Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
अग्निर् होमविधिं क्रमशः निरूपयति—देशदेहशुद्ध्यादारभ्य वह्निसंस्थापनं, हविर्दानं, मोक्षोपयोगिनं ध्यानं च। यागस्थानं मन्त्रप्रोक्षणैः पवित्र्य मण्डलं वेददेहमिव लिखति; तोरणपूजा, दिक्स्थापन, द्वारपालार्चन, अस्त्रमन्त्रपुष्पैर्विघ्ननाशनं च कृत्वा। ततः भूतशुद्धि-न्यास-मुद्राभिः सह रक्षाविधानं—सर्षपक्षेपः, पञ्चगव्यनिर्माणं, बहुकलशस्थापनं; लोकपालानां दशकलशाः, ईशानकुम्भे वर्धनीसहिते हर्यस्त्रयोः प्रतिष्ठा। अनन्तरं होमोपकरणविन्यासः (श्रुक्-श्रुवादि, परिधि, इध्म), प्रणीता-प्रोक्षणीजलसज्जा, चरुपाकः, रेखाकर्षणं, योनि-मुद्राप्रदर्शनं, कुण्डेऽग्निप्रतिष्ठा च। कुण्डलक्ष्मीः प्रकृतिः त्रिगुणात्मिका वह्निमध्ये ध्येया; अग्निः भूत-मन्त्रयोः योनिरेव, मुक्तिदाता इति प्रतिपाद्यते। अन्ते समिधां हुतानां च नियतसंख्यया (१०८ सहितं) होमः, सप्तजिह्वो वैष्णवोऽग्निः सहस्रसूर्यप्रभ इव ध्यायमानः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्रारोहणे श्रीधरनित्यपूजाकथनं नाम त्रयस्त्रिंशोध्यायः अथ चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः होमादिविधिः अग्निर् उवाच विशेदनेन मन्त्रेण यागस्थानञ्च भूषयेत् नमो ब्रह्मण्यदेवाय श्रीधरायाव्ययात्मने
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये पवित्रारोहणे ‘श्रीधरनित्यपूजाकथनम्’ नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः—होमादिविधिः। अग्निरुवाच—विशेदनेन मन्त्रेण यागस्थानं भूषयेत्। नमो ब्रह्मण्यदेवाय श्रीधरायाव्ययात्मने।
Verse 2
ॐ क्रीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋग्यजुःसामरूपाय शब्ददेहाय विलिख्य मण्डलं सायं यागद्रव्यादि चाहरेत्
ॐ क्रीं इति बीजम्। चिह्नितपुस्तकपाठानुसारं ऋग्यजुःसामरूपाय शब्ददेहाय देवतायै मण्डलं विलिख्य, सायं यागद्रव्यादिकं च आहरेत्।
Verse 3
प्रक्षालितकराङ्घ्रिः सन् विन्यस्यार्घ्यकरो नरः अर्घ्यादिभिस्तु शिरः प्रोक्ष्य द्वारदेशादिकं यथा
प्रक्षालितकराङ्घ्रिः सन् नरः अर्घ्यकरं विन्यस्य, अर्घ्यादिभिः प्रोक्षणेन शिरः शुद्धिं कुर्यात्; तथा द्वारदेशादिकं यथाक्रमं प्रोक्षयेत्।
Verse 4
आरभेद् द्वारयागञ्च तोरणेशान् प्रपूजयेत् अश्वत्थोदुम्बरवटप्रक्षाः पूर्वादिगा नगाः
आरम्भे द्वारयागं कुर्यात्, तोरणेशान् च विधिवत् प्रपूजयेत्। अश्वत्थोदुम्बरवटप्रक्षानाम नगाः पूर्वादिदिक्षु यथाक्रमं विन्यस्याः।
Verse 5
