Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति अवतारकथातः सृष्टिविषयकं प्रवर्तयति, सृष्टिं विष्णोर्लीलां सगुणनिर्गुणरूपां च दर्शयन्। ब्रह्मणोऽव्यक्तत्वात् प्रकृतिपुरुषयोः विष्णुप्रवेशः, ततः महत्, त्रिविधोऽहङ्कारः, तन्मात्रोत्पत्त्या आकाशादिपृथिव्यन्तमहाभूतप्रपञ्चः क्रमशः कथ्यते। सात्त्विकाहङ्कारात् देवताधिष्ठातारो मनश्च, तामसतैजसाभ्यां इन्द्रियशक्तयः। नारायणजलव्युत्पत्तिः, हिरण्याण्डं, हिरण्यगर्भब्रह्मणा तस्य द्विधाकरणं द्यावापृथिव्योः, आकाशदिक्कालस्थापनं तथा कामक्रोधरतिप्रभृतयः मानसबलाः वर्ण्यन्ते। ततः मेघादिवायुमण्डलप्रपञ्चः, पक्षिणः, पर्जन्यः, यज्ञार्थं वेदमन्त्रछन्दांसि, अन्ते रुद्रः सनत्कुमारः सप्त मानसब्रह्मर्षयश्च, ब्रह्मणोऽर्धनारीविभागेन प्रजोत्पत्तिः—इति सृष्टिः यज्ञव्यवस्थया सह सम्बध्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशो ऽध्यायः अथ सप्तदशो ऽध्यायः सृष्टिविषयकवर्ननम् अग्निर् उवाच जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तदशोऽध्यायः सृष्टिविषयकवर्णनम्। अग्निरुवाच—जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येऽधुना; शृणु। स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोऽगुणः।
Verse 2
ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः
आदौ ब्रह्माव्यक्तरूपेणैव सदाभूत्; न खं न रात्रिदिनादिकं चासीत्। ततः विष्णुः प्रकृतिं पुरुषं च प्रविश्य तयोः क्षोभं जनयामास, तेन सृष्टिः प्रवृत्ता।
Verse 3
स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत् वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः
सर्गकाले महत्तत्त्वं प्रादुरभूत्; तस्मादहङ्कारोऽभवत् त्रिविधः—वैकारिकः सात्त्विकः, तैजसः राजसः, भूतादिस्तामसश्च।
Verse 4
अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः
अहङ्कारात् शब्दमात्रात्मकमाकाशं समभवत्; ततः स्पर्शमात्रोऽनिलः; तस्माद्रूपमात्रोऽनलः प्रादुरभवत्।
Verse 5
रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च
रसमात्रात्मिका आपः, गन्धमात्रात्मिका मही स्मृता। अहङ्कारात् तामसात् तु तैजसानि इन्द्रियाणि च प्रादुरभवन्।
Verse 6
वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम् ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
वैकारिकात् दश देवाः प्रादुरभवन्, मनश्चैकादशेन्द्रियम्। ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुः विविधाः प्रजाः ससर्ज।
Verse 7
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
आदौ स एव केवलाः आपः ससर्ज; तासु च स्वं वीर्यं न्यवासृजत्। ‘नाराः’ इति आपः प्रोक्ताः; आपो वै नरस्य सूनवः, तस्मात् स ‘नारायणः’ इति कथ्यते।
Verse 8
अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्
तस्य अनन्तस्य अयनस्य पूर्वान्ते स ‘नारायणः’ इति स्मृतः। तदण्डं हिरण्यवर्णं बभूव, च उदके शयितम् आसीत्।
Verse 9
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्
तस्मिन् स्वयं ब्रह्मा जज्ञे—स्वयम्भूरिति नः श्रुतम्। भगवान् हिरण्यगर्भः परिवत्सरम् उषित्वा (तत्र) स्थितवान्।
Verse 10
तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः
ततः प्रभुः तदण्डं द्वैधं चकार—दिवं भुवं च। तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशं ससर्ज।
Verse 11
अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्
अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश्च दशधा दधे। तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधं तथा रतिं न्यधात्।
Verse 12
आठस्तु महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृत इति अध्यवसीयते उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् तासु बीजमथासृजदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यगर्भमभवदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यवर्ण इति ग, चिह्नित्गपुस्तकपाठः ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च
उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् एतत् महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृतमिति अध्यवसीयते। तासु बीजमथासृजदिति ख-चिह्नितपुस्तकपाठः; हिरण्यगर्भमभवदिति ख-चिह्नितपुस्तकपाठः; हिरण्यवर्ण इति ग-चिह्नितपुस्तकपाठः। स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः तद्रूपां सृष्टिं ससर्ज—विद्युतः, अशनिं, मेघांश्च, रोहितेन्द्रधनूंषि च।
Verse 13
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः। ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये॥
Verse 14
साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्
साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात्। सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्॥
Verse 15
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः॥
Verse 16
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम। द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत्। अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः॥
Frequently Asked Questions
It presents Brahman as unmanifest, then Viṣṇu’s activation of prakṛti–puruṣa, followed by mahat, threefold ahaṅkāra, tanmātras, and the five mahābhūtas, with mind, deities, and sense-faculties arising in parallel.
By stating that the Vedic hymns and formulas (Ṛk, Yajus, Sāman) arise for yajña-siddhi and by portraying cosmic order—time, directions, elements, and deities—as the framework within which worship and sacrifice become effective.
The chapter frames creation as līlā: the same supreme reality is beyond attributes (nirguṇa) yet functions as the qualified cause (saguṇa) that initiates and sustains manifestation.