Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
अस्मिन्नध्याये देवालय-मन्त्रप्रयोगात् परं श्रुतेः संरक्षणाय भाषाविज्ञानरूपं छन्दःशास्त्रं निरूप्यते। अग्निः पिङ्गलानुगतं पाठ्यक्रमं प्रदर्शयन् अक्षरमात्राभ्यां छन्दोनिर्माणं, लघु-गुरुव्यवस्थां, तथा गणपद्धतिं (त्रयाणां समूहैः) व्याख्यायते। वेद-शास्त्रपाठे यथोच्चारणाय नियमापवादाः कथ्यन्ते—पादान्ते लघोरपि गुरुत्वकल्पना, संयुक्तव्यञ्जनैः, विसर्गेण, अनुस्वारेण, तथा जिह्वामूलीयोपध्मानीयाभ्यां गुरुत्वोत्पादनम्। एवं छन्दोविषये ध्वनिधर्मान् विधाय पुराणोक्तं सिद्धान्तं दृढीकरोति—तन्त्रविद्याः पवित्राः आधाराः; सम्यक् जपः मन्त्रसिद्धिं, पाठशुद्धिं, यज्ञविद्यापरम्परां च रक्षति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे देवालयमाहत्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छन्दःसारः अग्निर् उवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः
इत्याग्नेये महापुराणे देवालयमाहात्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः—छन्दःसारः। अग्निरुवाच—छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम्; सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ, द्वौ जौ, स्तौ, त्रिकौ गणाः।
Verse 2
धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा
‘धनस्यान्नाथम्’ ‘एकन्त्विति-ख’ इत्यादौ पादान्ते ह्रस्वोऽपि गुरुः स्यात् विकल्पतः। पूर्वोऽक्षरः संयोगात्, विसर्गात्, अनुस्वारात्, व्यञ्जनात्, तथा जिह्वामूलीयतोऽपि गुरुर्भवेत्।
Verse 3
उपाध्मानीयतो दीर्घो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः
उपाध्मानीयपूर्वे दीर्घस्वरः गुरुत्वं प्राप्नोति। अत्र गणौ ‘ग्लौ’ ‘नौ’ इति निर्दिष्टौ। वसवोऽष्टौ, ओष्ठौ द्वौ, दिशः चतस्रः—‘वेद’ ‘आदित्य’ इत्यादिशब्देषु आद्याक्षरलोपेन सूचितम्।
Frequently Asked Questions
A Piṅgala-style prosody framework: gaṇa classification and operational rules that convert syllable weight via pāda-end position, consonant clusters, visarga/anusvāra, and special visarga allophones.
By ensuring metrical and phonetic correctness, it protects the integrity of mantra and śāstra recitation—supporting ritual efficacy, accurate transmission of Agneya Vidya, and disciplined speech as a dharmic practice.