Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
अग्निर्देवः पवित्रारोहणं हरिपूजायाः वार्षिकं कालविधानं निरूपयति—आषाढात् कार्तिकपर्यन्तं, प्रतिपदा मुख्यतिथिः; अन्यदेवताः स्वस्वतिथिक्रमं यान्ति (यथा शिवब्रह्मणो द्वितीयादि)। ततः पवित्रसूत्रस्य चयननिर्माणं (ब्राह्मणीसूत्रं श्रेष्ठं, अन्यथा शुद्धीकृतम्), त्रिगुणनवगुणविस्तारः, ग्रन्थिसङ्ख्या (द्वादशग्रन्थ्यादि), मूर्तौ न्यासस्थानानि (जान्वादि कटिनाभ्यादि ऊर्ध्वभागपर्यन्तम्), माला-प्रमाणं (१०८/१००८; अङ्गुलमानम्) चोच्यते। वस्त्वपसारणं, क्षेत्रपाल-द्वारपूजा, बलिदानं, तथा भूतशुद्धौ मन्त्रोद्घातैः तन्मात्र-भूतलयः (पृथिवी→आपः→अग्निः→वायुः→आकाशः), देहशुद्धिः, दिव्यदेहध्यानं, हृदयपद्मे मानसयागश्च विधीयते। अन्ते न्यासः, कवचास्त्ररक्षा, वैष्णवव्यूहावरणप्रतिष्ठा, रक्षासूत्रबन्धनं, व्रताचारः (उपवासः, कामक्रोधनिग्रहः) च; एतेन लौकिकसम्पत् परमार्थसिद्धिश्च भवति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अष्टचत्वारिंशत्संस्कारकथनं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः पवित्रारोहणविधानं अग्निर् उवाच पवित्रारोहणं वक्ष्ये वर्षपूजाकलं हरेः आषाढादौ कार्तिकान्ते प्रतिपद्वनदा तिथिः
इत्यादिमहापुराणेऽग्नेये अष्टचत्वारिंशत्संस्कारकथनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः पवित्रारोहणविधानम्। अग्निरुवाच—हरेर्वर्षपूजाकालं पवित्रारोहणं वक्ष्ये; आषाढादौ कार्तिकान्ते प्रतिपद्वनदा तिथिः॥
Verse 2
श्रिया गौर्या गणेशस्य सरस्वत्या गुहस्य च मार्तण्डमातृदुर्गाणां नागर्षिहरिमन्मथैः
श्रिया गौर्या गणेशस्य सरस्वत्या गुहस्य च। मार्तण्डमातृदुर्गाणां नागर्षिहरिमन्मथैः सह॥
Verse 3
शिवस्य ब्रह्मणस्तद्वद्द्वितीयादितिथेः क्रमात् यस्य देवस्य यो भक्तः पवित्रा तस्य सा तिथिः
शिवस्य ब्रह्मणश्चैव द्वितीयादितिथेः क्रमात्। यस्य देवस्य यो भक्तः पवित्रा तस्य सा तिथिः॥
Verse 4
आरोहणे तुल्यविधिः पृथक् मन्त्रादिकं यदि वर्धते तिथिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सौवर्णे राजतं ताम्रं नेत्रकार्पासिकादिकं
आरोहणे तुल्यविधिः पृथग्मन्त्रादिकं यदि। वर्धते तिथिरिति ख चिह्नितपुस्तकपाठः। सौवर्णे राजतं ताम्रं नेत्रकार्पासिकादिकं॥
Verse 5
ब्राह्मण्या कर्तितं सूत्रं तदलाभे तु संस्कृतं त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य तेन कुर्यात् पवित्रकं
ब्राह्मण्याः कर्तितं सूत्रं गृह्णीयात्; तदभावे संस्कृतं शुद्धीकृतं सूत्रं ग्राह्यम्। तत् त्रिगुणं कृत्वा पुनस्त्रिगुणीकृत्य (नवगुणं) तेन पवित्रकं कुर्यात्।
Verse 6
अष्तोत्तरशतादूर्ध्वं तदर्धं चोत्तमादिकं क्रियालोपाविघातार्थं यत्त्वयाभिहितं प्रभो
