Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
अस्मिन्नध्याये विष्ण्वादिदेवतानां साधारणपूजाविधिः (सामान्यपूजा) संहितः। अच्युतं सपरिकरं सार्वत्रिकनमस्कारेण आरभ्य, परिचरदेवताः, मण्डलस्थापनानि, रक्षाशक्तिवर्धनाङ्गानि च क्रमशः विस्तार्यन्ते। द्वारश्री-वास्तु-प्रभृतयः स्थलशक्तयः, कूर्म-अनन्तादयः विश्वाधाराः, तथा पद्मचिह्नेन धर्मादिगुणानां तद्विपरीतानां च विन्यासः निर्दिश्यते। ततः विष्णोः आयुधानि बीजानि (श्रीं ह्रीं क्लीं) च, शिवस्य सामान्यक्रमः (नन्दिनं महाकालं च आदौ), सूर्यपूजा च हृदय-शिरः-नेत्रादिन्याससदृशविन्यासैः, कवचाङ्गैः, ग्रहसमन्वयेन राहुकेतुसहितेन निरूप्यते। मन्त्ररचनानियमाः (प्रणवः, बिन्दुः, चतुर्थी+नमः) उक्ताः; तिलाज्यहविर्होमेन पुरुषार्थफलप्रदं समापनं, पाठभेदाश्च जीवितपरम्परासूचकाः, कथ्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः अथ एकविंशो ऽध्यायः सामान्यपूजाकथनं नारद उवाच सामान्यपूजां विष्ण्वादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश् च सर्वदान् समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत्
इति श्रीमदाग्नेये महापुराणे जगत्सर्गवर्णनं नाम विंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकविंशोऽध्यायः—सामान्यपूजाकथनम्। नारद उवाच—विष्ण्वादीनां देवानां सामान्यपूजाविधिं सर्वदा प्रयोज्यान् मन्त्रांश्च वक्ष्ये। समस्तपरिवाराय अच्युताय नम इति जपन् यजेत्।
Verse 2
साग्नयो ह्य् अगादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, अग्निपाला वर्हिषदो ह्य् आज्यपाः साग्नयो ह्य् अजादिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैसारणी सुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा द्वारश्रियं वस्तुनवं शक्तिं कूर्ममनन्तकम्
साग्नयो ह्यगादिति केषुचित् पाठः; अग्निपाला बर्हिषदो ह्याज्यपाः साग्नयो ह्यजादिति चिह्नितपुस्तकेषु पाठान्तरम्; ‘वैसारणी सुते’ इति च केषुचित्। धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा, द्वारश्रियं वास्तुनवं शक्तिं कूर्ममनन्तकम् च नमस्कुर्यात्।
Verse 3
पृथिवीं धर्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः
पृथिवी मूलरूपा, धर्मः कन्दः, ज्ञानं पद्मम्; वैराग्यमैश्वर्यं च केशरकर्णिकावत्। अधर्मादयस्तु तद्विपरीता मलिनभावा इति बोध्याः।
Verse 4
ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्वाद्यर्कादिमण्डलम् विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्
ऋग्वेदाद्यं कृताद्यं च सत्त्वाद्यर्कादिमण्डलम्। विमलोत्कर्षिणीं त्रयीं—ज्ञानं क्रियां योगं च—सह ता यजेत्।
Verse 5
प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहासनमूर्तिकाम् दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्
प्रह्वीं सत्यां तथैशानानुग्रहासनमूर्तिकाम्। दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्॥
Verse 6
हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम् शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्
हृदये शिरसि च अधिष्ठातृशक्तीन् पूजयेत्; ततः शूलं वर्म नेत्रं च, अनन्तरं चास्त्रकं; तथा शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं च यजेत्।
Verse 7
वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत् इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम्
वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत्; इन्द्रमग्निं यमं रक्षः-पालकं जलं वायुं च, धनेश्वरं कुबेरं च पूजयेत्।
Verse 8
ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम् विष्वक्सेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत्
मण्डलादौ ईशानन्तमजं च, अधिष्ठातृ-अस्त्रं वाहनं कुमुदादिकं च, विष्वक्सेनं च विन्यसेत्; पूजादि-नियमैः सिद्धिर्भवति।
Verse 9
शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्चयेत् महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम्
शिवपूजायाः सामान्यविधौ पूर्वं नन्दिनं पूजयेत्; ततः महाकालं यजेत्, गङ्गां यमुनां च, गणादीन् परिचारकदेवानपि पूजयेत्।
Verse 10
गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्यादीन् धर्मकादिकम् वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी
सा गिरः श्रियः गुरोर्वास्तोश्च स्वरूपेण स्तूयते; शाक्यादीन् तथा धर्मकादिकांश्च; वामा ज्येष्ठा रौद्री काली कलविकारिणी चेति च।
Verse 11
बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात् घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यजेत् दुर्गां इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गिरिं श्रियमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवं श्रियतमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौरीं श्रियं गुरुं चास्त्रं शक्त्यादिं धर्मकादिकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनं
अनन्तरं क्रमात् ‘बलविकरिणी’ तथा ‘बलप्रमथिनी’ इति देवीम् आवाहयेत्। केषुचित् पाठेषु ‘दुर्गां यजेत्’ इति, अन्येषु ‘गिरिश्रियम्’ इति, अन्येषु ‘शिवं श्रियतमम्’ इति च। पुनश्च ‘गौरीं’, ‘श्रियं’, ‘गुरुं’, ‘अस्त्रं’, ‘शक्त्यादीन्’, ‘धर्मकादीन्’ इति; तथा ‘सर्वभूतदमनी’, ‘मदनोन्मादिनी’, ‘शिवासना’ इति च नामभिः स्तौति।
Verse 12
हां हुं हां शिवमूर्तये साङ्गवक्त्रं शिवं यजेत् हौं शिवाय हामित्यादि हामीशानादिवक्त्रकं
‘हां हुं हां’ इति मन्त्रक्रमेण साङ्गवक्त्रं शिवमूर्तिं शिवं यजेत्। तथा ‘हौं शिवाय’ इति, ‘हाम्’ इत्यादिमन्त्रैः ईशानादिवक्त्रकं शिवं पूजयेत्।
Verse 13
ह्रीं गौरीं गं गणः शक्रमुखाश् चण्डीहृतादिकाः क्रमात्सूर्यार्चने मन्त्रा दण्डी पूज्यश् च पिङ्गलः
सूर्यार्चने मन्त्राः क्रमात् प्रयोज्याः—‘ह्रीं’, ततः ‘गौरीं’, ततः ‘गं’ इति; अनन्तरं गणं, शक्रमुखांश्च देवान्, तथा चण्डीं हृतादिकांश्च। ततो दण्डी च पिङ्गलश्च पूज्यौ।
Verse 14
उच्चैःश्रवाश्चारुणश् च प्रभूतं विमलं यजेत् साराध्योपरमसुखं स्कन्दाद्यं मध्यतो यजेत्
उच्चैःश्रवसं च चारुणं च तथा प्रभूतं विमलं च यजेत्। साराध्यं परमसुखं च पूजयेत्, मध्यतोऽपि स्कन्दादीन् यजेत्।
Verse 15
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा अमोघा विद्युता चैव पूज्याथ सर्वतोमुखी
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर् विमला तथा। अमोघा विद्युता चैव सर्वतोमुखी च पूजिता॥
Verse 16
अर्कासनं हि हं खं ख सोल्कायेति च मूर्तिकाम् ह्रां ह्रीं स सूर्याय नम आं नमो हृदाय च
अर्कासनविधौ ‘हं खं ख’ इति बीजानि तथा ‘सोल्काय’ इति पदं मूर्तिस्थापनार्थं प्रयोज्यम्। ततः ‘ह्रां ह्रीं स—सूर्याय नमः’ इति जपेत्, हृदय-न्यासे च ‘आं—नमो हृदाय’ इति।
Verse 17
अर्काय शिरसे तद्वदग्नीशासुरवायुगान् भूर्भुवः स्वरे ज्वालिनि शिखा हुं कवचं स्मृतं
शिरसि अर्कं विन्यसेत्; तद्वदग्निम् ईशं असुरं वायुञ्च। ‘भूर्भुवः’ इत्युच्चारणेन स्वरयुक्तं ‘ज्वालिनि शिखा हुं’ इति कवचं स्मृतम्।
Verse 18
भां नेत्रं वस् तथार्कास्त्रं राज्ञी शक्तिश् च निष्कुभा सोमो ऽङ्गारकोथ बुधो जीवः शुक्रः शनिः क्रमात्
‘भां’ नेत्रं; ‘वस्’ तथा अर्कास्त्रं; ‘राज्ञी’ शक्तिश्च ‘निष्कुभा’—एते क्रमात् सोमाङ्गारकबुधजीवशुक्रशनिभ्यः विन्यस्यन्ते।
Verse 19
राहुः केतुस्तेजश् चण्डः सङ्क्षेपादथ पूजनं आसनं मूर्तये मूलं हृदाद्यं परिचारकः
राहुकेतू ‘तेजः’ ‘चण्डः’ इति च; एषां पूजनं सङ्क्षेपतः कथितम्—मूर्तये आसनं दद्यात्, मूलमन्त्रं हृदादि-न्यासं च कुर्यात्, परिचारकदेवताश्च आवाहयेत्।
Verse 20
विष्ण्वासनं विष्णुर्मूर्तेरों श्रीं श्रीं श्रीधरोहरिः ह्रीं सर्वमूर्तिमन्त्रोयमिति त्रैलोक्यमोहनः
विष्णोर्मूर्तये विष्ण्वासनं—‘ॐ श्रीं श्रीं श्रीधरो हरिः ह्रीं’ इति। अयं ‘सर्वमूर्तिमन्त्रः’ इति, ‘त्रैलोक्यमोहनः’ इति च प्रसिद्धः।
