Adhyaya 325
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
अध्यायेऽस्मिन् उमागौरीपूजा भुक्तिमुक्तिप्रदा पूर्णसाधनरूपेण निरूप्यते—मन्त्रध्यानं मण्डलविन्यासः मुद्राः होमश्च। बीजनिर्माणसंकेताः वर्णजातीविभागः षडङ्गसम्बन्धश्चोक्ताः। प्रणवेन आसनस्थापनं, हृदयाधारितं मूर्तिन्यासं, पूजाद्रव्याणि तथा सुवर्णरजतदारुशिलामयप्रतिमादिमाध्यमानि निर्दिश्यन्ते। अव्यक्तं मध्ये कोणेṣu च स्थाप्य पिण्डपञ्चकविन्यासः, दिक्चक्रदेवताक्रमश्च मण्डलस्य लिटुर्गिकभूगोलं नियच्छति। तारायाः बहुविधमूर्तिविकल्पाः (भुजाः वाहनं हस्तोपकरणानि) तथा आयुधमुद्रानियोजनं, अन्ते पद्म-टिङ्ग-आवाहनी-शक्ति/योनि-इत्यादिमुद्राभेदाः, प्रमाणयुक्तं चतुरश्रं मण्डलं विस्तारद्वारसमेतं वर्ण्यते। रक्तपुष्पार्पणं, उत्तराभिमुखहोमः, पूर्णाहुतिः, बलिकर्म, कुमार्याः भोजयित्वा नैवेद्यवितरणं च धर्म्याचाररूपेण विधीयते। महाजपेन वाक्सिद्धिः प्रतिपाद्यते। अन्ते आरोग्याय दीर्घायुष्याय अकालमृत्युभयापहाय च मन्त्रसंख्याहविर्द्रव्यनिर्दिष्टा मृत्युञ्जयकलशपूजा-होमविधिः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अंशकादिर्नाम चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः कर्षकादिकमिति ख , छ च अथ पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गौर्यादिपूजा ईश्वर उवाच सौभाग्यादेरुमापूजां वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां मन्त्रध्यानं मण्डलञ्च मुद्रां होमादिसाधनम्
इत्याग्नेये महापुराणे ‘अंशकादि’नाम चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः (ख-छ-पाठयोः ‘कर्षकादि’ इति)। अथ पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ‘गौर्यादिपूजा’ आरभ्यते। ईश्वर उवाच—सौभाग्यादेरुमापूजां वक्ष्येऽहं भुक्तिमुक्तिदां, मन्त्रध्यानं मण्डलं मुद्रां होमादिसाधनं च।
Verse 2
चित्रभानुं शिवं कालं महाशक्तिसमन्वितम् इडाद्यं परतोद्वृत्य सदेवः सविकारणम्
चित्रभानुं शिवं कालं महाशक्तिसमन्वितम्। इडाद्यं परतोद्वृत्य सदेवं सविकारणं ध्यायेद् जपेद् वा।
Verse 3
द्वितीयं द्वारकाक्रान्तं गौरीप्रीतिपदान्वितं चतुर्थ्यन्तं प्रकर्तव्यं गौय्या वै मूलवाचकं
द्वितीयं पदं ‘द्वारकाक्रान्तम्’ इति गृह्येत। तत् ‘गौरीप्रीतिपद’ इति पदेन संयोज्य चतुर्थ्यन्तं कर्तव्यम्। ‘गौय्या’ इति मूलवाचकं पदं निगद्यते।
Verse 4
ॐ ह्रीं सः शौं गौर्यै नमः तत्रार्णत्रितयेनैव जातियुक्तं षडङ्गुलम् आसनं प्रणवेणैव मूर्तिं वै हृदयेन तु
ॐ ह्रीं सः शौं गौर्यै नमः—इति मन्त्रम्। तत्रार्णत्रितयेनैव जातियुक्तं षडङ्गुलमासनं प्रकल्पयेत्। प्रणवेणैव मूर्तिं स्थापयेत्, हृदयेन तु न्यासं कुर्यात्।
Verse 5
उदकाञ्च तथा कालं शिववीजं समुद्धरेत् प्राणं दीर्घस्वराक्रान्तं षडङ्गं जातिसंयुतम्
उदकस्य तथा कालस्य मन्त्ररूपं समुद्धरेत्, शिवबीजं च निष्कासयेत्। तत् प्राणयुक्तं दीर्घस्वराक्रान्तं षडङ्गं जातिसंयुतं ग्राह्यम्।
Verse 6
आसनं प्रणवेनात्र मूर्तिन्यासं हृदाचरेत् यामलं कथितं वत्स एकवीरं वदाम्य् अथ
अत्र प्रणवेनासनं स्थापयेत्, ततः हृदा मूर्तिन्यासं समाचरेत्। यामलं कथितं वत्स; अथैकवीरां वदामि।
Verse 7