अष्टोत्तरशतादूर्ध्वं संख्या भवेत्, तदर्धं वा ‘उत्तम’प्रभृतिभेदेन; हे प्रभो, त्वया यदुक्तं तत् क्रियालोपाविघातनिवारणार्थम्।
Verse 7
मया तत् क्रियते देव यथा यत्र पावित्रकं अविघ्नं तु भवेदत्र कुरु नाथ जयाव्यय
देव, मया तत् तथा क्रियते यथा यत्र च पावित्रकं अत्र अविघ्नं सिध्येत्। नाथ, जयाव्यय, अत्र तथा कुरु।
Verse 8
प्रार्थ्य तन्मण्डलायादौ गायत्र्या बन्धयेन्नरः ॐ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि
तन्मण्डलम् आदौ प्रार्थ्य, नरः गायत्र्या तद् बन्धयेत्—“ॐ नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि।”
Verse 9
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् देवदेवानुरूपतः जानूरुनाभिनामान्तं प्रतिमासु पवित्रकं
तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् देवदेवानुरूपतः। प्रतिमासु पवित्रकं जानूरु-नाभि-नामान्तं विस्तारयेत्।
Verse 10
पादान्ता वनमाला स्यादष्टोत्त्रसहस्रतः माला तु कल्पसाध्यं वा द्विगुणं षोडशाङ्गुलात्
अष्टोत्तर-सहस्रसंख्यायां वनमाला पादान्ता भवेत्। जपमाला तु कल्पविधानानुसारतः साध्या; अथवा षोडशाङ्गुलप्रमाणस्य द्विगुणा कार्या।
Verse 11
कर्णिका केशरं पत्रं मन्त्राद्यं मण्डलान्तकं मण्डलाङ्गुलमात्रैकचक्राब्जाद्यौ पवित्रकं
कर्णिका-केशर-पत्राणि विन्यसेत्; मन्त्रः आदौ स्थाप्यः, मण्डलस्य अन्ते समापनम्। पवित्रकं तु एकचक्राब्जादि-रूपेण, एकाङ्गुल-परिमाणेन मण्डलरूपं कार्यम्।
Verse 12
स्थण्डिले ऽङ्गुलमानेन आत्मनः सप्तविंशतिः आचार्याणां च सूत्राणि पितृमात्रादिपुस्तके
स्थण्डिले स्वाङ्गुलमानेन सप्तविंशतिः प्रमाणानि स्युः। आचार्याणां सूत्राणि च पितृमात्रादि-प्रारम्भके पुस्तके अवलोक्य लिखेत् वा।
Verse 13
नाभ्यन्तं द्वादशग्रन्थिं तथा गन्धपवित्रके द्व्यङ्गुलात् कल्पनादौ द्विर्माला चाष्टोत्तरं शतं
नाभ्यन्तं द्वादशग्रन्थियुक्ता जपसूत्री भवेत्; गन्धपवित्रकेऽपि तथैव। कल्पनादौ द्व्यङ्गुलप्रमाणं धार्यं, माला च द्विगुणा अष्टोत्तरशतसंख्यया।
Verse 14
अथवार्कचतुर्विंशषड्त्रिंशन्मालिका द्विजः अनामामध्यमाङ्गुष्ठैर् मन्दाद्यैः मालिकार्थिभिः
अथ, हे द्विज, अर्कचतुर्विंश-षट्त्रिंशत्प्रमाणा मालिका। मन्दादि-प्रमाणैः, अनामा-मध्यमाङ्गुष्ठैः अङ्गुलगणनया, मालिकार्थिभिः सा ज्ञेया विनिर्मेया च।
Verse 15
माला स्यादष्टोत्तरसहस्रशः इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गदाद्यमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्राङ्गदौ पवित्रके इति घ, चिह्नितपुतकपाठः मन्दादौ इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्द्राद्यैर् इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कनिष्टादौ द्वादश वा ग्रन्थयः स्युः पवित्रके रवेः कुम्भहुताशादेः सम्भवे विष्णुवन्मतम्