ऋगिन्द्रशोभनं प्रास्यां युजुर्यमसुभद्रकम् सामापश् च सुधन्वाख्यं सोमाथर्वसुहोत्रकम्
प्राच्यां ऋग्वेदः ‘इन्द्रशोभन’ इति, यजुर्वेदः ‘यमसुभद्रक’ इति, सामवेदः ‘सुधन्वा’ इति, सोमसहितोऽथर्ववेदः ‘सुहोत्रक’ इति प्रसिद्धः।
Verse 6
तोरणान्तः पताकाश् च कुमुदाद्या घटद्वयम् द्वारि द्वारि स्वनाम्नार्च्याः पूर्वे पूर्णश् च पुष्करः
तोरणान्ते पताकाः स्थाप्याः। द्वारि द्वारि कुमुदादिनाम्ना घटद्वयं विन्यस्य, स्वनाम्ना तान् अर्चयेत्। पूर्वे तु ‘पूर्ण’ ‘पुष्कर’ इति घटौ स्थापनीयौ।
Verse 7
आनन्दनन्दनौ दक्षे वीरसेनः सुषेणकः सम्भवप्रभवौ सौम्ये द्वारपांश् चैव पूजयेत्
द्वारस्य दक्षिणभागे आनन्दं नन्दनं च पूजयेत्; दक्षिणदिशि वीरसेनं सुषेणकं च; वामभागे सम्भवं प्रभवं च—एवं द्वारपालान् सम्यक् पूजयेत्।
Verse 8
अस्त्रजप्तपुष्पक्षेपाद्विघ्नानुत्सार्य संविशेत् भूतशुद्धिं विधायाथ विन्यस्य कृतमुद्रवः
अस्त्रमन्त्रजप्तपुष्पक्षेपेण विघ्नान् उत्सार्य ततः प्रविशेत्। अनन्तरं भूतशुद्धिं विधाय, न्यासं कृत्वा, विधिवत् मुद्राः प्रदर्श्य साधकः प्रवर्तेत।
Verse 9
फट्कारान्तां शिखां जप्त्वा सर्षपान् दिक्षु निक्षिपेत् वासुदेवेन गोमूत्रं सङ्कर्षणेन गोमयम्
फट्कारान्तां शिखामन्त्रं जप्त्वा, सर्षपान् दिक्षु निक्षिपेत्। वासुदेवमन्त्रेण गोमूत्रं प्रोक्षयेत्, सङ्कर्षणमन्त्रेण गोमयं च प्रलेपयेत्।
Verse 10
प्रद्युम्नेन पयस्तज्जात् दधि नारायणाद् घृतम् एकद्वित्र्यादिवाराणि घृताद्वै भागतोधिकम्
प्रद्युम्नात् पयः सम्भवति, ततः दधि जायते, नारायणात् घृतं लभ्यते। एकद्वित्र्यादिवारमथनपाकैः घृतात् भागतोऽधिकं फलम् भवति।
Verse 11
घृतपात्रे तदेकत्र पञ्चगव्यमुदाहृतम् मण्डपप्रोक्षणायैकञ्चापरम्प्राशनाय च
घृतपात्रे तदेकत्र पञ्चगव्यं समुद्धृतम्। मण्डपप्रोक्षणायैकं भागं, अपरं प्राशनाय च विनियोजयेत्।
Verse 12
आनीय दशकुम्भेषु इन्द्राद्यान् लोकपान् यजेत् पूज्याज्ञां श्रावयेत्तांश् च स्थातव्यं चाज्ञया हरेः
दशकुम्भान् समानीय तेषु इन्द्रादीन् लोकपालान् यजेत्। पूजनानन्तरं तेषां पूज्याज्ञां श्रावयेत्, हरेर् आज्ञया च ते यथास्थानं तिष्ठेयुः।
Verse 13
यागद्रव्यादि संरक्ष्य विकिरान् विकिरेत्ततः मूलाष्टशतसञ्जप्तान् कुशकूर्चान् हरेश् च तान्
यागद्रव्यादि संरक्ष्य ततः विकिरान् विकिरेत्। अनन्तरं मूलमन्त्रेण अष्टशतसञ्जप्तान् कुशकूर्चान् हरेत्।
Verse 14
ऐशान्यां दिशि तत्रस्थं स्थाप्यं कुम्भञ्च वर्धनीं कुम्भे साङ्गं हरिं प्रार्च्य वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्
