।
Verse 30
उमा वण्डेशनन्दीशौ महाकालो गणेश्वरः वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दानुत्तरादौ प्रपूजयेत्
ततः उत्तरदिशादारभ्य यथाक्रमं उमां वण्डेशनन्दीशौ महाकालं गणेश्वरं तथा वृषं भृङ्गरिटिं स्कन्दं च विधिवत् प्रपूजयेत्।
Verse 31
कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां शूलं चक्रं यजेत् पद्मं पूव्वादौ देवमर्च्य च
कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां शूलं चक्रं तथा पद्मं पूर्वादिषु यथास्थानं यजेत्; ततः देवमपि अर्चयेत्।
Verse 32
ततो ऽधिवासितं शिष्यं पाययेद्गव्यपञ्चकम् आचान्तं प्रोक्ष्ये नेत्रान्तैर् नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत्
ततोऽधिवासितं शिष्यं गव्यपञ्चकं पाययेत्। आचान्तं प्रोक्ष्य नेत्रान्तैः स्पृष्ट्वा, नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत्।
Verse 33
द्वारं प्रवेशयेच्छिप्यं मण्डपस्याथ दक्षिणे सासनादिकुशासीनं तत्र संशोधयेद्गुरुः
द्वारेण शिष्यं प्रवेशयेत्। अथ मण्डपस्य दक्षिणे सासनादिकुशासीनं तत्र गुरुः तं संशोधयेत्।
Verse 34
आदितत्त्वानि संहृत्य परमार्थे लयः क्रमात् पुनरुत्पादयेच्छिष्यं सृष्टिमार्गेण देशिकः
आदितत्त्वानि संहृत्य परमार्थे क्रमात् लयं नयेत्। ततः देशिकः सृष्टिमार्गेण शिष्यं पुनरुत्पादयेत्।
Verse 35
न्यासं शिष्ये ततः कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयेत् पश्चिमद्वारमानीय क्षेपयेत् कुसुमाञ्जलिम्
ततः शिष्ये न्यासं कृत्वा तं प्रदक्षिणां कारयेत्। पश्चिमद्वारं नीत्वा कुसुमाञ्जलिं क्षेपयेत्॥
Verse 36
यस्मिन् पतन्ति पुष्पाणि तन्नामाद्यं विनिर्दिशेत् पार्श्वेयागभुवः खाते कुण्डे सन्नभिमेखले
यत्र पुष्पाणि पतन्ति तस्य नाम प्रथमं विनिर्दिशेत्। पार्श्वेयागभुवः खाते कुण्डे नाभिमेखलासमन्विते॥
Verse 37
शिवाग्निं जनयित्वेष्ट्वा पुनः शिष्येण चार्चयेत् ध्यानेनात्मनिभं शिष्यं संहृत्य प्रलयः क्रमात्
शिवाग्निं जनयित्वेष्ट्वा पुनः शिष्येण चार्चयेत्। ध्यानेनात्मनिभं शिष्यं संहृत्य प्रलयः क्रमात्॥
Verse 38
पुनरुत्पाद्य तत्पाणौ दद्याद्दर्भांश् च मन्त्रितान् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि जुहुयाद्धृदयादिभिः
पुनरुत्पाद्य तत्पाणौ दद्याद्दर्भांश्च मन्त्रितान्। पृथिव्यादीनि तत्त्वानि जुहुयाद्धृदयादिभिः॥
Verse 39
कमलानना इति ञ सन्धादिमेखले इति ख एकैकस्य शतं हुत्वा व्योममूलेन होमयेत् हुत्वा पूर्णाहुतिं कुर्यादस्त्रेणाष्टाहुतीर्हुनेत्
“कमलानना” इति ञकारेण “सन्धादिमेखले” इति खकारेण च। एकैकस्य शतं हुत्वा व्योममूलेन होमयेत्। हुत्वा पूर्णाहुतिं कुर्यादस्त्रेणाष्टाहुतीर्हुनेत्॥
Verse 40
प्रायश्चित्तं विशुद्ध्यर्थं ततः शेषं समापयेत् कुम्भं समन्त्रितं प्रार्च्य शिशुं पीठे ऽभिषेचयेत्
विशुद्ध्यर्थं प्रथमतः प्रायश्चित्तं विधाय, ततः शेषकर्म समापयेत्। समन्त्रितं कुम्भं सम्यक् प्रार्च्य, पीठे स्थितं शिशुं अभिषेचयेत्।
Verse 41
शिष्ये तु समयं दत्वा स्वर्णाद्यैः स्वगुरुं यजेत् दीक्षा पञ्चाक्षरस्योक्ता विष्ण्वादेरेवमेव हि
शिष्ये समयं दत्त्वा, स्वर्णाद्यैः स्वगुरुं यजेत्। पञ्चाक्षरस्य दीक्षा उक्ता; विष्ण्वादिष्वपि एवमेव विधिः।
Frequently Asked Questions
A full tantric workflow: site purification, maṇḍala construction and re-worship, layered nyāsa (vyāpaka and aṅga), deity/śakti directional installations, and a quantified homa sequence (including pūrṇāhuti and astra oblations) within a formal dīkṣā framework.
It converts metaphysics into practice: by mapping mantra to body, elements, and cognition, then purifying the self through prāṇāyāma, nyāsa, and tattva-saṃhāra, the rite aims at inner identification with Śiva (jñāna-svarūpa) while also conferring siddhi-oriented ritual competence.
The pañcabrahma set beginning with Tatpuruṣa—Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta, and Īśāna—installed directionally with specified colors and iconographic features.
Adhivāsa, administration of gavyapañcaka, protective sealing of the eyes, entry and purification, dissolution of tattvas into the Supreme (laya/saṃhāra), re-creation by sṛṣṭi-mārga, circumambulation and flower-casting for determination, Śiva-fire worship and homa, expiation, kumbha worship, abhiṣeka, samaya vow, and guru honoring with gifts.