माला अष्टोत्तरसहस्रसंख्यया भवेत्। पवित्रके गदादिचिह्नानि, चक्राङ्गदचिह्नानि च स्युः। कनिष्ठादारभ्य पवित्रके द्वादश ग्रन्थयः स्युः। रवेः कुम्भहुताशादीनां पवित्रकनिर्माणे विष्णुवत् एव विधिर्मतः।
Verse 16
पीठस्य पीठमानं स्यान्मेखलान्ते च कुण्डकं यथाशक्ति सूत्रग्रन्थिपरिचारेथ वैष्णवे
पीठस्य मानं पीठविधिना भवेत्, मेखलान्ते च कुण्डकं स्यात्। वैष्णवे विधौ यथाशक्ति सूत्रग्रन्थिपरिचारः कार्यः।
Verse 17
सूत्राणि वा सप्तदश सूत्रेण त्रिविभक्तके रोचनागुरुकर्पूरहरिद्राकुङ्कुमादिभिः
अथवा सप्तदश सूत्राणि कुर्यात्; त्रिविभक्तके सूत्रे रोचनागुरुकर्पूरहरिद्राकुङ्कुमादिभिः संस्कारः कार्यः।
Verse 18
रञ्जयेच्चन्दनाद्यैर् वा स्नानसन्ध्यादिकृन्नरः एकादश्यां यागगृहे भगवन्तं हरिं जयेत्
चन्दनाद्यैर्वा रञ्जयित्वा स्नानसन्ध्यादिकृन्नरः। एकादश्यां यागगृहे भगवन्तं हरिं जयेत्॥
Verse 19
समस्तपरिवाराय बलिं पीठे समर्चयेत् क्ष्यौं क्षेत्रपालाय द्वारान्ते द्वारोपरि तथा श्रियं
समस्तपरिवाराय पीठे बलिं समर्चयेत्। ‘क्ष्यौं’ इति क्षेत्रपालाय द्वारान्ते, द्वारोपरि तथा श्रियं समर्चयेत्।
Verse 20
धात्रे दक्षे विधात्रे च गङ्गाञ्च यमुनां तथा शङ्खपद्मनिधी पूज्य मध्ये वास्त्वपसारणं सारङ्गायेति भूतानां भूतशुद्धिं स्थितश् चरेत्
धात्रं दक्षं विधातारं गङ्गां यमुनामपि तथा शङ्खपद्मनिधी पूज्य, गृहक्षेत्रस्य मध्ये स्थित्वा ‘वास्त्वपसारण’नाम कर्म कुर्यात्। ‘सारङ्गाये’ति मन्त्रं जपन् भूतानां शुद्धिं कृत्वा विघ्नभूतान् निवर्तयेत्।
Verse 21
फट् ह्रूनिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः ह्रूं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः फट् ह्रीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रां हः फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः पञ्चोद्घातैर् गन्धतन्मात्ररूपं भूमिमण्डलं चतुरस्रञ्च पीतञ्च कठिनं वज्रलाञ्छितम्
‘फट् ह्रूं’ इति केचित् पाठाः, ‘ॐ ह्रां हः ह्रूं’ इति केचित्, ‘ॐ ह्रां हः फट् ह्रीं’ इति केचित्, ‘ॐ ह्रां हः फट्’ इति चान्ये। मुख्यो मन्त्रः—‘ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं—शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः’। पञ्चोद्घातैः गन्धतन्मात्ररूपं भूमिमण्डलं ध्यायेत्—चतुरस्रं पीतं कठिनं वज्रलाञ्छितं च।
Verse 22
इन्द्राधिदैवतं पादयुग्ममध्यगतं स्मरेत् शुद्धञ्च रसतन्मात्रं प्रविलिप्याथ संहरेत् रसमात्ररूपमात्रे क्रमेणानेन पूजकः