ऐशान्यां दिशि तत्र कुम्भं वर्धनीं च स्थापयेत्। कुम्भे साङ्गं हरिं सम्यक् प्रार्च्य, वर्धन्याम् अस्त्रमर्चयेत्।
Verse 15
प्रदक्षिणं यागगृहं वर्धन्याच्छिन्नधारया सिञ्चन्नयेत्ततः कुम्भं पूजयेच्च स्थिरासने
यागगृहं प्रदक्षिणं कृत्वा वर्धन्याः छिन्नधारया सिञ्चन् नयेत्। ततः स्थिरासने उपविश्य कुम्भं पूजयेत्।
Verse 16
सपञ्चरत्नवस्त्राढ्यकुम्भे गन्धादिभिर्हरिम् वर्धन्यां हेमगर्भायां यजेदस्त्रञ्च वामतः
सपञ्चरत्नवस्त्राढ्यकुम्भे गन्धादिभिः हरिं यजेत्। हेमगर्भायां वर्धन्यां वामतः स्थापयित्वा अस्त्रं च यजेत्।
Verse 17
तत्समीपे वास्तुलक्ष्मीं भूविनायकमर्चयेत् स्रपनं कल्पयेद्विष्णोः सङ्क्रान्त्यादौ तथैव च
तत्समीपे वास्तुलक्ष्मीं भूविनायकं च सम्यगर्चयेत्। विष्णोः स्रपनं कल्पयेत्, सङ्क्रान्त्यादौ तथा अन्येष्वपि शुभकालेषु॥
Verse 18
पूर्णकुम्भान् नव स्थाप्य नवकोणेषु निर्ब्रणान्
पूर्णकुम्भान् नव संस्थाप्य नवकोणेषु विन्यसेत्। ते सर्वे निर्ब्रणाः स्युः, अखण्डा निर्दोषाश्च॥
Verse 19
पूर्वादिकलसेग्न्यादौ पञ्चामृतजलादिकम् दधि क्षीरं मधूष्णीदं पाद्यं स्याच्चतुरङ्गकम्
पूर्वादिकलसविन्यासेऽग्न्यादौ च प्रवर्तिते। पञ्चामृतजलादीनि दद्यात्; दधिक्षीरमधूष्णोदकं पाद्यं चतुरङ्गकम्॥
Verse 20
पद्मश्यामाकदूर्वाश् च विष्णुपत्नी च पाद्यकम् तथाष्टाङ्गार्घ्यमाख्यातं यवगन्धफलाक्षतम्
पाद्ये पद्मं श्यामाकदूर्वाश्च विष्णुपत्नीसमन्वितम्। अष्टाङ्गार्घ्यं तु यवगन्धफलाक्षतैः प्रोक्तम्॥
Verse 21
कुशाः सिद्धार्थपुष्पानि तिला द्रव्याणि चार्हणम् लवङ्गकक्कोलयुते दद्यादाचमनीयकम्
कुशाः सिद्धार्थपुष्पाणि तिलादीनि च पूज्यद्रव्याणि दद्यात्। लवङ्गकक्कोलसंयुक्तम् आचमनीयकं प्रदद्यात्॥
Verse 22
स्नापयेन्मूलमन्त्रेण देवं पञ्चामृतैर् अपि शुद्धोदं मध्यकुम्भेन देवमूर्ध्नि विनिःक्षिपेत्
मूलमन्त्रेण देवं स्नापयेत्, पञ्चामृतैश्चापि अभिषिञ्चेत्। ततः मध्यकुम्भेन शुद्धोदं गृहीत्वा देवमूर्ध्नि विनिःक्षिपेत्॥
Verse 23
कलशान्निःसृतं तोयं कूर्चाग्रं संस्पृशेन्नरः शुद्धोदकेन पाद्यञ्च अर्घ्यमाचमनन्ददेत्
कलशान्निःसृतं तोयं कूर्चाग्रेण नरः संस्पृशेत्। शुद्धोदकेन पाद्यं च अर्घ्यं च आचमनं च दद्यात्॥
Verse 24
परिमृज्य पटेनाङ्गं सवस्त्रं मण्डलं नयेत् तत्राभ्यर्च्याचरेद्धोमं कुण्डादौ प्राणसंयमी
पटेनाङ्गं परिमृज्य सवस्त्रः मण्डलं नयेत्। तत्राभ्यर्च्य प्राणसंयमी कुण्डादौ होमं आचरेत्॥
Verse 25