व्यापकं सृष्टिसंयुक्तं वह्निमायाकृशानुभिः शिवशक्तिमयं वीजं वीजं हृदयादिविवर्जितं
व्यापकं सृष्टिसंयुक्तं वह्निमायाकृशानुभिः। शिवशक्तिमयं बीजं हृदयादिविवर्जितम्॥
Verse 8
गौरीं यजेद्धेमरूप्यां काष्ठजां शैलजादिकां पञ्चपिण्डां तथाव्यक्तां कोणे मध्ये तु पञ्चमं
गौरीं हेमरूप्यप्रतिमां काष्ठशैलादिनिर्मितां वा यजेत्। पञ्च पिण्डान् अव्यक्तसहितान् कोणेषु स्थापयेत्, पञ्चमं तु मध्ये न्यसेत्॥
Verse 9
ललिता सुभगा गौरी क्षोभणी चाग्नितः क्रमात् पञ्चमी इति ञ वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना वृत्ते पूर्वादितो यजेत्
अग्नितः क्रमात् ललितां सुभगां गौरीं क्षोभणीं च यजेत्; पञ्चमी ‘ञ’ इति कथ्यते। वृत्ते तु पूर्वादारभ्य वामां ज्येष्ठां क्रियां ज्ञानां च यजेत्॥
Verse 10
सपीठे वामभागे तु शिवस्याव्यक्तरूपकम् व्यक्ता द्विनेत्रा त्र्यक्षरा शुद्धा वा शङ्करान्विता
सपीठे शिवस्य वामभागे अव्यक्तरूपकं ध्यायेत्। व्यक्ता तु द्विनेत्रा त्र्यक्षरा शुद्धा शङ्करान्विता च॥
Verse 11
पीठपद्मद्वयं तारा द्विभुजा वा चतुर्भजा सिंहस्था वा वृकस्था वा अष्टाष्टादशसत्करा
तारां पीठपद्मद्वयासीनां ध्यायेत्। सा द्विभुजा वा चतुर्भुजा वा, सिंहस्था वा वृकस्था वा, अष्टहस्ता वा अष्टादशहस्ता वा शुभकरा॥
Verse 12
स्रगक्षसूत्रकलिका गलकोत्पलपिण्डिका शरं धनुर्वा सव्येन पाणिनान्यतमं वहत्
स्रजं रुद्राक्षसूत्रं कलिकां गलकं चोत्पलपिण्डिकां धारयन्। सव्यपाणिना शरं धनुर्वा अन्यतमं आयुधं वहति॥
Verse 13
वामेन पुस्तताम्बूलदण्डाभयकमण्डलुम् गणेशदर्पणेष्वासान्दद्यादेकैकशः क्रमात्
वामहस्तेन क्रमशः एकैकशः गणेशप्रतिमायै पुस्तकं ताम्बूलं दण्डं अभयमुद्रां कमण्डलुं च, तथा दर्पणं धनुषं च विन्यसेत्।
Verse 14
व्यक्ताव्यक्ताथवा कार्या पद्ममुद्रा स्मृतासने तिङ्गमुद्रा शिवस्योक्ता मुदा चावाहनी द्वयोः
स्मृतासने उपविष्टेन व्यक्ताव्यक्तयोः देवतारूपयोः पद्ममुद्रा कार्या। तिङ्गमुद्रा शिवस्योक्ता; आवाहनीमुद्रा तु उभयोः कर्तव्या।
Verse 15
शक्तिमुद्रा तु योन्याख्या चतुरस्रन्तु मण्डलं चतुरस्रं त्रिपत्राब्जं मध्यकोष्ठचतुष्टये
शक्तिमुद्रा योन्याख्या अपि कथ्यते। मण्डलं चतुरस्रं कार्यं; तत्र चतुरस्रं पुनः, मध्यकोष्ठचतुष्टये त्रिपत्राब्जं स्थापयेत्।
Verse 16
त्र्यश्रोर्धे चार्धचन्द्रस्तु द्विपदं द्विगुणं क्रमात् द्विगुणं द्वारकण्ठन्तु द्विगुणादुपकण्ठतः
त्र्यश्रस्योर्ध्वे अर्धचन्द्रं विधीयते। ततः परं द्विपदं प्रमाणं; अनन्तरं क्रमात् प्रत्येकं अवयवं द्विगुणं कार्यम्। द्वारकण्ठं पूर्वात् द्विगुणं, उपकण्ठस्तु ततोऽपि द्विगुणः।
Verse 17
द्वारत्रयं त्रयं दिक्षु अथ वा भद्रके यजेत् स्थण्डिले वाथ संस्याप्य पञ्चगव्यामृतादिना
दिक्षु त्रयं त्रयाणि द्वाराणि विन्यसेत्; अथवा भद्रके यजेत्। अथ वा स्थण्डिले संस्थाप्य पञ्चगव्यामृतादिभिः संस्कारं कुर्यात्।
Verse 18
रक्तपुष्पाणि देयानि पूजयित्वा ह्य् उदङ्मुखः शतं हुत्वामृताज्यञ्च पूर्णादः सर्वसिद्धिभाक्
रक्तपुष्पाणि समर्प्य पूजां कृत्वा उदङ्मुखः स्थित्वा अमृताज्येन शतं हुत्वा, ततः पूर्णाहुतिं कृत्वा सर्वसिद्धिभाग् भवति।
Verse 19