पूजक इन्द्राधिदैवतं पादयुग्ममध्यस्थितं स्मरेत्। ततः शुद्धं रसतन्मात्रं न्यस्य (प्रविलिप्य) पुनः संहरेत्। अनेन क्रमेण रसतन्मात्रमात्रात् रूपतन्मात्रमात्रं प्रति गच्छेत्।
Verse 23
ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं रसतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् रूपतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः जानुनाभिमध्यगतं श्वेतं वै पद्मलाञ्छितं शुक्लवर्णं चार्धचन्द्रं ध्यायेद्वरुणदैवतं
ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं—रसतन्मात्रं संहरामि नमः। ॐ ह्रूं हः फट्—रूपतन्मात्रं संहरामि नमः। ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं—स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः। ॐ ह्रीं हः फट् ह्रूं—शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः। ततः जानुनाभिमध्यगतं श्वेतं पद्मलाञ्छितं शुक्लवर्णं अर्धचन्द्रधारिणं वरुणदैवतं ध्यायेत्।
Verse 24
चतुर्भिश् च तदुद्घातैः शुद्धं तद्रसमात्रकं संहरेद्रूपतन्मात्रै रूपमात्रे च संहरेत्
चतुर्भिस्तदुद्घातैः तत् शुद्धं रसमात्रकं भवति। ततः रूपतन्मात्रे संहरेत्, अनन्तरं रूपमात्रेऽपि संहरेत्।
Verse 25
ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं रूपतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः इति त्रिभिस्तदुद्घातैस्त्रिकोणं वह्निमण्डलम् नाभिकण्ठमध्यगतं रक्तं स्वस्तिकलाञ्छितं
ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं—रूपतन्मात्रं संहरामि नमः। ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं—स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः। ॐ ह्रूं हः फट् ह्रूं—शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः। इति त्रिभिरुद्घातैः त्रिकोणं वह्निमण्डलं नाभिकण्ठमध्यगतं रक्तं स्वस्तिकलाञ्छितं ध्यायेत्।
Verse 26
ध्यात्वानलाधिदैवन्तच्छुद्धं स्पर्शे लयं नयत् , चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रं हः फट् हूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मासनमध्यगतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः कण्ठनासामध्यगतं वृत्तं वै वायुमण्डलम्
शुद्धं वह्न्यधिदैवतं ध्यात्वा स्पर्शे लयं नयेत्। (पाठान्तरम्: ॐ ह्रं हः फट् हूँ। पाठान्तरम्: पद्मासनमध्यगतम्।) ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः। ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः। कण्ठनासामध्यगतं वृत्तं वै वायुमण्डलम्।
Verse 27
द्विरुद्घातैर् धूम्रवर्णं ध्यायेच्छुद्धेन्दुलाञ्छितम् स्पर्शमात्रं शब्दमात्रैः संहरेद्ध्यानयोगतः
द्विरुद्घातैर्धूम्रवर्णं शुद्धेन्दुलाञ्छितं ध्यायेत्। स्पर्शमात्रं शब्दमात्रे संहरेद्ध्यानयोगतः।