Verse 21
ह्रीं हृषीकेशः क्लीं विष्णुः स्वरैर् दीर्घैर्हृदादिकं समस्तैः पञ्चमी पूजा सङ्ग्रामादौ जयादिदा
ह्रीं-बीजेन हृषीकेशं, क्लीं-बीजेन विष्णुं आवाहयेत्। हृदादि-न्यासमन्त्राः समस्तैः दीर्घस्वरैः पठनीयाः। पञ्चमी-तिथौ कृता पूजा विशेषतः सङ्ग्रामारम्भे जयादि-फलप्रदा भवति।
Verse 22
सावाराध्योपरं दुःखमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निसाश्रयवायुगानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्काय शिरसे तद्वदग्निजायायुतञ्च तदिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शक्तिश् च निर्गता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्रं गदां क्रमाच्छङ्खं मुषलं खड्गशार्ङ्गकम् पाशाङ्कुशौ च श्रीवत्सं कौस्तुभं वनमालया
केषुचित् पुस्तकेषु ‘सावाराध्योपरं दुःखम्’, ‘अग्निसाश्रयवायुगान्’, ‘अर्काय शिरसे तद्वत् अग्निजायायुतं च’, ‘शक्तिश्च निर्गता’ इत्यादि पाठभेदाः दृश्यन्ते। प्रचलितपाठे तु देवः चक्रं गदां क्रमात् शङ्खं, मुषलं खड्गं शार्ङ्गकं च, पाशाङ्कुशौ, श्रीवत्सं कौस्तुभं च, वनमालया सह धारयति।
Verse 23
श्रीं श्रीर्महालक्ष्मीतार्क्ष्यो गुरुरिन्द्रादयो ऽर्चनम् सरस्वत्यासनं मूर्तिरौं ह्रीं दधी सरस्वती
श्रीं-बीजं श्रीरूपं महालक्ष्मीरूपं, तार्क्ष्यं गुरुं, इन्द्रादीन् च—एतेषां अर्चनं विधीयते। सरस्वत्याः आसनं मूर्तिं च औं-ह्रीं-बीजाभ्यां आवाहयेत्। ‘दधी’ सरस्वत्याः नैवेद्य-लक्षणं भवति।
Verse 24
हृदाद्या लक्ष्मीर्मेधा च कलातुष्टिश् च पुष्टिका गौरी प्रभामती दुर्गा गणो गुरुश् च क्षेत्रपः
हृदाद्याः, लक्ष्मीः, मेधा च, कला, तुष्टिः, पुष्टिका, गौरी, प्रभामती, दुर्गा, गणः, गुरुः, क्षेत्रपश्च—एते पावनाः देवीनाम-देवनामानि स्मरणीयानि।
Verse 25
तथा गं गणपतये च ह्रीं गौर्यै च श्रीं श्रियै ह्रीं त्वरितायै ह्रीं सौ त्रिपुरा चतुर्थ्यन्तनमोन्तकाः
तथा ‘गं’ बीजं गणपतये, ‘ह्रीं’ गौर्यै, ‘श्रीं’ श्रियै, ‘ह्रीं’ त्वरितायै, तथा ‘ह्रीं’ सह ‘सौ’ त्रिपुरायै—एते चतुर्थी-विभक्त्या योज्याः, अन्ते ‘नमः’ शब्देन समापनीयाः।
Verse 26
प्रणवाद्याश् च नामाद्यमक्षरं विन्दुसंयुतं ॐ युतं वा सर्वमन्त्रपूजनाज्जपतः स्मृताः
प्रणवेनादौ आरभ्य; नाम्नः प्रथमाक्षरं बिन्दुसंयुक्तं वा, अथवा ॐ-युक्तं, सर्वमन्त्रपूजनार्थं जपतः स्मृतिप्रसिद्धं विधीयते।
Verse 27
होमात्तिलघृताद्यैश् च धर्मकामार्थमोक्षदाः पूजामन्त्रान् पठेद्यस्तु भुक्तभोगो दिवं व्रजेत्
तिलघृतादिभिः होमं कृत्वा धर्मकामार्थमोक्षदाः पूजामन्त्रान् पठेत्; यः पठति स भुक्तभोगः दिवं व्रजेत्।
Frequently Asked Questions
It outlines a repeatable template: invoke the main deity with retinue, establish āsana/mūrti, perform hṛd-ādi placements (nyāsa), add kavaca/astra protections, worship emblems and attendants in a maṇḍala order, and complete with japa and homa for puruṣārtha results.
The chapter includes site and threshold powers (Vāstu, Dvāra-Śrī), cosmic supports (Kūrma, Ananta), rivers (Gaṅgā, Yamunā), guardians and gods (Indra, Agni, Yama, Vāyu, Kubera), Viṣṇu’s retinue and emblems, Śiva’s attendants (Nandin, Mahākāla, Gaṇas), and Sūrya-linked grahas including Rāhu and Ketu.
It frames mantra-japa and homa as dharma–kāma–artha–mokṣa bestowing, showing that correct ritual order (vidhi), protective formulae, and disciplined recitation are not merely technical but vehicles aligning worldly success with ultimate liberation.
Mantras should begin with praṇava (Oṃ); use the first syllable of the deity-name joined with bindu (ṃ) or conjoined with Oṃ; and in several cases employ the dative (fourth-case) ending, concluding with “namaḥ.”