Adhyaya 317
सकलादिमन्त्रोद्धारः (Sakalādi-mantra-uddhāra) — Chapter Colophon/Transition
अयं खण्डः प्रायः उपसंहार-रूपः। ‘सकलादिमन्त्रोद्धारः’ इति पूर्वाध्यायस्य समाप्तिं सूचयति, मन्त्रशास्त्र-क्रमे च मन्त्र-उद्धारः तथा वर्ण-ध्वनि-क्रिया-विभागः शास्त्रीय-विधयः इति दर्शयति। अनन्तरं गणपूजायाः शिक्षणाय संक्रमणं करोति, यत्र मन्त्र-प्रयोगः रक्षार्थं विघ्न-निवारणाय च विनियुज्यते। समग्रे पुराणीय-उपदेश-प्रसङ्गे शुद्ध-मन्त्र-व्यवहारः धर्म्यकर्म-सिद्ध्यर्थ-साधनाय अपेक्षितः, किन्तु अन्ततः साधना-शुद्ध्या सद्भावेन च अधीनः इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सकलादिमन्त्रोद्धारो नाम षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गणपूजा इश्वर उवाच विश्वरूपं समुद्धृत्य तेजस्युपरि संस्थितम् नरसिंहं ततो ऽधस्तात् कृतान्तं तदधो न्यसेत्
इत्याग्नेये महापुराणे ‘सकलादिमन्त्रोद्धारः’ नाम षोडशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘गणपूजा’। ईश्वर उवाच—विश्वरूपं समुद्धृत्य तेजस्युपरि संस्थाप्य, ततोऽधस्तान्नरसिंहं न्यसेत्; तदधो कृतान्तं न्यसेत्।
Verse 2
प्रणवं तदधःकृत्वा ऊहकं तदधः पुनः अंशुमान् विश्वमूर्तिस्थं कण्ठोष्ठप्रणवादिकम्
तत्स्थानेऽधः प्रणवं न्यस्य, तदधः पुनरूहकं विन्यस्य; कण्ठोष्ठस्थ-प्रणवादि-वर्णन्यासयुक्तं विश्वमूर्तिस्थम् अंशुमन्तं ध्यायेत्।
Verse 3
नमो ऽन्तः स्याच्चतुर्वर्णो विश्वरूपञ्च कारणम् सूर्यमात्राहतं ब्रह्मण्यङ्गानीह तु पूर्ववत्
मन्त्रस्यान्ते ‘नमः’ स्यात्; चतुर्वर्णः स विश्वरूपः कारणं च। सूर्यमात्राहतं कृत्वा, ब्रह्मण्यङ्गानि अत्र पूर्ववत् न्यसेत्।
Verse 4
उद्धरेत् प्रणवं पूर्वं प्रस्फुरद्वयमुच्चरेत् घोरघोरतरं पश्चात् तत्र रूपमतः स्मरेत्
प्रथमं प्रणवम् उद्धरेत्; अनन्तरं प्रस्फुरद्वयम् उच्चरेत्। पश्चात् ‘घोर-घोरतरम्’ जपेत्; तत्र तत्स्वरूपं ध्यायेत्।
Verse 5
चटशब्दं द्विधा कृत्वा ततः प्रवरमुच्चरेत् दहेति च द्विधा कार्यं वमेति च द्विधा गतम्
‘चट’शब्दं द्विधा विभज्य, ततः प्रवरं उच्चरेत्। ‘दहे’ इति च द्विधा कार्यं, ‘वमे’ इति च द्विधा गतम्।
Verse 6
घातयेति द्विधाकृत्य हूंफडन्तं समुच्चरेत् अघोरास्त्रन्तु नेत्रं स्याद् गायत्री चोच्यते ऽधुना
‘घातय’ इति द्विधा कृत्वा, ‘हूं फट्’ इत्यन्तं समुच्चरेत्। एष अघोरास्त्रः; नेत्रं स्यात्। अधुना गायत्री चोच्यते।
Verse 7
तन्महेशाय विद्महे महादेवाय धीमहि अप्_३१७*१अब्तत्रः शिवः प्रचोदयात् गायत्री सर्वसाधनी अप्_३१७*१च्द्यात्रायां विजयादौ च यजेत् पूर्वङ्गणं श्रिये तुर्यांशे तु पुरा क्षेत्रे समन्तादर्कभाजिते
तन्महेशाय विद्महे महादेवाय धीमहि; शिवः प्रचोदयात्। एषा गायत्री सर्वसाधनी। यात्रायां विजयादौ च श्रियै पूर्वाङ्गणेषु पूर्वपूजां कुर्यात्; तुर्यांशे तु पुरातनक्षेत्रे समन्तादर्कप्रभाभाजिते यजेत्।
Verse 8
चतुष्पदं त्रिकोणे तु त्रिदलं कमलं लिखेत् सर्वत इति ख द्विधाकृतमिति ख तत्पृष्ठे पदिकाविथीभागि त्रिदलमश्वयुक्
त्रिकोणे चतुष्पदं लिखेत्, ततः त्रिदलं कमलं च। ‘सर्वतः’ इति ‘ख’कारं चिह्नयेत्, पुनश्च ‘द्विधाकृतम्’ इति ‘ख’कारं च। तत्पृष्ठे पदिकाविथीभाजि त्रिदलं, अश्वयुग्संयुक्तं लिखेत्।
Verse 9
वसुदेवसुतैः साब्जैस्तिदलैः पादपट्टिका तदूर्ध्वे वेदिका देया भगमात्रप्रमाणतः
वसुदेवसुतैः सह त्रिदलसाब्जैः पादपट्टिका कार्या। तदूर्ध्वे भगमात्रप्रमाणतः वेदिका देया।