Verse 28
ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः एकोद्घातेन चाकाशं शुद्धस्फटिकसन्निभम् नासापुटशिखान्तस्थमाकाशमुपसंहरेत्
ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः। एकोद्घातेन चाकाशं शुद्धस्फटिकसन्निभं नासापुटशिखान्तस्थमाकाशमुपसंहरेत्।
Verse 29
शोषणाद्यैर् देहशुद्धिं कुर्यादेवम् क्रमात्ततः शुष्कं कलेवरं ध्यायेत् पादाद्यञ्च शिखान्तकम्
शोषणाद्यैर्देहशुद्धिं कुर्यादेवं क्रमात्ततः। शुष्कं कलेवरं ध्यायेत् पादाद्यञ्च शिखान्तकम्।
Verse 30
यं वीजेन वं वीजेन ज्वालामालासमायुतम् देहं रमित्यनेनैव ब्रह्मरन्ध्राद्विनिर्गतम्
यं-बीजेन वं-बीजेन च ज्वालामालासमायुतं देहं ध्यायेत्; तथा ‘रम्’ इत्यनेनैव मन्त्रेण प्राणात्मा ब्रह्मरन्ध्रात् (मूर्ध्नि) बहिर्विनिर्गच्छति।
Verse 31
विन्दुन्ध्यात्वा चामृतस्य तेन भस्मकलेवरम् सम्प्लावयेल्लमित्यस्मात् देहं सम्पाद्य दिव्यकम्
अमृतबिन्दुं ध्यात्वा तेनामृतेन भस्मकलेवरं देहं सम्प्लावयेत्; ततः ‘लम्’ इत्यस्मात् दिव्यं देहं सम्पादयेत्।
Verse 32
न्यासं कृत्वा करे देहे मानसं यागमाचरेत् विष्णुं साङ्गं हृदि पद्मे मानसैः कुसुमादिभिः
करे देहे च न्यासं कृत्वा मानसं यागमाचरेत्; हृदयपद्मे साङ्गं विष्णुं मानसैः कुसुमादिभिः पूजयेत्।
Verse 33
मूलमन्त्रेण देवेशम्प्रार्चयेद्भुक्तिमुक्तिदम् स्वागतं देवदेवेश सन्निधौ भव केशव
मूलमन्त्रेण देवेशं भुक्तिमुक्तिप्रदं प्रार्चयेत्— “स्वागतं देवदेवेश, सन्निधौ भव केशव” इति।
Verse 34
गृहाण मानसीं पूजां यथार्थं परिभाविताम् आधारशक्तिः कूर्माथ पूज्योनन्तो मही ततः
यथार्थं परिभावितां मानसीं पूजां गृहाण; (ध्याने) प्रथममाधारशक्तिः, ततः कूर्मः, अथ पूज्योऽनन्तः, ततः मही।
Verse 35
मध्येग्न्यादौ च धर्माद्या अधर्मादीन्द्रमुख्यगम् फट् क्रूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं हः फट् क्रूमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्वालामालासमप्रभमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यथास्वमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्मादीनिन्द्रादौ विपरीतकानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सत्त्वादि मध्ये पद्मञ्च मायाविद्याख्यतत्त्वके
मध्येऽग्न्यादौ धर्मादीन् न्यसेत्; इन्द्रादिमुख्यदेवतास्थानेऽधर्मादीन् विपरीतक्रमेण विन्यसेत्। केषुचित् पाठेषु मन्त्रचिह्नः—“फट् क्रूं” तथा “ॐ क्षौं हः फट् क्रूं” इति; अपरेषु “ज्वालामालासमप्रभम्” “यथास्वम्” इत्यपि। सत्त्वादिगुणानां मध्ये मायाविद्याख्यतत्त्वके पद्मं विन्यसेत्।
Verse 36
कालतत्त्वञ्च सूर्यादिमण्डलं पक्षिराजकः मध्ये ततश् च वायव्यादीशान्ता गुरुपङ्क्तिकाः