प्रक्षाल्य हस्तौ रेखाश् च तिस्रः पूर्वाग्रगामिनीः चार्हणा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दूर्वाग्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दक्षिणादुत्तराश् च तिस्रश् चैवओत्तराग्रगाः
हस्तौ प्रक्षाल्य पूर्वाग्रगामिनीः तिस्रो रेखाः लिखेत्। (केषुचित् ‘चार्हणा’ इति, केषुचित् ‘दूर्वाग्रेण’ इति पाठः।) तथा दक्षिणादुत्तराश्च तिस्रो रेखाः उत्तराग्रगामिनीश्च लिखेत्॥
Verse 26
अर्घ्योदकेन सम्प्रोक्ष्य योनिमुद्राम्प्रदर्शयेत् ध्यात्वाग्निरूपञ्चाग्निन्तु योन्यां कुण्डे क्षिपेन्नरः
अर्घ्योदकेन सम्प्रोक्ष्य योनिमुद्रां प्रदर्शयेत्। अग्निरूपं ध्यात्वा योन्यां अग्निं संस्थाप्य कुण्डे क्षिपेत्॥
Verse 27
पात्राण्यासादयेत् पश्चाद्दर्भश्रुक्श्रुवकादिभिः बाहुमात्राः परिधय इध्मव्रश् चनमेव च
ततः पश्चात् पात्राणि दर्भैः सह श्रुक्श्रुवकादिभिः सर्वोपकरणैश्च यथास्थानम् आसादयेत्। बाहुमात्राः परिधयः इध्मव्रश्चनमेव च स्थापयेत्॥
Verse 28
प्रणीता प्रोक्षणीपात्रमाज्यस्थाली घृतादिकम् प्रस्थद्वयं तण्डुलानां युग्मं युग्ममधोमुखम्
प्रणीता प्रोक्षणीपात्रम् आज्यस्थाली घृतादिकं च यथोचितं विन्यसेत्। तण्डुलानां प्रस्थद्वयं प्रमाणं; पात्राणि च युग्मं युग्मम् अधोमुखं स्थापयेत्॥
Verse 29
प्रणीताप्रोक्षणीपात्रे न्यसेत् प्रागग्रगं कुशम् अद्भिः पूर्यप्रणीतान्तु ध्यात्वा देवं प्रपूज्य च
प्रणीताप्रोक्षणीपात्रयोः प्रागग्रं कुशं न्यसेत्। ततः प्रणीतां अद्भिः पूरयित्वा देवं ध्यात्वा सम्यक् प्रपूजयेत्॥
Verse 30
प्रणीतां स्थापयेदग्रे द्रव्याणाञ्चैव मध्यतः प्रोक्षणीमद्भिः सम्पूर्य प्रार्च्य दक्षे तु विन्यसेत्
प्रणीतां अग्रे स्थापयेत् द्रव्याणां च मध्यतः। प्रोक्षणीं अद्भिः सम्पूर्य तां प्रार्च्य दक्षे तु विन्यसेत्॥
Verse 31
चरुञ्च श्रपयेदग्नौ ब्रह्माणं दक्षिणे न्यसेत् कुशानास्तीर्य पूर्वादौ परिधीन् स्थापयेत्ततः
चरुं च अग्नौ श्रपयेत्, ब्रह्माणं दक्षिणे न्यसेत्। कुशान् आस्तीर्य पूर्वादौ परिधीन् ततः स्थापयेत्॥
Verse 32
वैष्णवीकरणं कुर्याद् गर्भाधानादिना नरः गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनञ्जनिः
नरः गर्भाधानादिसंस्कारैः वैष्णवीकरणं कुर्यात्—गर्भाधानं पुंसवनं च सीमन्तोन्नयनं च।
Verse 33
नामादिसमावर्तनान्तं जुहुयादष्ट चाहुतीः पूर्णाहुतीः प्रतिकर्म श्रुचा स्रुवसुयुक्तया
नामादिमन्त्रारभ्य समावर्तनान्तं जुहुयादष्टाहुतीः; प्रतिकर्म च पूर्णाहुतीं श्रुचा स्रुवसंयुक्तया दद्यात्।
Verse 34