बलिन्दत्वा कुमारीश् च तिस्रो वा चाष्ट भोजयेत् नैवेद्यं शिवभक्तेषु दद्यान्न स्वयमाचरेत्
प्रथमं बलिं दत्त्वा कुमारीः तिस्रो वा अष्टौ वा भोजयेत्। नैवेद्यं शिवभक्तेषु दद्यात्, स्वयम् तु न भुञ्जीत।
Verse 20
सिंहस्थावाह्यसिंहस्थेति ख , छ , ञ , ट च स्त्रियो वाष्ट च भोजयेदिति ख , छ च कन्यार्थौ लभते कन्यां अपुत्रः पुत्रमाप्नुयात् दुर्भगा चैव सौभाग्यं राजा राज्यं जयं रणे
“सिंहस्थावाह्यसिंहस्थे” इति मन्त्रेण ख-छ-ञ-ट-वर्णैः सह, तथा “स्त्रियो वाष्ट च भोजयेत्” इति विधिना; कन्यार्थी कन्यां लभते, अपुत्रः पुत्रमाप्नुयात्, दुर्भगा सौभाग्यं लभते, राजा च राज्यं रणे जयम्।
Verse 21
अष्टलक्षैश् च वाक्सिद्धिर्देवाद्या वशमाप्नुयुः न निवेद्य न चास्नीयाद्वामहस्तेन चार्चयेत्
अष्टलक्षजपेन वाक्सिद्धिः सिध्यति, देवादयः अपि वशं यान्ति। न निवेद्यं दद्यात्, न च अश्नीयात्; वामहस्तेन च न अर्चयेत्।
Verse 22
अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः मृत्युञ्चयार्चनं वक्ष्ये पूजयेत् कलसोदरे
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः, मृत्युञ्जयार्चनं वक्ष्ये; कलसस्य उदरे पूजनं कुर्यात्।
Verse 23
हूयमानञ्च प्रणवो मूर्तिरोजस ईदृशं मूलञ्च वौषडन्तेन कुम्भमुद्रां प्रदर्शयेत्
हूयमाने हव्ये प्रणवम् उच्चार्य ओजसा तादृशीं मूर्तिं प्रकाशयेत्। ततः मूलमन्त्रं वौषडन्तं कृत्वा कुम्भमुद्रां प्रदर्शयेत्॥
Verse 24
होमयेत् क्षीरदुर्वाज्यममृताञ्च पुनर्नवाम् पायसञ्च पुराडाशमयुतन्तु जपेन्मनुं
क्षीरदूर्वाज्यैः तथा अमृतापुनर्नवाभिः पायसेन पुरोडाशेन च होमं कुर्यात्। ततः मनुं अयुतं जपेत्॥
Verse 25
चतुर्मुखं चतुर्वाहुं द्वाभ्याञ्च कलसन्दधत् वरदाभयकं द्वाभ्यां स्नायाद्वैकुम्भमुद्रया
चतुर्मुखं चतुर्बाहुं देवं स्नापयेत्—द्वाभ्यां कलसं दधत्, द्वाभ्यां वरदाभयमुद्रे प्रदर्शयन्; वैकुम्भमुद्रया स्नानं कारयेत्॥
Verse 26
आरोग्यैश् चर्यदीर्घायुरौषधं मन्त्रितं शुभम् अपमृत्युहरो ध्यातः पूजितो ऽद्भुत एव सः
मन्त्रितं शुभम् औषधम् आरोग्यं सदाचारं दीर्घायुः च ददाति। अपमृत्युहरो ध्यातः पूजितश्च सः अद्भुतफलप्रदः॥
Frequently Asked Questions
The chapter states: “ॐ ह्रीं सः शौं गौर्यै नमः” (Oṃ Hrīṃ Saḥ Śauṃ Gauryai Namaḥ) as the operative Gaurī salutation-mantra.
It explicitly integrates mantra-dhyāna, maṇḍala construction, mudrā practice, nyāsa (including hṛdaya-based mūrti-nyāsa), and homa—ending with pūrṇāhuti and regulated distribution of naivedya.
Red flowers are offered; worship is performed facing north; a hundred oblations are made with “nectar-like” ghee, followed by pūrṇāhuti for siddhi attainment.
It frames Umā-pūjā as bhukti-mukti-dā (granting enjoyment and liberation) while giving concrete procedures (mantra, maṇḍala, mudrā, homa, social offerings) that align ritual efficacy with disciplined, dharmic conduct.
It is presented as apamṛtyu-hara (removing untimely death) and as supporting health and long life, performed as kalaśa-internal worship with homa substances and a stated japa count.