कालतत्त्वं तथा सूर्यादिमण्डलं विन्यसेत्। मध्ये पक्षिराजः (गरुडः) स्थितः; ततः परं वायव्यादारभ्य ईशानान्तं गुरुपङ्क्तिकाः सन्ति।
Verse 37
गणः सरस्वती पूज्या नारदो नलकूवरः गुरुर्गुरुपादुका च परो गुरुश् च पादुका
गणः पूज्यः, सरस्वती पूज्या; नारदः नलकूवरश्च। गुरुर्गुरुपादुका च, परो गुरुः पादुका च—एते सर्वे श्रद्धया पूजनीयाः।
Verse 38
पूर्वसिद्धाः परसिद्धाः केशरेषु च शक्तयः लक्ष्मीः सरस्वती प्रीतिः कीर्तिः शान्तिश् च कान्तिका
केशरेषु च शक्तयो विन्यस्याः—पूर्वसिद्धाः परसिद्धाश्च; लक्ष्मीः सरस्वती प्रीतिः कीर्तिः शान्तिश्च कान्तिका च।
Verse 39
पुष्टिस्तुष्टिर्महेन्द्राद्या मध्ये वाचाहितो हरिः धृतिः श्रीरतिकान्त्याद्या मूलेन स्थापितो ऽच्युतः
पुष्टिस्तुष्टिर्महेन्द्राद्याश्च मध्ये विन्यस्याः; वाचा (मन्त्रेण) तत्र हरिः प्रतिष्ठाप्यः। धृतिः श्रीर्रतिः कान्त्याद्याश्च मूले विन्यस्याः; तथा मूलेन मन्त्रेणाच्युतः प्रतिष्ठाप्यते।
Verse 40
ॐ अभिमुखो भवेति प्रार्थ्य सन्निहितो भव विन्यस्यार्घ्यादिकं दत्वा गन्धाद्यैर् मूलतो यजेत्
ॐ अभिमुखो भवेति प्रार्थ्य सन्निहितो भव विन्यस्यार्घ्यादिकं दत्वा गन्धाद्यैर् मूलतो यजेत्
Verse 41
ॐ भीषय भीषय हृत् शिरस्त्रासय वै पुनः मर्दय मर्दय शिखा अग्न्यादौ शस्त्रतोस्त्रकं
ॐ भीषय भीषय हृत् शिरस्त्रासय वै पुनः मर्दय मर्दय शिखा अग्न्यादौ शस्त्रतोस्त्रकं
Verse 42
रक्ष रक्ष प्रध्वंसय प्रध्वंसय कवचाय नमस्ततः ॐ ह्रूं फट् अस्त्राय नमो मूलवीजेन चाङ्गकं
रक्ष रक्ष प्रध्वंसय प्रध्वंसय कवचाय नमस्ततः ॐ ह्रूं फट् अस्त्राय नमो मूलवीजेन चाङ्गकं
Verse 43
पूर्वदक्षाप्यसौम्येषु मूर्त्यावरणमर्चयेत् वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः
पूर्वदक्षाप्यसौम्येषु मूर्त्यावरणमर्चयेत् वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः
Verse 44
अग्न्यादौ श्रीधृतिरतिकान्तयो मूर्तयो हरेः शङ्खचक्रगदापद्ममग्न्यादौ पूर्वकादिकं
अग्न्यादौ श्रीधृतिरतिकान्तयो मूर्तयो हरेः शङ्खचक्रगदापद्ममग्न्यादौ पूर्वकादिकं
Verse 45
शार्ङ्गञ्च मुषलं खड्गं वनमालाञ्च तद्वहिः इन्द्राद्याश् च तयानन्तो नैरृत्यां वरुणस्ततः
शार्ङ्गं मुषलं खड्गं वनमालां च विन्यसेत्। तद्बहिः इन्द्रादयः दिक्पालाः स्थिताः; तया एव क्रमया नैरृत्यां अनन्तं ततः परं वरुणं विन्यसेत्॥
Verse 46
ब्रह्मेन्द्रेशानयोर्मध्ये अस्त्रावरणकं वहिः ऐरावतस्ततश्छागो महिषो वानरो झषः
ब्रह्मेन्द्रेशानयोर्मध्ये अस्त्रावरणकं वहिः। तद्बहिः ऐरावतः, ततः छागः, महिषः, वानरः, झषश्च विन्यसेत्॥
Verse 47