कुण्डमध्ये ऋतुमतीं लक्ष्मीं सञ्चिन्त्य होमयेत् कुण्डलक्ष्मीः समाख्याता प्रकृतिस्त्रिगुणात्मका
कुण्डमध्ये ऋतुमतीं लक्ष्मीं सञ्चिन्त्य होमयेत्; सा कुण्डलक्ष्मीः समाख्याता प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका।
Verse 35
सा योनिः सर्वभूतानां विद्यामन्त्रगणस्य च विमुक्तेः कारणं वह्निः परमात्मा च मुक्तिदः
सा योनिः सर्वभूतानां विद्यामन्त्रगणस्य च; विमुक्तेः कारणं वह्निः परमात्मा च मुक्तिदः।
Verse 36
प्राच्यां शिरः समाख्यातं बाहू कोणे व्यवस्थितौ ईशानाग्नेयकोणे तु जङ्घे वायव्यनैरृते
प्राच्यां शिरः समाख्यातं, बाहू कोणे व्यवस्थितौ; ईशानाग्नेयकोणे तु जङ्घे, वायव्यनैरृतेऽपि च।
Verse 37
उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिर्योनिर्विधीयते गुणत्रयं मेखलाः स्युर्ध्यात्वैवं समिधो दश
उदरं कुण्डमिति प्रोक्तं, योनिं योनिरिति भावयेत्। गुणत्रयं मेखलारूपं ध्यात्वा समिधो दश जुहुयात्॥
Verse 38
पञ्चाधिकांस्तु जुहुयात् प्रणवान्मुष्टिमुद्रया पुनराघारौ जुहुयाद्वाय्वग्न्यन्तं ततः श्रपेत्
पञ्चाधिकान् जुहुयात्, प्रणवं मुष्टिमुद्रया उच्चरन्। पुनराघारौ जुहुयाद् वाय्वग्न्यन्तं, ततः श्रपेत्॥
Verse 39
ईशान्तं मूलमन्त्रेण आज्यभागौ तु होमयेत् उत्तरे द्वादशान्तेन दक्षिणे तेन मध्यतः
ईशानान्तेन मूलमन्त्रेण आज्यभागौ होमयेत्। उत्तरे द्वादशान्तेन, दक्षिणे तेन, तथा मध्यतः॥
Verse 40
व्याहृत्या पद्ममध्यस्थं ध्यायेद्वह्निन्तु संस्कृतम् वैष्णवं सप्तजिह्वं च सूर्यकोटिसमप्रभम्
व्याहृतिभिः समुच्चार्य पद्ममध्यस्थितं वह्निं ध्यायेत्। संस्कृतं वैष्णवं सप्तजिह्वं सूर्यकोटिसमप्रभम्॥
Verse 41
चन्द्रवक्त्रञ्च सूर्याक्षं जुहुयाच्छतमष्ट च तदर्धञ्चाष्ट मूलेन अङ्गानाञ्च दशांशतः
चन्द्रवक्त्रं सूर्याक्षं च देवं प्रति जुहुयाच्छतमष्ट च। तदर्धं च पुनर्जुहुयात्; मूलेनाङ्गानां दशांशतः॥
Frequently Asked Questions
It begins with purification and threshold worship (prokṣaṇa, toraṇa/dvārapāla), proceeds through bhūta-śuddhi–nyāsa–mudrā and protective rites, establishes kalaśas (including lokapālas), and then installs Agni via yoni-mudrā before arranging implements and commencing oblations.
By explicitly defining Agni as the womb of beings and mantras and as the giver of liberation, and by placing Kuṇḍa-Lakṣmī (Prakṛti, tri-guṇa) at the ritual center—making correct external procedure a support for inner metaphysical realization.