Verse 10
द्वारं पद्ममितं कोष्ठादुपद्वारं विवर्णितम् द्वारोपद्वाररचितं मण्डलं विघ्नसूदनम्
द्वारं पद्ममितं कुर्यात्; कोष्ठादुपद्वारं विवर्णितम्। द्वारोपद्वाररचितं मण्डलं ‘विघ्नसूदनम्’ इति कथ्यते।
Verse 11
आरक्तं कमलं मध्ये वाह्यपद्मानि तद्वहिः सिता तु वीथिका कार्या द्वाराणि तु यथेच्छया
मध्ये आरक्तं कमलं कुर्यात्; तद्बहिः बाह्यपद्मानि विन्यसेत्। सिता वीथिका कार्या; द्वाराणि तु यथेच्छया।
Verse 12
कर्णिका पीतवर्णा स्यात् केशराणि तथा पुनः मण्डलं विघ्नमर्दाख्यं मध्ये गणपतिं यजेत्
कर्णिका पीतवर्णा स्यात्, केशराणि च पुनः पीतानि; अयं मण्डलः ‘विघ्नमर्द’ इति ख्यातः, तस्य मध्ये गणपतिं यजेत्।
Verse 13
नामाद्यं सवराकं स्याद्देवाच्छक्रसमन्वितम् शिरो हतं तत्पुरुषेण ओमाद्यञ्च नमो ऽन्तकम्
मन्त्रः ‘न’ इत्यादिः सवराकः स्यात्, ‘देव’ पदेन युक्तः शक्रसमन्वितश्च। शिरोभागः तत्पुरुषमन्त्रेण न्यस्येत; ओमादिः स्यात्, ‘नमः’ अन्तकः।
Verse 14
गजाख्यं गजशीर्षञ्च गाङ्गेयं गणनायकम् त्रिरावर्तङ्गगनगङ्गोपतिं पूर्वपङ्क्तिगम्
‘गजाख्य’ इति ‘गजशीर्ष’ इति च, ‘गाङ्गेय’ इति गणनायकं च; ‘त्रिरावर्त’ इति, ‘गगनगङ्गोपति’ इति, ‘पूर्वपङ्क्तिग’ इति च आवाहयेत्।
Verse 15
विचित्रांशं महाकायं लम्बोष्ठं लम्बकर्णकम् लम्बोदरं महाभागं विकृतं पार्वतीप्रियम्
विचित्रांशं महाकायं लम्बोष्ठं लम्बकर्णकम्। लम्बोदरं महाभागं विकृतं पार्वतीप्रियम् ध्यायेत्॥
Verse 16
भयावहञ्च भद्रञ्च भगणं भयसूदनम् द्वादशैते दशपङ्क्तौ देवत्रासञ्च पश्चिमे
‘भयावह’ ‘भद्र’ ‘भगण’ ‘भयसूदन’—एते द्वादश नामानि दशपङ्क्तौ विन्यसेत्; ‘देवत्रास’ नाम पश्चिमे स्थापयेत्।
Verse 17
महानादम्भास्वरञ्च विघ्नराजं गणाधिपम् उद्भटस्वानभश् चण्डौ महाशुण्डञ्च भीमकम्
(अहं स्तौमि) गणपतिं—महानादाम्भास्वरं विघ्नराजं गणाधिपम्; उद्भटस्वानं नभःपूरकं चण्डं महाशुण्डं भीमकम्।
Verse 18
मन्मथं मधुसूदञ्च सुन्दरं भावपुष्टकम् सौम्ये ब्रह्मेश्वरं ब्राह्मं मनोवृत्तिञ्च संलयम्
मन्मथं मधुसूदनं सुन्दरं भावपुष्टकं सौम्यं ब्रह्मेश्वरं ब्राह्मं मनोवृत्तिं च संलयम् (एतान् ध्यायेत् जपेत् च)।
Verse 19
लयं दूत्यप्रियं लौल्यं विकर्णं वत्सलं तथा कृतान्तं कालदडण्च यजेत् कुम्भञ्च पूर्ववत्
लयं दूत्यप्रियं लौल्यं विकर्णं वत्सलं तथा कृतान्तं कालदण्डं च यजेत्; कुम्भं च पूर्ववत् पूजयेत्।
Verse 20
श्रयुतञ्च जपेन्मन्त्रं होमयेत्तु दशांशतः शेषाणान्तु दशाहुत्या जपाद्धोमन्तु कारयेत्
श्रयुतं जपेन्मन्त्रं होमयेत् तु दशांशतः; शेषाणां तु दशाहुत्या जपाद्धोमं तु कारयेत्।
Verse 21
पूर्णां दत्वाभिषेकन्तु कुर्यात्सर्वन्तु सिध्यति भूगो ऽश्वगजवस्त्राद्यैर् गुरुपूजाञ्चरेन्नरः
पूर्णां दत्त्वाभिषेकं तु कुर्यात्, सर्वं तु सिध्यति। भूगोऽश्वगजवस्त्राद्यैः गुरुपूजां चरेन्नरः।
Frequently Asked Questions
The chapter is essentially a colophon: it emphasizes the formal closure of a mantra-derivation unit (uddhāra), highlighting that mantra parsing and extraction are treated as a codified śāstric procedure.
By framing mantra-derivation as disciplined knowledge, it reinforces that correct method (vidhi) and textual fidelity support purity of practice, preparing the practitioner for applied worship aimed at removing obstacles and stabilizing sādhana.