गणश् च तासु पूज्यो ऽथ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रक्ष रक्ष प्रध्वंसय कवचायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मृगः शशो ऽथ वृषभः कूर्मो हंसस्ततो वहिः पृश्निगर्भः कुमुदाद्या द्वारपाला द्वयं द्वयं
तासु गणश्च पूज्यः—इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। “रक्ष रक्ष प्रध्वंसय कवचाय” इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। “ॐ ह्रीम्” इति ख-चिह्नितपुस्तकपाठः। मृगः शशोऽथ वृषभः कूर्मो हंसस्ततो वहिः; पृश्निगर्भः कुमुदाद्या द्वारपाला द्वयं द्वयम्॥
Verse 48
पूर्वाद्युत्तरद्वारान्तं हरिं नत्वा बलिं वहिः विष्णुपार्षदेभ्यो नमो बलिपीठे बलिं ददेत्
पूर्वाद्युत्तरद्वारान्तं हरिं नत्वा बलिं वहिः। “विष्णुपार्षदेभ्यो नमः” इति बलिपीठे बलिं ददेत्॥
Verse 49
विश्वाय विश्वक्सेनात्मने ईशानके यजेत् देवस्य दक्षिणे हस्ते रक्षासूत्रञ्च बन्धयेत्
विश्वाय विश्वक्सेनात्मने ईशानके यजेत्। देवस्य दक्षिणे हस्ते रक्षासूत्रं च बन्धयेत्॥
Verse 50
संवत्सरकृताचार्याः सम्पूर्णफलदायिने पवित्रारोहणायेदं कौतुकं धारय ॐ नमः
संवत्सरकृताचार्य! सम्पूर्णफलप्रदायिने पवित्रारोहणकर्मणि एतत् कौतुकं धारय। ॐ नमः।
Verse 51
उपवासादिनियमं कुर्याद्वै देवसन्निधौ उपवासादिनियतो देवं सन्तोषयाम्यहम्
देवसन्निधौ उपवासादिनियमं कुर्यात्। उपवासादिनियतोऽहं देवं सन्तोषयामि।
Verse 52
कामक्रोधादयः सर्वे मा मे तिष्ठन्तु सर्वथा अद्यप्रभृति देवेश यावद्वैशेषिकं दिनम्
देवेश! अद्यप्रभृति यावद्वैशेषिकं दिनं कामक्रोधादयः सर्वे दोषा मा मे सर्वथा तिष्ठन्तु।
Verse 53
यजमानो ह्य् अशक्तश्चेत् कुर्यान्नक्तादिकं व्रती हुत्वा विसर्जयेत् स्तुत्वा श्रीकरन्नित्यपूजनम् ॐ ह्रीं श्रीं श्रीधराय त्रैलोक्यमोहनाय नमः
यजमानोऽशक्तश्चेत् व्रती नक्तादिकं कुर्यात्। हुत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत्, श्रीकरं नित्यपूजनं कुर्यात्। ॐ ह्रीं श्रीं श्रीधराय त्रैलोक्यमोहनाय नमः।
Frequently Asked Questions
Precise ritual engineering: calendrical eligibility (tithi/season), measurable standards for pavitra and mālā (108/1008 counts; aṅgula lengths), knot/granthi rules, and a stepwise bhūta-śuddhi dissolution sequence supported by specific mantra-utterances and internal visualization loci.
It links external correctness (pavitra, bali, āvaraṇa, protective rites) with internal purification (bhūta-śuddhi, deha-śuddhi, divya-deha formation) and disciplined restraint (upavāsa, control of kāma/krodha), presenting ritual precision as a direct support for bhakti, mental clarity, and ultimately mukti.