Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
अग्नेयविद्यायां निरन्तरायां भगवानेग्निः निर्वाणदीक्षादिषु दीक्षाप्रसङ्गेषु संस्काराणां स्थानं निरूप्य अष्टचत्वारिंशत् संस्कारान् विधत्ते, ये साधकं दिव्यजीवनमार्गे नयन्ति। स गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामकरणं चादीन् जीवनसंस्कारान् गणयति, ततः पाकयज्ञान्, आवर्तश्राद्धान्, ऋतुकर्माणि, हविर्यज्ञान् च—आधानम्, अग्निहोत्रं, दर्शं, पौर्णमासं च—विस्तरेण वर्णयति। अन्ते सोमयागप्रणालीं प्रतिपाद्य अग्निष्टोमादीन् तद्विस्तारांश्च नाम्ना निर्दिशति, अश्वमेधं च ‘हिरण्य’विशेषणैः सह दया-क्षान्ति-आर्जव-शौचाद्यष्टगुणैः संयोज्य यज्ञशक्तिं नैतिकशुद्ध्या सह बध्नाति। उपसंहारे जप-होम-पूजा-ध्यानरूपां साधनां संस्कारपरिपूर्त्यर्थं निर्दिश्य भुक्तिं मुक्तिं च लभ्यते, रोगदोषवर्जितो देववत् जीवतीति कथयति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कुशापमार्जनं नाम एकत्रिंशो ऽध्यायः अथ द्वातिंशो ऽध्यायः संस्कारकथनं अग्निर् उवाच निर्वाणादिषु दीक्षासु चत्त्वारिंशत्तथाष्ट च संस्कारान् कारयेद्धीमान् शृणुतान्यैः सुरो भवेत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये कुशापमार्जनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्वातिंशोऽध्यायः संस्कारकथनम्। अग्निरुवाच—निर्वाणादिषु दीक्षासु चत्वारिंशत्तथाष्ट संस्कारान् कारयेद्धीमान्; शृणुत, एतैः सुरो भवेत्॥
Verse 2
गर्भाधानन्तु योन्यां वै ततः पुंसवनञ्चरेत् सीमन्तोन्नयनञ्चैव जातकर्म च नाम च
गर्भाधानं योनौ कृत्वा ततः पुंसवनं चरेत्। सीमन्तोन्नयनं चैव जातकर्म नामकर्म च॥
Verse 3
अन्नाशनं ततश्चूडा ब्रह्मचर्यव्रतानि च चत्वारि वैष्णवी पार्थी भौतिकी श्रोत्रिकी तथा
ततोऽन्नाशनं चूडा च ब्रह्मचर्यव्रतानि च। चत्वारि वैष्णवी पार्थी भौतिकी श्रोत्रिकी तथा॥
Verse 4
गोदानं सूतकत्वञ्च पाकयज्ञाश् च सप्त ते अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्यग्रायणीति च
गोदानं सूतकत्वं च पाकयज्ञाश्च सप्त ते। अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावणी अग्रायणीति च॥
Verse 5
चैत्री चाश्वयुजी सप्त हविर्यज्ञांश् च तान् शृणु आधानञ्चाग्निहोत्रञ्च दर्शो वै पौर्णमासकः
चैत्री चाश्वयुजी सप्त हविर्यज्ञांश्च तान् शृणु। आधानं चाग्निहोत्रं च दर्शः पौर्णमासकस्तथा॥
Verse 6
चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिरथापरः सोमसंस्थाः सप्त शृणु अग्निष्टोमः क्रतूत्तमः
चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिरथापरः। सोमसंस्थाः सप्त शृणु अग्निष्टोमः क्रतूत्तमः॥
Verse 7
अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशो वाजपेयकः अतिरात्राप्तोर्यामश् च सहस्रेशाः सवा इमे
एते सोमयागाः—अत्यग्निष्टोमः, उक्थ्यः, षोडशी, वाजपेयः, अतिरात्रः, आप्तोर्यामः, सहस्रेशाः—इमे एव सोमकर्माणि स्मृताः।
Verse 8
हिरण्याङ्घ्रिर्हिरण्याक्षो हिरण्यमित्र इत्य् अतः सप्त च इति ग, ख, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः हिरण्यपाणिर्हेमाक्षो हेमाङ्गो हेमसूत्रकः
हिरण्याङ्घ्रिः, हिरण्याक्षः, हिरण्यमित्र इत्यतः सप्तेति—गखचिह्नितपुस्तकद्वयपाठः। अन्यपाठे—हिरण्यपाणिः, हेमाक्षः, हेमाङ्गः, हेमसूत्रकः।
Verse 9
हिरण्यास्यो हिरण्याङ्गो हेमजिह्वो हिरण्यवान् अश्वमेधो हि सर्वेशो गुणाश्चाष्टाथ तान् शृणु
हिरण्यास्यः हिरण्याङ्गो हेमजिह्वो हिरण्यवान्। अश्वमेधो हि सर्वेशो गुणाश्चाष्टौ तान् शृणु॥
Verse 10
दया च सर्वभूतेषु क्षान्तिश् चैव तथार्जवम् शौचं चैवमनायासो मङ्गलं चापरो गुणः
दया च सर्वभूतेषु क्षान्तिश्चैव तथार्जवम्। शौचं चैवमनायासो मङ्गलं चापरो गुणः॥
Verse 11
अकार्पण्यञ्चास्पृहा च मूलेन जुहुयाच्छतम् सौरशाक्तेयविष्ण्वीशदीक्षास्त्वेते समाः स्मृताः
अकार्पण्यं चास्पृहां च कृत्वा मूलेन जुहुयाच्छतम्। सौरशाक्तेयविष्ण्वीशदीक्षास्त्वेते समाः स्मृताः॥
Verse 12
संस्कारैः संस्कृतश् चैतैर् भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् सर्वरोगाद्विनिर्मुक्तो देववद्वर्तते नरः जप्याद्धोमात्पूजनाच्च ध्यानाद्देवस्य चेष्टभाक्
एतैरेव संस्कारैः संस्कृतो नरः भुक्तिं मुक्तिं चावाप्नुयात्। सर्वरोगविनिर्मुक्तो देववद्वर्तते। देवस्य चेष्टां जपहोमपूजनध्यानैः सम्यगनुतिष्ठेत्॥
Frequently Asked Questions
The chapter’s technical core is a structured taxonomy of ritual practice: it frames forty-eight saṃskāras across life-cycle rites, domestic pākayajñas, haviryajñas (ādhāna, agnihotra, darśa, paurṇamāsa), and Soma-sacrificial systems, and it specifies a mūla-mantra homa of one hundred oblations as a completing discipline.
It explicitly binds ritual performance to ethical cultivation and contemplative practice: saṃskāra is not only ceremonial purification but a ladder toward bhukti-mukti, completed through japa, homa, pūjā, and dhyāna, and safeguarded by virtues such as compassion, purity, non-craving, and non-miserliness.