Adhyaya 318
वागीश्वरीपूजा (Worship of Vāgīśvarī)
अग्निर्मन्त्रशास्त्रप्रसङ्गे वसिष्ठं वागीश्वर्याः (सरस्वत्याः रूपस्य) पूजाविधानं मण्डलध्यानकालमन्त्ररचनां च वर्णवर्गसमन्वितं शिक्षयति। अध्याय आरम्भे स्थिरदीप्तध्यानद्वारा ईश्वरस्य अन्तःप्रतिष्ठा तथा गुह्याक्षराणां रक्षितपरम्परया प्रदाने महत्त्वं दर्श्यते। वागीश्वरी पञ्चाशद्वर्णमालाभूषिता, त्रिनेत्रा, वराभयमुद्रायुक्ता, अक्षसूत्रपुस्तकधारिणी इति ध्यायते। मुख्यं कर्म वर्णमालाजपः—‘अ’तः ‘क्ष’पर्यन्तं वर्णान् शिरोमध्यात् स्कन्धयोः अवतरन्तं देहे मानवाकारशब्दधारारूपेण प्रविशन्तं चिन्तयन् लक्षजपः। दीक्षायां गुरुः पद्ममण्डलं सूर्यचन्द्रस्थापनैः, मार्गद्वारकोणपट्टिकाभिः, वर्णनियमैश्च निर्माति; पद्मभेदेषु शक्तयः स्थाप्यन्ते—मध्ये सरस्वती, सह वागीशी, हृल्लेखा, चित्रवागीशी, गायत्री, शाङ्करी, मति, धृति, ह्रींबीजस्वरूपाश्च। घृताहुतिभिः साधकः संस्कृतप्राकृतकाव्यप्रभुत्वं काव्यशास्त्रादिविद्यासामर्थ्यं च प्राप्नोति, यत्र साधना च सांस्कृतिकबौद्धिकसिद्धिश्च समन्वीयते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गणपूजा नाम सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः वागीश्वरीपूजा ईश्वर उवाच वागीश्वरीपूजनञ्च प्रवदामि समण्डलम् ऊहकं कालसंयुक्तं मनुं वर्णसमायुतम्
इति श्रीआग्नेये महापुराणे ‘गणपूजा’ नाम सप्तदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः—‘वागीश्वरीपूजा’। ईश्वर उवाच—वागीश्वरीपूजनं समण्डलं प्रवदामि; ऊहकं, कालसंयुक्तं, मनुं, वर्णसमायुतं च।
Verse 2
निषाद ईश्वरं कार्यं मनुना चन्द्रसूर्यवत् अक्षरन्न हि देयं स्यात् ध्यायेत् कुन्देन्दुसन्निभां
मनसा चन्द्रसूर्यवत् ईश्वरं निषाद्य कार्यम्। अक्षरं न हि देयं स्यात्; कुन्देन्दुसन्निभां तां ध्यायेत्।
Verse 3
पञ्चाशद्वर्णमालान्तु मुक्तास्रग्दामभूषिताम् वरदाभयाक्षसूत्रपुस्तकाढ्यां त्रिलोचनां
पञ्चाशद्वर्णमालया विरचितया स्रजा भूषिता, मुक्तास्रग्दामभूषिता। वरदाभयमुद्रायुक्ता, अक्षसूत्रपुस्तकधारिणी, त्रिलोचना च।
Verse 4
लक्षं जपेन्मस्तकान्तं स्कन्धान्तं वर्णमालिकां अकारादिक्षकारान्तां विशन्तीं मानवत् स्मरेत्
अकारादिक्षकारान्तां वर्णमालिकां मस्तकान्तात् स्कन्धान्तं लक्षं जपेत्। तां मानवद्विशन्तीं स्मरेत्।
Verse 5
कुर्याद् गुरुश् च दीक्षार्थं मन्त्रग्राहे तु मण्डलम् सूर्याग्रमिन्दुभक्तन्तु भागाभ्यां कमलं हितं
दीक्षार्थं गुरुर्मन्त्रग्राहकाले मण्डलं कुर्यात्। सूर्याग्रे, इन्दुभक्तं भागाभ्यां यथाविभागं, कमलं हितं विन्यसेत्।
Verse 6
चन्द्रमसायुतमिति ञ कृतमिति ख वीथिका पदिका कर्या पद्मान्यष्टौ चतुष्पदे वीथिका पदिका वाह्ये द्वाराणि द्विपदानि तु
(योजनासमूहाः) अक्षरचिह्नैः निर्दिश्यन्ते— ‘ञ’ इति चन्द्रमसायुतं, ‘ख’ इति कृतम्। चतुष्पदे विन्यासे वीथिका-पदिके अष्टपद्मविभागैः कार्ये। बाह्ये तु वीथिका-पदिकापट्टे द्विपदमानतः द्वाराणि स्थापनीयानि।
Verse 7
उपद्वाराणित द्वच्च कोणबान्धं द्विपट्टिकम् सिदानि नव पद्मानि कर्णिका कनकप्रभा
उपद्वाराणि स्युः, द्वयात्मकविन्यासश्च। कोणाः कोणबान्धेन बद्धाः, द्विपट्टिकद्वाररचनया सह। नव सिद्धपद्मानि विन्यस्यन्ते, तेषां कर्णिका कनकप्रभा विराजते।
Verse 8
केशराणि विचित्राणि कोणान्रक्तेन पूरयेत् व्योमरेखान्तरं कृष्णं द्वाराणीन्द्रेभमानतः
केशराणि विचित्ररूपाणि शोभया चित्रयेत्, कोणान् रक्तवर्णेन पूरयेत्। व्योमरेखान्तरं कृष्णवर्णं कार्यम्, द्वाराणि च इन्द्रेभमानतः प्रमाणेन विन्यसेत्।
Verse 9
मध्ये सरस्वतीं पद्मे वागीशी पूर्वपद्मके हृल्लेखा चित्रवागीशी गायत्री विश्वरूपया
पद्मस्य मध्ये सरस्वतीं विन्यसेत्; पूर्वपद्मके वागीशीम्। ततः हृल्लेखां, ततः चित्रवागीशीम्, ततः विश्वरूपया गायत्रीं च ध्यायेत्।
Verse 10
शाङ्करी मतिर्धृतिश् च पूर्वाद्या ह्रीं स्ववीजकाः ध्येया सरस्वतीवच्च कपिलाज्येन होमकः संस्कृतप्राकृतकविः काव्यशास्त्रादिविद्भवेत्
शाङ्करीं मतिं धृतिं च, पूर्वाद्याः सह, ह्रीं च स्वस्वबीजकैः सरस्वतीवद् ध्यायेत्। कपिलाज्येन होमं कृत्वा संस्कृतप्राकृतकविः स्यात्, काव्यशास्त्रादिविद् भवेत्।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise mantra-phonemic methodology (varṇamālā from ‘a’ to ‘kṣa’ with a 100,000-japa target) and exact maṇḍala engineering—lotus divisions, pathways (vīthikā/padikā), door and corner-band construction, and specific color placements—linking ritual efficacy to correct design and sequence.
It disciplines speech and cognition by sacralizing sound (akṣara/varṇa) as a contemplative current entering the body, while placing learning and artistry under dharmic ritual control (dīkṣā, secrecy, homa). The promised fruit—poetic and śāstric mastery—functions as bhukti aligned with mukti through regulated practice, purity, and devotion to Sarasvatī-śakti.